Co pobłogosławił Patriarcha Cyryl?

Poprzednie rozdziały przedstawiły nauczanie i udokumentowały sprzeczność. Ten rozdział pokazuje, jak wygląda ta „święta wojna”.

Zanim przeczytasz dalej, wiedz: niektórzy nazwą to, co następuje, „zachodnią propagandą”, „antyrosyjskością” lub „rusofobią”. To ten sam język, którego państwo rosyjskie używa, aby usprawiedliwić więzienie ludzi, którzy relacjonują te wydarzenia.

Władimir Kara-Murza, rosyjski chrześcijanin prawosławny, który spędził ponad 300 dni w izolatce za sprzeciw wobec tej wojny, dokonał niezbędnego rozróżnienia podczas panelu Atlantic Council. Zauważył, że wielu wierzących sprzeciwia się wojnie, i wyjaśnił, że krytyka stanowiska Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej oznacza krytykę oficjalnej hierarchii:

Kiedy mówimy o stanowisku Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, mówimy oczywiście o stanowisku oficjalnej hierarchii. Nie mówimy o wierze. Nie mówimy o zbiorowym ciele Cerkwi, które obejmuje dziesiątki milionów wiernych, z których wielu jest całkowicie przeciwnych tej wojnie, tak jak my.^[1]

Ten rozdział dokumentuje to, co pobłogosławiła oficjalna hierarchia. Wierni, którzy się temu sprzeciwiają, nie są jego celem.

Ponad 1250 obywateli rosyjskich zostało pociągniętych do odpowiedzialności karnej za publiczne mówienie o tym, co dokumentuje ten rozdział. Gdyby dowody były sfabrykowane, Rosja nie musiałaby kryminalizować ich relacjonowania.

Każde zdjęcie poniżej zostało udokumentowane przez ukraińską policję, służby ratunkowe lub organizacje międzynarodowe. Zdjęcia satelitarne zostały wykonane przez komercyjnych dostawców, których dane są dopuszczane jako dowody przez Międzynarodowy Trybunał Karny. Przypisy w tym rozdziale są obszerniejsze niż w jakimkolwiek innym rozdziale tej książki, ponieważ te twierdzenia będą najbardziej kwestionowane.

Jeśli zamierzasz odrzucić to, co następuje, prosimy tylko o jedno: przeczytaj najpierw źródła. Spójrz na fotografie. Spójrz na imiona. To ochrzczeni prawosławni chrześcijanie, zabici przez innych ochrzczonych prawosławnych chrześcijan, pod błogosławieństwem udzielonym przez ich własnego Patriarchę. Jesteś rozumnym stadem Chrystusa. On dał ci sumienie. Użyj go.

Oto co pobłogosławił Patriarcha Cyryl.

Эта жертва смывает все грехи, которые человек совершил.

Ta ofiara zmywa wszystkie grzechy, które człowiek popełnił.

— Patriarcha Cyryl, kazanie, 25 września 2022, http://www.patriarchia.ru/article/103723

Za dzieci

8 kwietnia 2022 roku rosyjski pocisk balistyczny Toczka-U uderzył w dworzec kolejowy w Kramatorsku, gdy tysiące cywilów czekało na ewakuację. Zginęło co najmniej sześćdziesięciu ludzi, w tym dzieci.^[2] Na boku pocisku, po rosyjsku, napisano dwa słowa: ЗА ДЕТЕЙ. „Za dzieci”.

16 marca 2022 roku siły rosyjskie zbombardowały Teatr Dramatyczny w Mariupolu, gdzie schroniło się ponad tysiąc cywilów. Słowo „ДЕТИ” (Dzieci) zostało wymalowane ogromnymi literami na ziemi po obu stronach budynku, wyraźnie widocznymi z powietrza. Szacuje się, że zginęło około 600 osób.^[3]

Amnesty International niezależnie zbadała atak i ustaliła, że zginęło co najmniej dwanaście osób. Świadkowie podali Amnesty imiona i nazwiska czterech ofiar oraz imiona trzech kolejnych.

Maria Ponomarienko, rosyjska dziennikarka, została skazana na sześć lat kolonii karnej i pięcioletni zakaz uprawiania dziennikarstwa za wpis na Telegramie o tym ataku. W ostatnim słowie przed sądem w marcu 2025 roku powiedziała, że personel szpitala psychiatrycznego wstrzyknął jej haloperydol, lek kojarzony z sowiecką psychiatrią represyjną. Wielokrotnie umieszczano ją w izolatce, prowadziła strajk głodowy i próbowała popełnić samobójstwo.^[4]

W Rosji mówienie prawdy o tym, co pokazują te fotografie, jest przestępstwem.

14 lipca 2022 roku rosyjskie pociski manewrujące uderzyły w centrum Winnicy, miasta oddalonego o 320 km od linii frontu. Zginęło dwadzieścia siedem osób, w tym czteroletnia Liza Dmytrijewa, dziecko z zespołem Downa, które szło z matką na zajęcia logopedyczne.^[5]

9 marca 2022 roku siły rosyjskie zbombardowały szpital położniczy w Mariupolu, gdy w środku znajdowały się kobiety w ciąży i noworodki.^[6] 23 listopada 2022 roku rosyjski pocisk uderzył w oddział położniczy szpitala w Wilniansku w obwodzie zaporoskim, zabijając dwudniowe niemowlę.^[7]

8 lipca 2024 roku rosyjski pocisk uderzył w Narodowy Szpital Dziecięcy Ochmatdyt w Kijowie, największą placówkę medyczną dla dzieci na Ukrainie. Dzieci przechodzące leczenie onkologiczne wyciągano z gruzów.^[8]

Wojna nie tylko zabijała dzieci. Zabierała je.

17 marca 2023 roku Międzynarodowy Trybunał Karny wydał nakazy aresztowania Władimira Putina i Marii Lwowej-Biełowej, jego pełnomocniczki ds. praw dziecka, za zbrodnię wojenną bezprawnej deportacji dzieci.^[9] Laboratorium Badań Humanitarnych Uniwersytetu Yale zidentyfikowało ponad 8400 dzieci przewiezionych do 57 placówek w Rosji i na Białorusi, w wieku od czterech miesięcy do siedemnastu lat. Rosyjska komisarz sama oświadczyła w lipcu 2023 roku, że około 700 000 ukraińskich nieletnich zostało „przeniesionych”. Na luty 2026 roku zwrócono około 2000: mniej więcej 10% udokumentowanych przypadków.^[10]

W telewizji państwowej Lwowa-Biełowa opowiedziała o adopcji piętnastoletniego chłopca z okupowanego Mariupola. Powiedziała Putinowi: „Teraz wiem, co to znaczy być matką dziecka z Donbasu”. Chłopiec, jak powiedziała, „nie chciał jechać do Rosji”, „denerwowała go Moskwa i Rosja”, „cały czas śpiewał ukraińskie piosenki” i mówił „Nie chcę mieszkać w Rosji. Kocham Ukrainę”. Jego opór przypisała „ośmiu latom propagandy na terytorium Mariupola”. Przedstawiono to jako wzruszającą historię i wyznanie.^[11]

Uniwersytet Georgetown udokumentował, że Patriarchat Moskiewski nie był jedynie biernym obserwatorem deportacji. Powiązane dochodzenia wykazały, że pięćdziesiąt osiem diecezji lub instytucji cerkiewnych RCP uczestniczyło w przyjmowaniu albo zakwaterowaniu deportowanych. Patriarchat utworzył specjalną stronę do zbierania funduszy, a wszelkie zbiórki wymagały zatwierdzenia przez Patriarchę Cyryla. Pracownikom nakazano klasyfikować deportowanych jako „uchodźców z Donbasu”, a nie „deportowanych”.^[12]

MTK postawił Putinowi zarzut deportacji dzieci. Georgetown udokumentował, że instytucja Cyryla zajmowała się logistyką.

Masakry

Следа не останется от раскольников, потому что они выполняют злую, диавольскую волю, разрушая Православие на Киевской земле.

Nie pozostanie żaden ślad po schizmatykach, ponieważ wypełniają złą wolę diabła, niszcząc Prawosławie na ziemi kijowskiej.

— Patriarcha Cyryl, kazanie w trzydziestą niedzielę po Pięćdziesiątnicy, po Narodzeniu Chrystusa, 8 stycznia 2023, Sobór Zaśnięcia Bogurodzicy, Kreml moskiewski, https://www.patriarchia.ru/article/104111

W rejonie Buczy siły rosyjskie pozostawiły ciała 458 osób po wycofaniu się pod koniec marca 2022 roku. Wielu zostało straconych ze związanymi rękami. Ciała znaleziono w piwnicach ze śladami tortur. Zdjęcia satelitarne ukazały cywilów zastrzelonych podczas jazdy na rowerach, których ciała leżały na drodze przez tygodnie. Niemiecki wywiad przechwycił rozmowy rosyjskich żołnierzy omawiających zabójstwa.^[13]

W Irpieniu cywile uciekający przez zbombardowany most ginęli, niosąc swój dobytek.^[14]

W Iziumie, po wycofaniu się Rosjan we wrześniu 2022 roku, śledczy ekshumowali 447 ciał z miejsca masowego pochówku, wiele ze śladami tortur.^[15]

3 marca 2022 roku rosyjskie samoloty zbombardowały dzielnicę mieszkalną w centrum Czernihowa, zabijając 47 cywilów. Większość ofiar stała w kolejce po żywność.^[16]

5 października 2023 roku rosyjski pocisk Iskander uderzył w stypę pogrzebową we wsi Hroza w obwodzie charkowskim. Zginęło pięćdziesiąt dziewięć osób. Wieś liczyła 330 mieszkańców; niemal co piąty zginął w jednym uderzeniu. Żałobnicy zebrali się, by pochować poległego żołnierza.^[17]

30 września 2022 roku rosyjski pocisk uderzył w kolumnę cywilną pod Zaporożem. Trzydzieści dwie osoby zginęły, w tym dzieci, w kolumnie pojazdów czekających na punkcie kontrolnym.^[18]

Cyryl obiecał, że nie pozostanie żaden ślad po „schizmatykach”. Oto ślady, jakie jego wojna pozostawiła po ochrzczonych.

Domy

С духовно-нравственной точки зрения специальная военная операция является Священной войной.

Z duchowego i moralnego punktu widzenia Specjalna Operacja Wojskowa jest Świętą Wojną.

— Światowa Rada Narodu Rosyjskiego (przewodnicząca: Patriarcha Cyryl), deklaracja, 27 marca 2024, https://www.patriarchia.ru/article/105523

14 stycznia 2023 roku rosyjski pocisk Ch-22 uderzył w blok mieszkalny w Dnieprze, powodując zawalenie się całej sekcji dziewięciopiętrowego budynku. Zginęło czterdzieści sześć osób, w tym sześcioro dzieci.^[19]

28 kwietnia 2023 roku rosyjski pocisk manewrujący wystrzelony z samolotu nad Morzem Kaspijskim uderzył w blok mieszkalny w Humaniu o godzinie 4 w nocy. Dwadzieścia trzy osoby zginęły, w tym sześcioro dzieci. Humań leży 320 km od linii frontu.^[20]

27 czerwca 2022 roku rosyjski pocisk uderzył w centrum handlowe Amstor w Krzemieńczuku, gdy przebywało w nim ponad tysiąc osób. Zginęło co najmniej 20 osób; późniejszy lokalny wykaz upamiętniający wymienił 22 ofiary.^[21]

29 marca 2022 roku rosyjski pocisk Kalibr zniszczył budynek Mikołajowskiej Administracji Obwodowej, powodując zawalenie konstrukcji od pierwszego do dziewiątego piętra. Trzydzieści siedem osób zginęło.^[22]

W Borodiance rosyjskie naloty zniszczyły budynki mieszkalne, pozostawiając całe bloki spalone i wypalone.^[23]

24 sierpnia 2022 roku, w Dzień Niepodległości Ukrainy, rosyjskie pociski uderzyły w stację kolejową Czapłyne, niszcząc pociąg pasażerski i okoliczne budynki. Zginęło co najmniej 25 osób.^[24]

Światowa Rada Narodu Rosyjskiego nazwała to „Świętą Wojną”. Oto domy, które ta tak zwana „Święta Wojna” zniszczyła.

Cerkwie, które zniszczył Cyryl

Вспоминая, что слово Божие говорит применительно к пришествию в мир антихриста, мы можем сказать, что сегодня Россия — это удерживающий. А это означает, что все силы антихриста будут брошены на нашу страну.

Przypominając, co Słowo Boże mówi o przyjściu Antychrysta na świat, możemy powiedzieć, że dzisiaj Rosja jest Powstrzymującym. A to oznacza, że wszystkie siły Antychrysta zostaną rzucone przeciwko naszemu krajowi.

— Patriarcha Cyryl, przemówienie w Soborze Chrystusa Zbawiciela, 20 listopada 2022, https://www.patriarchia.ru/article/79283

Wojsko rosyjskie uszkodziło lub zniszczyło ponad 700 obiektów sakralnych na Ukrainie.^[25] Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Moskiewskiego, własna jurysdykcja kanoniczna Cyryla, ucierpiała najbardziej.^[26] Do końca 2023 roku Święty Synod Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej (UCP) sam poinformował o 119 zniszczonych cerkwiach i kaplicach, 329 uszkodzonych oraz 30 zniszczonych lub poważnie uszkodzonych monasterach.^[27]

Po tym jak rosyjski pocisk zniszczył Sobór Przemienienia Pańskiego w Odessie, metropolita Agafangeł, historycznie prorosyjski biskup, publicznie oświadczył: „Tak zwana «SWO» jest prawdziwym ludobójstwem narodu ukraińskiego”.^[28] Jego słowa zostały odczytane na posiedzeniu Rady Bezpieczeństwa ONZ.

Cyryl pobłogosławił wojnę. Wojna zniszczyła jego własne cerkwie. Jego własni biskupi nazwali ją ludobójstwem. „Powstrzymujący”, chroniący Prawosławie przed Antychrystem, zniszczył więc więcej cerkwi prawosławnych niż jakakolwiek siła od czasów sowieckich ateistów.

Na terytoriach okupowanych Rosja tłumi wszelką działalność religijną, która nie podporządkowuje się Patriarchatowi Moskiewskiemu. Duchowni odmawiający podporządkowania się Moskwie są zatrzymywani, wydalani lub objęci zakazem odprawiania nabożeństw. Niektórzy to odrzucą, twierdząc, że dotknięci tym są schizmatykami, którzy nie zasługują na ochronę. Ale sama tradycja prawosławna potępia przymus państwowy w sprawach wiary, nawet wobec heretyków.

Święty Teodor Studyta ustanowił tę zasadę, gdy cesarz Michał I rozpoczął prześladowanie heretyckich paulicjanów w IX wieku. Święty Teodor nie bronił teologii paulicjanów; potępił samo prześladowanie:

Cerkiew nie ma zwyczaju bronić się za pomocą biczowania, wygnań i więzienia. Prawo cerkiewne nie kieruje noża, miecza i biczów przeciwko nikomu; gdyż ci wszyscy, którzy miecz podnoszą, od miecza zginą.

— św. Teodor Studyta, List 94, Fatouros I.23; Hieromonk Patapios, „St. Theodore the Studite and the Problem of the Paulicians”, The Greek Orthodox Theological Review 43:1-4 (1998)

Święty Teodor wyznaczył granicę jurysdykcyjną: władcy świeccy mogą karać za przestępstwa cielesne, ale nie mają władzy nad sprawami duchowymi. To należy wyłącznie do tych, którzy rządzą duszami:

Choć dozwolone jest tym, którzy rządzą ciałami, karać tych, którzy dopuszczają się wykroczeń cielesnych, nie jest im dozwolone karać tych, którzy grzeszą w sprawach duchowych. To należy do tych, którzy rządzą duszami, których narzędziami naprawczymi są ekskomuniki i inne kary.

— św. Teodor Studyta, List 455 (do biskupa Teofila z Efezu), PG 99:1484

Święty poszedł jeszcze dalej: „Co powiemy o zakazie zabijania heretyków? Nie jest nam dane nawet modlić się przeciwko nim”. Powołując się na świętego Dionizego Areopagitę, święty Teodor nauczał, że „niewiedzących trzeba nauczać, a nie karać, tak jak nie karzemy ślepych, lecz prowadzimy ich za rękę” (List 8 do Demofila, PG 3:1096C).^[29] A powołując się na świętego Ignacego Antiocheńskiego: „Tych, którzy nienawidzą Boga, musimy nienawidzić i niszczeć wobec Jego wrogów, ale nie wolno nam ich prześladować ani stosować przemocy, jak czynią narody, które nie znają Boga” (Do Filadelfian 3, PG 5:821B).^[30] Skoro nie wolno nam nawet stosować wobec nich przemocy, konkludował święty Teodor, tym bardziej nie wolno nam ich zabijać.

Święty Teodor dokonał wyraźnego rozróżnienia, które bezpośrednio odnosi się do postępowania Rosji: państwo ma pełne prawo prowadzić wojnę przeciwko zagranicznym wrogom, którzy mordują lud Boży; ale heretycy będący poddanymi cesarstwa to zupełnie inna sprawa. Przeciwko nim narzędziami Cerkwi są ekskomunika i nauczanie, a nie żołnierze i więzienia. Powiedział cesarzowi w twarz: „Prędzej moja głowa zostanie ścięta, niż wyraziłbym na to zgodę”.

Święty Atanazy Wielki, sam pięciokrotnie wygnany przez ariańskich cesarzy, określił przymus państwowy w sprawach religijnych jako znamię samej herezji: „Albowiem cechą prawdziwej pobożności jest nie zmuszać, lecz przekonywać” (Historia Arian 67).

„Powstrzymujący” nie chroni wolności religijnej; eliminuje ją. I czyniąc to, postępuje nie tak, jak postępowali święci, lecz tak, jak postępowali heretyccy cesarze: wymuszając siłą to, co może być przyjęte jedynie przez wiarę.

Jednakże zdrada ze strony samego duchowieństwa nie jest niczym nowym. Święty Bazyli Wielki pouczał wiernych swoich czasów:

Jeśli zdrajcy powstali spośród samego duchowieństwa, niech to nie podważa waszej ufności w Boga. Nie jesteśmy zbawieni przez imiona, lecz przez umysł i cel, i prawdziwą miłość do naszego Stwórcy… Jeśli choćby jeden miałby być zbawiony, jak Lot w Sodomie, powinien trwać w prawym osądzie, zachowując niezachwianą nadzieję w Chrystusie, gdyż Pan nie opuści świętych swoich.

— św. Bazyli Wielki, List 257^[31]

Skit św. Jerzego Ławry Świętogórskiej po rosyjskim ostrzale, maj 2022. Czterech mnichów zginęło w późniejszym ostrzale, a w monasterze schroniło się 520 uchodźców, w tym 200 dzieci. Jego ihumen nazwał to „szaleństwem bombardować cywilów”. Fot.: Policja Narodowa Ukrainy (CC BY 4.0)^[32]

Każdy kapłan powołany do ostrzegania swego stada odpowie za to, co wybrał pobłogosławić lub potępić:

Albowiem ten, kto został powołany, aby naprawiać niewiedzę innych i ostrzegać ich przed nadchodzącą walką z diabłem, nie będzie mógł powoływać się na niewiedzę jako wymówkę… Gdyż właśnie po to jest ustanowiony, mówi Ezechiel, aby trąbił innym i ostrzegał ich przed grożącymi niebezpieczeństwami. Dlatego też jego kara jest nieunikniona, choćby ten, kto ginie, okazał się zaledwie jednym.

— św. Jan Chryzostom, O kapłaństwie, Księga VI^[33]

Kapłani

Patriarcha Cyryl nazwał to „Świętą Wojną”. Oto co święta wojna uczyniła własnym duchownym.

Wojna zabiła, torturowała i uwięziła kapłanów własnych ukraińskich cerkwi Cyryla. Siły rosyjskie rozstrzeliwały ich na punktach kontrolnych, torturowały w areszcie i skazywały tych, którzy odmówili oddania swoich parafii, na lata obozów pracy.

O. Mykoła Pałahniuk, lat 72, zginął od rosyjskiego ostrzału przy Cerkwi św. Jana Chrzciciela w Biłozerce w obwodzie chersońskim 13 czerwca 2023 roku. Rozdawał pomoc humanitarną ofiarom powodzi po tym, jak Rosja zniszczyła Zaporę Kachowską.^[34]

Protojerej Wasyl Kijko, lat 62, zginął od rosyjskiego ostrzału w Hryszynem w obwodzie donieckim 29 grudnia 2025 roku. Pozostał ze swoją parafią, gdy liczba mieszkańców wsi spadła z około 2000 przed inwazją pełnoskalową do mniej niż 200.^[34]

O. Ihor Nowosilskyi był przetrzymywany przez 262 dni w rosyjskiej niewoli po tym, jak pomógł dwunastu ukraińskim żołnierzom wydostać się z rosyjskiego okrążenia. Poddawano go porażeniom prądem elektrycznym, pobiciom i deprywacji snu.^[34]

O. Kostiantyn Maksymow, kapłan UCP (Patriarchat Moskiewski), został skazany na 14 lat rosyjskiego obozu pracy. Jego przestępstwo: odmowa przekazania parafii nowym diecezjom Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej utworzonym na terytorium okupowanym. Zarzut brzmiał „szpiegostwo”.^[34]

Archimandryta Feognost (Puszkow), kapłan UCP z diecezji ługańskiej, opisał siebie w 2014 roku jako pierwszego kapłana ze wschodniej Ukrainy, który pobłogosławił ukraiński punkt kontrolny. Po inwazji pełnoskalowej publicznie potępił doktrynę „Rosyjskiego Świata”. W czerwcu 2024 roku FSB aresztowała go pod pretekstem; prawdziwym motywem były jego antywojenne kazania na YouTube. Opisał swoje 107 dni uwięzienia jako „107 dni piekła”. Pozostaje na terytorium okupowanym przez Rosję, z zakazem posługi kapłańskiej.^[35]

W samej Rosji nawet cytowanie Pisma Świętego stało się przestępstwem. Na początku marca 2022 roku rosyjski kapłan prawosławny w obwodzie kostromskim został aresztowany po niedzielnym kazaniu. Jego wykroczenie: przypomnienie wiernym o szóstym przykazaniu „Nie zabijaj”. Postawiono mu zarzut „dyskredytowania sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej”.^[36]

Patriarcha Cyryl pobłogosławił wojnę. Kapłan, który zacytował „Nie zabijaj”, został aresztowany za dyskredytowanie sił, które ją prowadzą. Oto „Święta Wojna”. Około 2000 kapłanów regularnie podróżuje do strefy wojennej, wspierając rosyjskie operacje wojskowe.^[37] Siergiej Czapnin, który spędził piętnaście lat wewnątrz Patriarchatu Moskiewskiego, zanim został usunięty za krytyczne stanowisko, opisał instytucjonalną rzeczywistość: parafie zbierają pieniądze na wojsko rosyjskie, a „oficjalna Cerkiew jest całkowicie zaangażowana w tę machinę wojenną”.^[38]

Władimir Kara-Murza, rosyjski dziennikarz skazany na dwadzieścia pięć lat za ujawnianie prawdy o tej wojnie, powiedział w swoim ostatnim słowie przed sądem:

Nadejdzie dzień, gdy ciemność nad naszym krajem się rozproszy. Gdy czarne będzie nazywane czarnym, a białe białym; gdy na szczeblu oficjalnym zostanie uznane, że dwa razy dwa to wciąż cztery; gdy wojnę nazwie się wojną, a uzurpatora uzurpatorem; i gdy za przestępców zostaną uznani ci, którzy rozpalili i rozpętali tę wojnę, a nie ci, którzy próbowali ją powstrzymać.

Nie tylko nie żałuję niczego z tego, ale jestem z tego dumny.

— Władimir Kara-Murza, ostatnie słowo przed Sądem Miejskim w Moskwie, 10 kwietnia 2023, https://www.washingtonpost.com/opinions/2023/04/10/vladimir-kara-murza-final-statement-court/

Czego nie żałuje, to mówienia prawdy. A co otrzymał za mówienie tej prawdy? Dwadzieścia pięć lat więzienia.

Nie sprzeciwiać się błędowi to zatwierdzać go; a nie bronić prawdy to ją tłumić; i zaprawdę zaniedbywanie obnażania złych ludzi, gdy możemy to uczynić, jest nie mniejszym grzechem niż ich zachęcanie.

— papież św. Feliks III (†492)

Instytucjonalne egzekwowanie, które doprowadziło do tych rezultatów, w tym obowiązkowa modlitwa o zwycięstwo i degradacja duchownych opowiadających się za pokojem, jest udokumentowane w Chapter 22.

Czego wymaga Święta Wojna

Patriarcha Cyryl nazwał to „Świętą Wojną”. Święte wojny nie wytrzymują weryfikacji.

Wszystko, co udokumentowano w tym rozdziale, istnieje, ponieważ ktoś zaryzykował więzienie, aby to utrwalić. Państwo prowadzące wojnę, którą Cyryl pobłogosławił, więzi każdego, kto dokumentuje to, co to błogosławieństwo przynosi. Poniżej przedstawiamy ludzi, którzy powiedzieli prawdę. To, czego nie wiemy, co nigdy nie zostało udokumentowane, ponieważ dokumentujący został uciszony pierwszy, jest niepoznawalne. To jest tylko to, co się przedostało.

4 marca 2022 roku, osiem dni po rozpoczęciu inwazji pełnoskalowej, rosyjski parlament uchwalił art. 207.3 Kodeksu Karnego, kryminalizujący wszelkie publiczne wypowiedzi o wojsku sprzeczne z oficjalną linią. Kara: do piętnastu lat więzienia.^[39]

Aleksiej Gorinow, radny miejski z Moskwy (Rosjanin), stał się pierwszą osobą w Rosji skazaną na mocy nowej ustawy. Na posiedzeniu rady omawiającym konkurs rysunku dzieci z okazji Dnia Dziecka zapytał, jak taki konkurs może się odbywać, skoro na Ukrainie codziennie giną dzieci.

Otrzymał za to siedem lat.

W więzieniu sąd wojskowy dorzucił trzy kolejne lata na podstawie potajemnie nagranych rozmów. Ma gruźlicę; leki mu skonfiskowano. Został nominowany do Pokojowej Nagrody Nobla, ale pozostaje w kolonii karnej o zaostrzonym rygorze.^[40]

Siergiej Michajłow, założyciel niezależnej gazety LIStok w Gornoałtajsku na Syberii, otrzymał osiem lat za publikowanie materiałów o masakrze w Buczy i bombardowaniu Mariupola. W ostatnim słowie powiedział, że jego artykuły miały przebić się przez mgłę propagandy, uchronić czytelników przed uwiedzeniem przez kłamstwa i zapobiec temu, by stali się w tej wojnie zabójcami albo ofiarami. Jego apelacja została oddalona w lipcu 2025 roku. Pozostaje uwięziony.^[41]

Roman Iwanow, dziennikarz RusNews, otrzymał siedem lat za posty na Telegramie o masakrze w Buczy, raporcie ONZ o rosyjskich zbrodniach wojennych i rosyjskich atakach rakietowych na Ukrainę. W ostatnim słowie uklęknął przed sądem i powiedział: „Chcę prosić o przebaczenie wszystkich Ukraińców, którym nasz kraj przyniósł żal”. Gdy sędzia odczytał wyrok, Iwanow odpowiedział: „Ten wyrok jest dla was”. Pozostaje uwięziony.^[42]

Aleksandra Skoczylenko, artystka z Sankt Petersburga, otrzymała siedem lat za podmianę pięciu etykiet cenowych w supermarkecie na ręcznie pisane karteczki o ofiarach cywilnych. Jedna brzmiała: „Rosyjska armia zbombardowała szkołę artystyczną w [południowoukraińskim mieście] Mariupolu, gdzie schronienia szukało około 400 osób”. Ma celiakię, wrodzoną wadę serca i chorobę dwubiegunową; leki skonfiskowano jej w areszcie. Przed sądem powiedziała: „Jak słabą wiarę ma nasz prokurator w nasze społeczeństwo narodowe, skoro uważa, że nasze państwo i nasze wspólne bezpieczeństwo mogłyby się rozpaść z powodu tych maleńkich karteczek!” Zwolniona w sierpniu 2024 roku.^[43]

Władimir Kara-Murza, felietonista Washington Post i laureat Nagrody Pulitzera, który przeżył już dwa powiązane z Kremlem zamachy otrucia, otrzymał dwadzieścia pięć lat: najsurowszy wyrok polityczny od czasów Stalina. Jego przestępstwo: przemówienie w Izbie Reprezentantów Arizony opisujące „bomby kasetowe na obszarach mieszkalnych, bombardowanie oddziałów położniczych, szpitali i szkół”. Moskiewski lekarz więzienny powiedział mu, że zostaje mu „rok, osiemnaście miesięcy w najlepszym razie” życia. Zrozumiał: „To był wyrok śmierci”.^[44]

Spędził jedenaście miesięcy w izolatce: 330 dni, ponad dwadzieścia dwa razy więcej niż próg, który ONZ klasyfikuje jako tortury.^[45] Prawo rosyjskie ogranicza pojedynczy pobyt w izolatce do piętnastu dni, ale administracje więzień obchodzą to, powołując się na nowe wykroczenia w chwili wygaśnięcia terminu; preteksty są tak błahe jak picie wody „za długo” czy schowanie do kieszeni niedojedzonego kawałka chleba.^[46] Izolacja nie jest wypadkiem systemu; jest systemem. Opisał, co zrobiła z jego umysłem:

Po mniej więcej dwóch, trzech tygodniach umysł naprawdę zaczyna płatać ci figle. Zaczynasz zapominać słowa. Zaczynasz zapominać imiona. Zaczynasz mówić do ścian. Przestajesz rozumieć, co jest prawdziwe, a co wyobrażone.^[47]

Strażnicy karali go za to, że przez kilka sekund nie trzymał rąk za plecami. Wyłączyli mu budzik, a potem ukarali za to, że nie wstał o szóstej rano; więźniowie mieli zakaz posiadania zegarków. W ciągu ponad dwóch lat uwięzienia rozmawiał z żoną raz, a z dziećmi dwa razy. Żona używała stopera, aby podzielić piętnastominutową rozmowę tak, by każde dziecko dostało pięć minut.

Kara-Murza jest prawosławnym chrześcijaninem. Czytał Biblię w celi, nazywając ją „kluczową dla przetrwania”. Przez całe tortury podtrzymywało go jedno przekonanie: „Wiem, że mam rację”.^[48]

Ilja Jaszyn, polityk opozycji i bliski sojusznik nieżyjącego Aleksieja Nawalnego, otrzymał osiem i pół roku za transmisję na żywo na YouTube o Buczy, w której przedstawił zarówno dowody, jak i oficjalne rosyjskie zaprzeczenie. Zwolniony w sierpniu 2024 roku.^[49]

Alsu Kurmaszewa, obywatelka rosyjsko-amerykańska i redaktorka Radia Wolna Europa/Radia Swoboda, została skazana w tajnym dwudniowym procesie na sześć i pół roku za książkę z opowieściami antywojennymi zatytułowaną Mówiąc „nie” wojnie. Zwolniona w sierpniu 2024 roku.^[50]

Na luty 2025 roku OVD-Info udokumentowało 1185 osób objętych postępowaniem karnym za antywojenne wypowiedzi lub działania; 372 przebywały w miejscach pozbawienia wolności. Komitet Ochrony Dziennikarzy naliczył 29 dziennikarzy za kratami w Rosji na 1 grudnia 2025 roku.^[51]

Patriarchat Moskiewski nie wydał żadnego oświadczenia w obronie któregokolwiek z tych więźniów. Patriarcha Cyryl, który twierdzi, że Rosja cieszy się „pełną wolnością religijną” (Chapter 22), nigdy nie potwierdził ich istnienia.

Dla tych, którzy nadal uważają to za „antyrosyjskie”: ci dziennikarze to przede wszystkim Rosjanie. Dlaczego mieliby ryzykować tortury i więzienie, gdyby to nie była prawda? Czy ci Rosjanie też byli „antyrosyjscy”? Ilu jeszcze wie o tych rzeczach, ale milczy, obawiając się tego samego losu?

Patriarcha, który pobłogosławił tę wojnę, nigdy nie potępił więzienia tych, którzy udokumentowali jej koszt.

Tradycja, którą kontynuują ci dziennikarze, jest stara. Sowieccy dysydenci, dokumentujący zbrodnie własnego reżimu kosztem swojej wolności, wyrazili to wprost:

Naszym celem było sprawić, żeby nikt nie mógł powiedzieć, że nie wiedział. Robimy coś, wszyscy to widzą. Mówimy wam. I nie mówcie nam potem, że nie wiedzieliście.

— sowiecki dysydent, wywiad w They Chose Freedom, odcinek 1 (reż. Kara-Murza), 03:48

Kara-Murza nakręcił film dokumentalny o tych dysydentach. A potem powiedział Izbie Reprezentantów Arizony to, co dokumentuje ten rozdział.

Z więzienia opublikował krytykę Patriarchy Cyryla, powołując się na własne „Podstawy Koncepcji Społecznej” Cerkwi, które zabraniają duchownym wspierania państwa w „prowadzeniu wojny domowej lub agresywnej wojny zewnętrznej”. Napisał: „Jako prawosławny chrześcijanin przynosi mi to jedynie ból, żal i głęboki smutek”. Oskarżył kierownictwo Cerkwi o stawianie „autorytetu Cezara ponad fundamenty wiary chrześcijańskiej”.^[52]

Na kilka dni przed uwolnieniem strażnicy przedstawili mu gotową petycję o ułaskawienie wymagającą przyznania się do winy i wyrażenia skruchy. Odmówił:

Po pierwsze, nie uważam obywatela Putina za prawowitego prezydenta, uważam go za uzurpatora, dyktatora i mordercę. A po drugie, nie jestem niczego winny. Jestem tu wyłącznie za moje poglądy, moje przekonania, moje wypowiedzi przeciwko wojnie.^[53]

Dwa dni później strażnicy wrócili z czystym papierem, prosząc go, by napisał o Putinie. Napisał wszystko, w co wierzył: że Putin nie jest prawowitym prezydentem, że ponosi osobistą odpowiedzialność za śmierć Borysa Niemcowa i Aleksieja Nawalnego, oraz za śmierć tysięcy ukraińskich cywilów, w tym dzieci. Próba wyciągnięcia podporządkowania przez system nie powiodła się.

1 sierpnia 2024 roku Rosja uwolniła Karę-Murzę, Skoczylenko, Jaszyna i Kurmaszewą w największej wymianie więźniów między Rosją a Zachodem od czasów zimnej wojny: szesnastu dysydentów i dziennikarzy wymienionych na ośmiu rosyjskich agentów. Kluczowym żądaniem Rosji był Wadim Krasikow, zabójca FSB odsiadujący dożywocie w Niemczech za zamordowanie czeczeńskiego dysydenta w berlińskim parku. Putin osobiście objął Krasikowa na płycie lotniska.^[54]

Patriarcha, który pobłogosławił wojnę więziącą tych świadków, nie powiedział nic, gdy wymieniono ich na zabójcę.

Werdykt

Nie znoszą być na tyle rozsądnymi, by zdradą sprawy Boga kupować sobie spokój.

— św. Grzegorz Teolog, Mowa 21, §25^[55]

„Ta ofiara zmywa wszystkie grzechy”, głosił Patriarcha Cyryl.

Ofiara jest widoczna. Leży w gruzach bloków mieszkalnych trafionych o 4 w nocy, w ciałach dzieci na stacji w Kramatorsku, w popiołach cerkwi należących do jego własnego Patriarchatu i w ciałach uwięzionych i torturowanych. Wygląda jak przewrócony wózek na ulicy w Winnicy. Wygląda jak słowo „ДЕТИ” wymalowane na ziemi literami wystarczająco dużymi, by odczytać je z orbity, zlekceważone.

Ojcowie, na których powołuje się Patriarcha Cyryl, płakaliby.

Co zatem błogosławi każdy biskup i każdy kapłan, który wspomina Patriarchę Cyryla na Liturgii? (Znaczenie wspominania liturgicznego omówiono w Chapter 24).

Wielu, nawet gdy ich prawosławni bracia chrześcijanie giną, jest rządzonych obojętnością. Nie jest dla nich żadnym problemem wspominanie Patriarchy, który błogosławi i broni takiej wojny.

Dowiedzieliśmy się od tego Świętego w kilku słowach, jak wielkim złem jest obojętność, wygnajmy ją więc spośród siebie, bracia. Gdyż rzecz ta jest zupełnie obca państwu chrześcijan, ponieważ to ona wywróciła wszystko do góry nogami i zrodziła niemal wszystkie inne zła: bezbożność, brak szacunku, oziębłość wobec rzeczy Bożych, pogardę dla faktycznego wypełniania życiodajnych przykazań Boga, uparcie stawiając każdemu zastrzeżeniu owe przeklęte przez Boga okrzyki: „A co z tego?” „No i co?” „To jest przecież nic” albo „tamto jest nic”. I w skrócie mówiąc, to z powodu ich obojętności wielu popadło i popada w herezję i ateizm.

— św. Nikodem Hagioryta, Ster (Πηδάλιον)^[56]

Gdzieś w Rosji matka wciąż wierzy, że jej syn jest w niebie, bo zginął na Ukrainie. Teologia, która jej to powiedziała, doprowadziła do wszystkiego, co udokumentowano powyżej. Sobór Sił Zbrojnych, w którym ją głoszono, wciąż stoi, ze złoceniami i mozaikami nienaruszonymi. Cerkwie, które zniszczyła, już nie.

„Ale to wszystko propaganda”

Instytucje broniące Patriarchy Cyryla nazwą ten rozdział propagandą. Będą musiały, bo alternatywą jest spojrzeć na te zdjęcia i zmierzyć się z tym, co jest błogosławione.

Nazwali to propagandą, gdy Międzynarodowy Trybunał Karny wydał nakaz aresztowania Władimira Putina. Nazwali to propagandą, gdy ONZ udokumentowała egzekucje w Buczy. Nazwali to propagandą, gdy rosyjska dziennikarka Maria Ponomarienko zdała relację z jednego nalotu. Rosja skazała ją na sześć lat kolonii karnej. W więzieniu cierpiała nieludzkie warunki i próbowała popełnić samobójstwo.

Oskarżenie jest odruchowe: wszystko, co dokumentuje czyny Rosji, jest z definicji propagandą i dyskryminacją.

Wiedz też, że ten rozdział nie opiera się na relacji żadnego pojedynczego rządu.

Każdy udokumentowany powyżej incydent został niezależnie zweryfikowany przez Biuro Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka, które prowadzi stałą misję monitorującą na Ukrainie. Mechanizm Moskiewski OBWE, organ międzyrządowy, którego Rosja jest państwem członkowskim, zbadał sprawę i użył terminu „zbrodnia wojenna”. Międzynarodowy Trybunał Karny wydał sześć nakazów aresztowania w czterech postępowaniach. Associated Press przeprowadziła śledztwa kryminalistyczne z rekonstrukcjami 3D i wywiadami z ocalałymi. Al Jazeera, katarski nadawca bez afiliacji zachodniej, relacjonowała z terenu niemal każdego miejsca. Meduza, rosyjskie niezależne medium informacyjne, które Kreml ogłosił „organizacją niepożądaną” właśnie dlatego, że jego materiałów nie można było zdyskredytować, opublikowała własną rekonstrukcję masakry w Buczy.

Statystyki zniszczenia cerkwi pochodzą od Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Moskiewskiego: własnej jurysdykcji kanonicznej Cyryla, dokumentującej to, co wojna Cyryla uczyniła jej własnym cerkwiom, opublikowane na jej własnej platformie informacyjnej.

Aby odrzucić ten rozdział, trzeba jednocześnie odrzucić:

• Własną stronę internetową Patriarchatu Moskiewskiego, gdzie opublikowane są kazania Cyryla błogosławiące wojnę
• Własne sądy cerkiewne Patriarchatu Moskiewskiego, które pozbawiły kapłanów święceń za modlitwę o pokój i formalnie ogłosiły pacyfizm herezją
• Własny Święty Synod Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej, który udokumentował 119 zniszczonych i 329 uszkodzonych cerkwi, na własnej platformie informacyjnej
• Historycznie prorosyjskiego biskupa (metropolitę Agafangeła, byłego deputowanego rady regionalnej Partii Regionów), który nazwał wojnę „ludobójstwem narodu ukraińskiego”
• Mechanizm Moskiewski OBWE (Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie), organ międzyrządowy, którego Rosja jest państwem członkowskim, który zbadał sprawę i użył terminu „zbrodnia wojenna”
• Międzynarodowy Trybunał Karny, który wydał sześć nakazów aresztowania w czterech postępowaniach, w tym wobec Władimira Putina
• Biuro Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka (OHCHR), które prowadzi stałą misję monitorowania praw człowieka na Ukrainie
• Al Jazeerę (Katar), która relacjonowała z terenu niemal każdego udokumentowanego powyżej miejsca
• Meduzę (rosyjskie niezależne media), którą Rosja ogłosiła „organizacją niepożądaną” właśnie dlatego, że jej materiałów nie można było zdyskredytować
• Associated Press, którego śledztwo kryminalistyczne wykorzystało rekonstrukcje 3D, 23 wywiady z ocalałymi i zostało zrecenzowane przez niezależnych ekspertów ds. zbrodni wojennych
• Amnesty International, która krytykowała również Ukrainę podczas tego samego konfliktu, co uniemożliwia odrzucenie jej ustaleń krytycznych wobec Rosji jako jednostronnych
• Uniwersytet Georgetown, który udokumentował instytucjonalną rolę Patriarchatu Moskiewskiego w deportacji ukraińskich dzieci, w tym oficjalną dokumentację transportową i zbiórkę funduszy zatwierdzoną przez Patriarchę Cyryla; powiązane dochodzenia wskazały 58 diecezji lub instytucji cerkiewnych RCP uczestniczących w przyjmowaniu albo zakwaterowaniu deportowanych

Żadna poważna osoba nie może odrzucić tego wszystkiego jednocześnie. Oskarżenie o propagandę nie jest argumentem; jest absolutną odmową zmierzenia się z dowodami.

Każdy, kto odrzuca te dowody jako „dezinformację”, powinien najpierw wyjaśnić, dlaczego Rosja uwięziła, torturowała i uciszyła każdy głos, który je przekazuje.

• Aleksiej Gorinow otrzymał dziesięć lat za stwierdzenie „dzieci giną” na spotkaniu poświęconym konkursowi rysunku dzieci.
• Aleksandra Skoczylenko otrzymała siedem lat za pięć ręcznie pisanych karteczek.
• Siergiej Michajłow otrzymał osiem lat za publikowanie materiałów o Buczy.
• Władimir Kara-Murza otrzymał dwadzieścia pięć lat, jedenaście miesięcy w izolatce, za przemówienie w Arizonie.
• Na luty 2025 roku 1185 osób było objętych postępowaniem karnym za sprzeciw wobec wojny; 372 przebywały w miejscach pozbawienia wolności.^[57]
• Własne sądy Patriarchy Cyryla pozbawiły kapłana święceń za zmianę jednego słowa w modlitwie i formalnie ogłosiły pacyfizm herezją.
• Uniwersytet Georgetown udokumentował instytucjonalną rolę Patriarchatu i wymóg zatwierdzania zbiórek przez Cyryla; powiązane dochodzenia wykazały udział 58 diecezji lub instytucji cerkiewnych RCP w przyjmowaniu albo zakwaterowaniu deportowanych.

Gdyby te wydarzenia były sfabrykowane, Rosja nie musiałaby kryminalizować ich dokumentowania. Sama cenzura jest dowodem: państwo pewne swojej niewinności witałoby weryfikację, a nie więziłoby tych, którzy jej dostarczają. Oskarżenie o „propagandę” nie jest kontrargumentem; jest przyznaniem, że faktom nie można sprostać merytorycznie.

To, że w ogóle konieczne jest bronić rozdziału o zabitych dzieciach i zniszczonych cerkwiach listą jego źródeł, mówi czytelnikowi wszystko o badanej instytucji, a także o tym, do jakiego stopnia zhipnotyzowała ludzi, by odrzucać wszelkie dowody. Cerkiew wymagająca od swoich członków, by nie widzieli tego, co udokumentowano powyżej, i która podejmie działania w celu zdyskredytowania każdego, kto to pokaże innym, jest Cerkwią, która wybrała swoją lojalność, ale nie jest to lojalność wobec prawdy.

Święty Bazyli Wielki powiedział, że ci, którzy zabijają nawet w uzasadnionej obronie, mają nieczyste ręce i muszą powstrzymać się od Kielicha przez trzy lata. Patriarcha Cyryl obiecał, że śmierć na polu bitwy zmywa wszystkie grzechy. Fotografie powyżej to wygląd tej obietnicy, gdy spotyka się z rzeczywistością: ciała ochrzczonych, gruzy ich cerkwi, milczenie hierarchii, która to wszystko pobłogosławiła. Oto co Ojcowie mieli na myśli, mówiąc o nieczystych rękach.

Oto te ręce.

Nowa religia

Błogosławiąc wojnę jako świętą, obiecując automatyczne zbawienie żołnierzom, nakazując modlitwy o zwycięstwo i pozbawiając święceń kapłanów, którzy odmawiają, Patriarcha Cyryl zastąpił tradycję prawosławną teologią polityczną, która zastępuje pokutę podbojem: nową religią w prawosławnym odzieniu.

Świadectwo trwa

Oczywiście Patriarcha Cyryl nie będzie Patriarchą na zawsze. Sytuacja na Ukrainie się rozwiąże. Układy polityczne się zmienią. Rządy się zmienią.

Ale świadectwo patrystyczne trwa.

Kanon świętego Bazylego nadal będzie obowiązujący. Kryterium świętego Teodora nadal będzie definiować uzasadnioną obronę. Potępienie ambicji rządowych przez metropolitę Antoniego nadal będzie świadczyć o tym, jak rosyjscy hierarchowie utrzymywali standardy patrystyczne. Święci, którzy modlili się, by nie zabijać, nadal będą świadczyć o tym, jak wygląda prawosławna świętość.

Ta książka została napisana dla Cerkwi, a zatem na każdą chwilę taką jak ta. Gdy nadejdzie następna wojna, gdy następny hierarcha pobłogosławi to, co Ojcowie potępiają, gdy następne pokolenie będzie musiało wybrać między polityką a patrystyczną wiernością, niech Bóg da, by to świadectwo przetrwało.

Dla tych, którzy muszą przeżyć ten moment, którzy widzą hierarchów błogosławiących to, co Ojcowie potępiają, którzy patrzą, jak Cerkiew dostosowuje się do władzy państwowej zamiast do prawdy patrystycznej, wiedzcie, że nie jesteście sami. Świadectwo Ojców trwa. Święci świadczą. Kanoniczna Ukraińska Cerkiew Prawosławna pod przewodnictwem metropolity Onufrego, która w 2022 roku zaprzestała wspominania Patriarchy Cyryla, pokazuje, jak wygląda wierność nawet pod prześladowaniem.

Czytajcie Ojców sami. Czytajcie żywoty świętych. Zobaczcie, czego naprawdę nauczali o wojnie, przemocy i skalaniu krwi. Te teksty mówią to, co mówią. Świadectwa nie zdołają uciszyć ci, którzy woleliby inną odpowiedź.

Święty Sofroniusz z Essex, urodzony w Rosji uczeń świętego Syluana Athoskiego, który przeżył obie wojny światowe, powiedział wprost:

Jestem głęboko przekonany, że każda wojna jest grzechem. Nawet wojna w obronie ojczyzny, bliskich, naszych skarbów materialnych i duchowych, jest grzechem, być może największym z grzechów, jakie człowiek dla siebie wymyślił.

— św. Sofroniusz z Essex, Letters to His Family (Listy do rodziny), list do matki (czerwiec 1942), s. 487-489

Nawet wojna obronna jest grzechem. A gdy wojna nie jest nawet obronna, gdy zabija więcej niż chroni, gdy ci, których rzekomo broni, odrzucają tę obronę, jest grzechem spotęgowanym, pobłogosławionym przez tych, którzy powinni wiedzieć lepiej.

Ta wojna nigdy nie powinna była być pobłogosławiona.

Niech świadectwo Ojców prowadzi nas z powrotem na wąską ścieżkę, z której zeszliśmy.

1. Władimir Kara-Murza, panel Atlantic Council Eurasia Center „How the Russian Orthodox Church supports the Kremlin’s war against Ukraine”, 17 września 2025, 15:16-15:35. Kara-Murza jest prawosławnym chrześcijaninem, który został skazany na 25 lat za sprzeciw wobec wojny i spędził ponad 300 dni w izolatce przed uwolnieniem w wymianie więźniów. Wideo: https://www.youtube.com/watch?v=JSp-10UsoOE&t=916s ↩

2. UN OHCHR udokumentowało 60 zabitych w ataku na stację w Kramatorsku. Zob. tematyczny raport OHCHR o zabijaniu cywilów, grudzień 2022, https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/countries/ukraine/2022/2022-12-07-OHCHR-Thematic-Report-Killings-EN.pdf. Human Rights Watch niezależnie potwierdziła użycie rosyjskiego pocisku Toczka-U z amunicją kasetową i nazwała atak „pozorną zbrodnią wojenną”. „Death at the Station”, HRW, luty 2023, https://www.hrw.org/news/2023/02/21/ukraine-new-light-russias-rail-station-attack. Informowała także Al Jazeera: https://www.aljazeera.com/news/2022/4/8/kramatorsk-train-station-attack-dozens-killed-ukraine-says. ↩

3. Raport Mechanizmu Moskiewskiego OBWE (kwiecień 2022), sporządzony przez trzech niezależnych ekspertów w ramach międzyrządowego mandatu obejmującego Rosję jako państwo członkowskie, stwierdził, że atak na teatr był „najprawdopodobniej rażącym naruszeniem MPH” i „zbrodnią wojenną”. Śledztwo kryminalistyczne AP, wykorzystujące rekonstrukcję 3D, 23 wywiady z ocalałymi oraz dwa zestawy planów architektonicznych, oszacowało liczbę zabitych na około 600: Associated Press. Odrębne śledztwo Amnesty International (53 relacje, niezależna analiza satelitarna i radarowa oraz zamówiony model fizyki wybuchu) również zaklasyfikowało atak jako zbrodnię wojenną: https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/06/ukraine-deadly-mariupol-theatre-strike-a-clear-war-crime-by-russian-forces-new-investigation/. ↩

4. „Russia: Journalist Maria Ponomarenko sentenced to six years in penal colony over Ukraine bombing post”, Amnesty International, 15 lutego 2023. https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/02/russia-journalist-maria-ponomarenko-sentenced-to-six-years-in-penal-colony-over-ukraine-bombing-post/. Śledztwo Amnesty w sprawie teatru ustaliło, że zginęło co najmniej dwanaście osób; rozmówcy podali imiona i nazwiska czterech ofiar oraz imiona trzech kolejnych. W marcu 2025 wyrok Ponomarienko przedłużono o 22 miesiące za rzekomy napad na personel więzienny, czemu zaprzeczała. CPJ i Amnesty dokumentują wielokrotne umieszczanie w izolatce, złe traktowanie, strajki głodowe i próby samobójcze. W ostatnim słowie przed sądem w marcu 2025 roku Ponomarienko powiedziała, że personel szpitala psychiatrycznego w Barnaule wstrzyknął jej haloperydol; jest to jej relacja, a nie niezależnie potwierdzone ustalenie medyczne. The Moscow Times. Trzecią sprawę karną zgłoszono 31 sierpnia 2025. OVD-Info. CPJ: https://cpj.org/2025/03/russian-journalist-maria-ponomarenko-sentenced-to-22-additional-months-in-prison/. Amnesty: https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/03/russia-anti-war-activist-maria-ponomarenkos-prison-sentence-extended-in-escalating-repression/. ↩

5. 14 lipca 2022 rosyjskie pociski manewrujące Kalibr uderzyły w centrum Winnicy, miasta oddalonego o około 200 mil od linii frontu. Zginęło co najmniej 27 osób, w tym troje dzieci, a ponad 200 zostało rannych. Wśród zabitych była czteroletnia Liza Dmytrijewa, dziecko z zespołem Downa, która szła z matką na zajęcia logopedyczne. Al Jazeera: https://www.aljazeera.com/news/2022/7/15/russia-justifies-deadly-attack-on-ukrainian-city-of-vinnytsia. VOA: https://www.voanews.com/a/robbed-of-the-most-precious-thing-missile-kills-liza-4-/6660854.html. CNBC/AP: https://www.cnbc.com/2022/07/17/evil-cannot-win-killed-by-russian-missile-liza-is-buried.html.

   Liczbę 27 ofiar ataku w Winnicy potwierdza także Kyiv Independent. ↩

6. Raport Mechanizmu Moskiewskiego OBWE (kwiecień 2022) stwierdził, że szpital był „wyraźnie rozpoznawalny i działał”, odrzucił rosyjskie twierdzenia o wykorzystaniu wojskowym i uznał atak za „zbrodnię wojenną”. Zob. także: „Invasion of Ukraine: Neighbours struggle with refugee influx; UN expresses ‘horror’ at Mariupol hospital attack”, United Nations, marzec 2022, https://news.un.org/en/story/2022/03/1113652. Do 17 marca WHO zweryfikowała 43 ataki na ochronę zdrowia od początku inwazji. Uwagi dyrektora generalnego WHO. ↩

7. 23 listopada 2022, około godziny 2 w nocy, rosyjskie pociski S-300 uderzyły w oddział położniczy szpitala w Wilniansku w obwodzie zaporoskim, zabijając dwudniowe niemowlę. Matka dziecka przeżyła. Oddział położniczy został całkowicie zniszczony. HRW: https://www.hrw.org/news/2022/12/19/doctor-describes-toll-attack-hospital-southern-ukraine. CNN: https://www.cnn.com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-11-23-22/h_f952cffd1bd98d23869eaf1e49f8a935. ABC News: https://abcnews.go.com/International/newborn-killed-after-missile-strikes-ukraine-maternity-ward/story?id=93847505. ↩

8. Rada Bezpieczeństwa ONZ zwołała nadzwyczajne posiedzenie w sprawie ataku. Dyrektor medyczny szpitala zeznał, że była to „nie tylko zbrodnia wojenna”, lecz czyn „daleko poza granicami człowieczeństwa”. https://press.un.org/en/2024/sc15761.doc.htm. Analiza nagrań wideo i miejsca zdarzenia przeprowadzona przez obserwatorów ONZ ds. praw człowieka wykazała wysokie prawdopodobieństwo bezpośredniego trafienia; dowody wskazywały na wystrzelony przez Rosję pocisk manewrujący Ch-101. UNOG/OHCHR; CNN. Informowała także Al Jazeera: https://www.aljazeera.com/news/2024/7/8/as-ukraines-largest-childrens-hospital-is-hit-anger-towards-russia-rages, oraz Meduza: https://meduza.io/en/feature/2024/07/08/ukraine-s-largest-children-s-hospital-has-treated-patients-throughout-the-war-today-a-russian-missile-strike-killed-one-of-its-doctors. ↩

9. 17 marca 2023 Izba Przygotowawcza II MTK wydała nakazy aresztowania Władimira Putina i Marii Lwowej-Biełowej za zbrodnię wojenną bezprawnej deportacji ludności (dzieci) na podstawie art. 8(2)(a)(vii) Statutu Rzymskiego oraz zbrodnię wojenną bezprawnego przeniesienia ludności (dzieci) na podstawie art. 8(2)(b)(viii). Komunikat MTK: https://www.icc-cpi.int/news/situation-ukraine-icc-judges-issue-arrest-warrants-against-vladimir-vladimirovich-putin-and. UN News: https://news.un.org/en/story/2023/03/1134732. ↩

10. Yale Humanitarian Research Lab zidentyfikowało ponad 6000 dzieci przewiezionych do 43 placówek (raport z lutego 2023), później aktualizując dane do ponad 8400 dzieci w 57 placówkach w Rosji, na Białorusi i na terytorium okupowanym, w wieku od czterech miesięcy do siedemnastu lat. Raport z grudnia 2024 zidentyfikował 314 poszczególnych ukraińskich dzieci objętych przymusową adopcją lub pieczą zastępczą w 21 regionach Rosji, opisując to jako „jeden z największych kryzysów osób zaginionych od II wojny światowej”. Yale HRL: https://medicine.yale.edu/news-article/fact-sheet-russias-kidnapping-and-re-education-of-ukraines-children/. Analiza Just Security: https://www.justsecurity.org/105372/hrl-report-ukraine-children/. Lwowa-Biełowa oświadczyła w lipcu 2023, że około 700 000 ukraińskich nieletnich zostało „przeniesionych” do Rosji. Prokurator Generalny Ukrainy udokumentował 19 546 przypadków na listopad 2025. Około 2000 dzieci wróciło do lutego 2026. Moscow Times: https://www.themoscowtimes.com/2026/02/17/total-of-2k-ukrainian-children-now-returned-from-russian-occupation-zelensky-a91982. NPR: https://www.npr.org/2023/02/14/1156500561/russia-ukraine-children-deportation-possible-war-crime-report. 3 grudnia 2025 Zgromadzenie Ogólne ONZ stosunkiem głosów 91-12 zażądało, by Rosja zapewniła „natychmiastowy, bezpieczny i bezwarunkowy powrót” wszystkich deportowanych dzieci. UN News: https://news.un.org/en/story/2025/12/1166507.

    Wypowiedź Lwowej-Biełowej o około 700 000 „przeniesionych” nieletnich: The Moscow Times i Meduza. Prokurator Generalny Ukrainy weryfikował 19 546 przypadków i do lutego 2026 ogłosił 22 podejrzenia. Biuro Prokuratora Generalnego. ↩

11. Maria Lwowa-Biełowa, pełnomocniczka Putina ds. praw dziecka, opisała w telewizji państwowej adopcję piętnastoletniego chłopca („Filipa”) z okupowanego Mariupola. Jej wypowiedzi o oporze Filipa i przypisaniu go „propagandzie” wyemitowano publicznie. CNN: https://www.cnn.com/2023/02/15/europe/russia-ukraine-children-maria-lvova-belova-intl. Meduza: https://meduza.io/en/news/2023/04/05/russian-children-s-rights-commissioner-wanted-on-war-crimes-charges-describes-life-as-the-adoptive-mother-of-a-deported-ukrainian-child. Kyiv Independent: https://kyivindependent.com/without-shame-russias-childrens-commissioner-casually-discusses-kidnapping-a-ukrainian-child/. Departament Skarbu USA udokumentował jej rolę w przymusowych adopcjach, wychowaniu patriotycznym, przyspieszonych zmianach obywatelstwa i celowym wywożeniu ukraińskich dzieci. Departament Skarbu USA. ↩

12. Georgetown University Global Children initiative, „The Role of the Russian Orthodox Church in the Forcible Deportation of Ukrainian Children”, https://globalchildren.georgetown.edu/responses/the-role-of-the-russian-orthodox-church-in-the-forcible-deportation-of-ukrainian-children. Raport dokumentuje przedwojenne porozumienie o współpracy, koordynację protokołów „ewakuacji” po inwazji, otrzymywanie przez Patriarchat dokumentacji logistycznej deportacji, stronę zbiórkową wymagającą zgody Cyryla, instrukcje klasyfikowania deportowanych jako „uchodźców z Donbasu” oraz udział duchownych RCP w reedukacji. Dochodzenie Where Are Our People? wskazało 58 instytucji cerkiewnych; zeznanie USCIRF podało, że do listopada 2022 w przyjmowanie deportowanych było zaangażowanych 58 diecezji RCP. Patriarcha ekumeniczny Bartłomiej stwierdził: „Cerkiew i przywództwo państwowe w Rosji współdziałały w zbrodni agresji i współdzieliły odpowiedzialność za wynikłe z niej zbrodnie, takie jak wstrząsające uprowadzenie ukraińskich dzieci”. RFE/RL za Reuters. ↩

13. Władze miejskie podały, że po 33 dniach okupacji w rejonie Buczy znaleziono 458 ciał, w tym dwanaściorga dzieci. Associated Press. UN OHCHR odrębnie udokumentowało 73 zabójstwa konkretnie w Buczy (54 mężczyzn, 16 kobiet, 2 chłopców, 1 dziewczynka) oraz 441 gwałtownych śmierci cywilów w szerszych regionach kijowskim, czernihowskim i sumskim. Raport tematyczny OHCHR, grudzień 2022, https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/12/un-report-details-summary-executions-civilians-russian-troops-northern. Meduza opublikowała pełną rekonstrukcję: https://meduza.io/en/feature/2022/04/08/massacre-in-bucha. Niemiecki wywiad przechwycił rozmowy rosyjskich żołnierzy o zabójstwach: Al Jazeera. Ambasada Turcji w Kijowie nazwała obrazy z Buczy i innych miejscowości pod Kijowem „przerażającymi”. Anadolu Agency.

    Relacja Al Jazeery o przechwyconych rozmowach żołnierzy: https://www.aljazeera.com/news/2022/4/7/germany-intercepts-russians-talk-of-bucha-killings. ↩

14. 6 marca 2022 siły rosyjskie wielokrotnie ostrzeliwały skrzyżowanie przy zniszczonym moście w Irpieniu, którym setki cywilów uciekały w stronę Kijowa. Zginęło co najmniej ośmiu cywilów, w tym dwoje dzieci trafionych moździerzem podczas ewakuacji. Human Rights Watch zbadała atak i określiła go jako „bezprawny, nieodróżniający celów i nieproporcjonalny”. HRW: https://www.hrw.org/news/2022/03/08/ukraine-russian-assault-kills-fleeing-civilians. Washington Post: https://www.washingtonpost.com/world/2022/03/06/russian-forces-shelling-irpin/. ↩

15. UN OHCHR wysłało śledczych na miejsce masowych grobów w Iziumie. Zob.: https://news.un.org/en/story/2022/09/1126801. Po zakończeniu ekshumacji komendant ukraińskiej Policji Narodowej podał, że wydobyto 447 ciał. Ukrinform. Szeroko informowała także Al Jazeera, w tym fotograficznie dokumentując ekshumacje: https://www.aljazeera.com/gallery/2022/9/18/photos-grim-exhumations-continue-at-mass-grave-in-ukraine. ↩

16. 3 marca 2022, około 12:15, rosyjskie samoloty zrzuciły co najmniej osiem bomb niekierowanych na skrzyżowanie mieszkalne w centrum Czernihowa, zabijając co najmniej 47 cywilów. Na podstawie zdjęć satelitarnych i zeznań świadków Amnesty International uznała, że większość ofiar stała w kolejce po żywność. Amnesty opisała atak jako zbrodnię wojenną. Amnesty International: https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/03/ukraine-russian-dumb-bomb-air-strike-kills-civilians-in-chernihiv-new-investigation-and-testimony/. HRW: https://www.hrw.org/news/2022/06/10/ukraine-russian-strikes-killed-scores-civilians-chernihiv. ↩

17. 5 października 2023 pocisk balistyczny Iskander uderzył w kawiarnię we wsi Hroza w obwodzie charkowskim podczas stypy po poległym ukraińskim żołnierzu. Zginęło 59 osób, a co najmniej siedem zostało rannych. Ukraiński minister spraw wewnętrznych Ihor Kłymenko podał, że wieś liczyła 330 mieszkańców. UN OHCHR zbadało sprawę i ustaliło, że wszystkie ofiary były cywilami. OHCHR: https://www.ohchr.org/en/press-briefing-notes/2023/10/ukraine-report-hroza-missile-attack. Al Jazeera: https://www.aljazeera.com/news/2023/10/5/dozens-killed-attack-on-kharkiv-village. PBS: https://www.pbs.org/newshour/world/ukrainian-village-shattered-by-precision-missile-strike-on-cafe-hosting-fallen-soldiers-wake. ↩

18. 30 września 2022 rosyjskie pociski S-300 uderzyły w kolumnę cywilną na obrzeżach Zaporoża. Pojazdy czekały w kolejce przy punkcie kontrolnym, by wjechać na terytorium okupowane przez Rosję, odebrać krewnych i dostarczyć pomoc humanitarną. Liczba zabitych wzrosła później do 32. Radio Svoboda. Amnesty International: https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/09/ukraine-missile-attack-on-humanitarian-convoy-in-zaporizhzhia-further-proof-of-russias-utter-disregard-for-civilian-lives/. RFE/RL: https://www.rferl.org/a/russia-zaporizhzhya-strike-convoy-deaths-ukraine/32059081.html. Washington Post: https://www.washingtonpost.com/world/2022/09/30/zaporizhzhia-convoy-rocket-russia-ukraine/. ↩

19. Ukraińskie Siły Powietrzne zidentyfikowały pocisk, który uderzył w blok mieszkalny w Dnieprze, jako Ch-22 wystrzelony z bombowca Tu-22M3. CNN. Ostateczna liczba ofiar wzrosła do 46; po zakończeniu akcji poszukiwawczo-ratowniczej podano, że wśród zabitych było sześcioro dzieci. Ukrainska Pravda. MTK wydał następnie nakazy aresztowania rosyjskich dowódców Kobylasza i Sokołowa (marzec 2024) oraz ministra obrony Szojgu i szefa Sztabu Generalnego Gierasimowa (czerwiec 2024) za kampanię uderzeń w obiekty i infrastrukturę cywilną. https://www.icc-cpi.int/news/situation-ukraine-icc-judges-issue-arrest-warrants-against-sergei-ivanovich-kobylash-and. Informowała także Al Jazeera: https://www.aljazeera.com/news/2024/6/25/icc-issues-arrest-warrants-for-russian-army-chief-former-defence-minister. ↩

20. 28 kwietnia 2023 rosyjski pocisk manewrujący wystrzelony z samolotu nad Morzem Kaspijskim uderzył około 4 rano w blok mieszkalny w Humaniu, zabijając co najmniej 23 osoby, w tym sześcioro dzieci. Humań leży około 200 mil od linii frontu. CNN: https://www.cnn.com/2023/04/28/europe/russian-strike-apartment-block-uman-intl/index.html. Kyiv Independent: https://kyivindependent.com/update-23-killed-including-4-children-in-russian-missile-attack-on-uman/. NPR: https://www.npr.org/2023/04/28/1172687049/missile-and-drone-strikes-across-ukraine-claim-at-least-a-dozen-lives. ↩

21. 27 czerwca 2022 dwa rosyjskie pociski Ch-22 uderzyły w centrum handlowe Amstor w Krzemieńczuku, gdy w środku przebywało ponad tysiąc osób. Współczesne źródła podały co najmniej 20 zabitych i co najmniej 59 rannych. Władze lokalne liczyły później 22 zabitych lub zaginionych, a opis memoriału z 2023 roku wymienił 22 ofiary z imienia i nazwiska. Radio Svoboda; Poltavshchyna. G7 i ONZ potępiły atak. Rosja twierdziła, że uderzyła w pobliski magazyn broni; śledztwa Bellingcat i HRW znalazły dowody, że trafiono bezpośrednio centrum handlowe. Al Jazeera: https://www.aljazeera.com/news/2022/6/27/10-killed-from-russian-missile-strike-on-ukrainian-shopping-mall. HRW: https://www.hrw.org/news/2022/06/30/ukraine-russian-missile-kills-civilians-shopping-center. Bellingcat: https://www.bellingcat.com/news/2022/06/29/russias-kremenchuk-claims-versus-the-evidence/. ↩

22. 29 marca 2022 rosyjski pocisk manewrujący Kalibr uderzył o 8:35 w budynek Mikołajowskiej Obwodowej Administracji Państwowej, zabijając co najmniej 37 osób i raniąc 34. Uderzenie zawaliło przednią połowę budynku. Al Jazeera: https://www.aljazeera.com/news/2022/3/29/seven-people-killed-22-wounded-in-ukraines-mykolaiv-attack. Śledztwo Truth Hounds: https://truth-hounds.org/en/cases/a-calibrated-crime/. ↩

23. Rosyjskie naloty na Borodiankę w obwodzie kijowskim 1 i 2 marca 2022 uderzyły w osiem budynków mieszkalnych, w których mieszkało ponad 600 rodzin, i zabiły co najmniej 40 mieszkańców. Amnesty International. Wstępna analiza satelitarna UNOSAT wskazała 164 obiekty z widocznymi uszkodzeniami: 42 zniszczone, 52 poważnie uszkodzone, 60 umiarkowanie uszkodzonych i 10 prawdopodobnie uszkodzonych. Mapa UNOSAT w ReliefWeb. CNN: https://www.cnn.com/2022/04/05/europe/borodianka-ukraine-deaths-destruction-intl. Kyiv Independent: https://kyivindependent.com/gruesome-photos-show-borodyanka-in-ruins/. ↩

24. 24 sierpnia 2022, w Dzień Niepodległości Ukrainy, rosyjskie pociski uderzyły w stację kolejową Czapłyne w obwodzie dniepropetrowskim, zabijając co najmniej 25 osób, w tym dwoje dzieci. Al Jazeera: https://www.aljazeera.com/news/2022/8/24/fifteen-dead-in-air-raid-on-ukraines-independence-day-zelenskyy. Meduza: https://meduza.io/en/feature/2022/08/25/russian-train-station-strike-kills-at-least-25-people-on-ukraine-s-independence-day. Washington Post: https://www.washingtonpost.com/world/2022/08/24/russia-ukraine-train-station-strike/. ↩

25. Institute for Religious Freedom (Kyiv), The Impact of the Russian Invasion on Faith-Based Communities in Ukraine, luty 2024. Pełny raport: https://irf.in.ua/files/publications/2024.03-IRF-Ukraine-report-ENG-web.pdf. Streszczenie: https://irf.in.ua/files/publications/2024.01-IRF-Ukraine-report-summary-ENG.pdf. Cerkwie UCP (Patriarchatu Moskiewskiego) ucierpiały najbardziej spośród wszystkich wyznań: co najmniej 187 zniszczonych lub uszkodzonych. Łącznie we wszystkich wyznaniach: ponad 630 budynków religijnych. Do grudnia 2025 liczba ta wzrosła do 704 według Ołeny Kowalskiej, zastępczyni szefa Biura Prezydenta Ukrainy. Ukrinform, 20 grudnia 2025, https://www.ukrinform.net/rubric-society/4071377-russian-army-destroys-or-damages-704-religious-sites-in-ukraine-during-war.html. Interfax-Ukraine: https://en.interfax.com.ua/news/general/1129721.html. ↩

26. Raport kanclerza UCP, metropolity Antoniego, 25 grudnia 2022: 75 świątyń zniszczonych (14 w monasterach), 300 cerkwi uszkodzonych (17 w monasterach), 7 kapłanów zabitych, 12 rannych, 2 zaginionych. https://spzh.life/en/news/70324-chancellor-reports-of-how-many-churches-destroyed-and-priests-killed-in-uoc. Zob. także: „Religion on Fire: Russia is destroying primarily its own Churches in Ukraine”, The European Times, październik 2022. https://europeantimes.news/2022/10/religion-on-fire-russia-is-destroying-primarily-its-own-churches-in-ukraine/. ↩

27. Dane Świętego Synodu UCP, opublikowane 26 grudnia 2023: 119 cerkwi i domów modlitwy zniszczonych, 329 cerkwi uszkodzonych, 30 monasterów zniszczonych lub znacząco uszkodzonych, 14 duchownych zabitych, 20 rannych, 5 zaginionych. https://spzh.life/en/news/77620-synod-of-the-uoc-publishes-data-on-perished-priests-and-destroyed-churches. Wyliczenie Academic Workshop of Religious Studies z 2025 podniosło łączną liczbę do 643 uszkodzonych struktur religijnych i 51 całkowicie zniszczonych. https://spzh.eu/en/news/85270-experts-reveal-number-of-uoc-churches-destroyed-by-warfare. ↩

28. „Metropolitan Agafangel: ‘SMO’ is genocide of the Ukrainian people”, SPZh (serwis informacyjny UCP), lipiec 2023. https://spzh.eu/en/news/75036-metropolitan-agafangel-smo-is-genocide-of-the-ukrainian-people. Agafangeł, były deputowany rady regionalnej Partii Regionów, historycznie przeciwny ukraińskiej autokefalii i integracji z NATO, wypowiedział te słowa po rosyjskim uderzeniu rakietowym w Sobór Przemienienia Pańskiego. Jego słowa odczytał na posiedzeniu Rady Bezpieczeństwa ONZ ambasador Ukrainy Kysłycia.

    Słowa metropolity Agafangela na forum ONZ przytoczył ambasador Kysłycia; zob. Ukrinform. ↩

29. Oryginał grecki: «διδάσκεσθαι γάρ, οὐ τιμωρεῖσθαι χρὴ τοὺς ἀγνοοῦντας, ὥσπερ καὶ τυφλοὺς οὐ κολάζομεν, ἀλλὰ καὶ χειραγωγοῦμεν» — Ἐπιστολὴ (η΄) Δημοφίλῳ θεραπευτῇ· περὶ ἰδιοπραγίας καὶ χρηστότητος, §5, PG 3, 1096C. ↩

30. Oryginał grecki (cytowany przez św. Teodora): «Αυτούς λοιπόν που μισούν τον Θεόν πρέπει να τους μισούμε και να λυώνουμε κατά των εχθρών Του, όχι όμως να τους καταδιώκουμε ή να βιαιοπραγούμε, όπως τα έθνη που δεν γνωρίζουν το Θεό». Pełny list ciągnie dalej: «…καθὼς τὰ ἔθνη τὰ μὴ εἰδότα τὸν Κύριον καὶ Θεόν· ἀλλ’ ἐχθροὺς μὲν ἡγεῖσθαι καὶ χωρίζεσθαι ἀπ’ αὐτῶν· νουθετεῖν δὲ αὐτούς, καὶ ἐπὶ μετάνοιαν παρακαλεῖν, ἐὰν ἄρα ἀκούσωσιν, ἐὰν ἄρα ἐνδῶσι. Φιλάνθρωπος γάρ ἐστιν ὁ Θεὸς ἡμῶν, καὶ πάντας ἀνθρώπους θέλει σωθῆναι, καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν». — Πρὸς Φιλαδελφεῖς 3, PG 5, 821B (z dłuższej recenzji, którą św. Teodor traktował jako autentyczną). Źródło: Ἡ φιλάνθρωπη στάση τῆς Ἐκκλησίας ἔναντι τῶν αἱρετικῶν, Ἱερὰ Μονὴ Παντοκράτορος. ↩

31. Oryginał grecki: «εἴτε προδόται ἐξ αὐτῶν ἐφύησαν τῶν κληρικῶν, μὴδὲ τοῦτο τὴν πεποίθησιν ὑμῶν τὴν εἰς Θεὸν σαθροῦτω. Οὐ γὰε τὰ ὀνόματα ἐστι τὰ σῴζοντα ἡμᾶς, ἀλλ’ αἱ προαιρέσεις καὶ ἡ ἀληθινὴ περὶ τὸν κτίσαντα ἡμᾶς ἀγάπη. Ἐὰν γὰρ καὶ εἷς σωθῇ ὥσπερ Λὼτ ἐν Σοδόμοις, μένειν ὀφείλει ἐπὶ τῆς ὀρθῆς κρίσεως ἀμετακίνητον ἔχων τὴν ἐν Χριστῷ ἐλπίδα, διότι οὐκ ἐγκαταλείψει Κύριος τοὺς ὁσίους αὐτοῦ.» ↩

32. Pierwsza fotografia przedstawia skit św. Jerzego po ostrzale w maju 2022 roku. Czterech mnichów zginęło po odrębnym ataku później w tym samym miesiącu. OrthoChristian. Ihumen monasteru poinformował, że schroniło się tam 520 uchodźców, w tym 200 dzieci, i nazwał bombardowanie „szaleństwem bombardowania cywilów”. SPZh. ↩

33. Oryginał grecki: «Ὅτι ὁ ταχθεὶς τὰς τῶν ἄλλων ἀγνοίας ἐπανορθοῦν, καὶ τὸν διαβολικὸν πόλεμον προμηνύειν ἐρχόμενον, οὐ δυνήσεται προβαλέσθαι τὴν ἄγνοιαν….Ἐπὶ τούτου γὰρ ἐκάθισεν, ὡς ὁ Ἰεζεκιήλ φησιν, ἵνα καὶ τοῖς ἄλλοις σαλπίζη καὶ προμηνύῃ τὰ μέλλοντα δυσχερῆ. Καὶ διὰ τοῦτο ἀπαραίτητος ἡ κόλασις, κἂν εἷς ὤν ἀπολωλώς τύχῃ» ↩

34. Christians Against War w wykazie chrześcijańskich duchownych i kaznodziejów zabitych na Ukrainie dokumentuje o. Mykołę Pałahniuka i protojereja Wasyla Kijkę. SPZh również informuje o śmierci Kijki i o tym, że pozostał ze swoim stadem mimo stałego niebezpieczeństwa: https://spzh.eu/en/news/89948-uoc-church-rector-killed-by-shelling-in-hryshyne-village. MIPL/MIHR opublikowało relację o. Ihora Nowosilskyiego o pomocy dwunastu żołnierzom w wydostaniu się z okrążenia oraz o 262 dniach niewoli i tortur: https://mipl.org.ua/en/a-priest-from-kherson-oblast-saves-12-ukrainian-soldiers-and-gets-imprisoned-by-russians/. Forum 18 dokumentuje czternastoletni wyrok o. Kostiantyna Maksymowa, oddalenie apelacji, przeniesienie do kolonii karnej o zaostrzonym rygorze oraz naciski na duchownych UCP, by przechodzili do diecezji utworzonych przez Moskwę: https://www.forum18.org/archive.php?article_id=2962. ↩

35. SPZH, „RF special services detain a UOC cleric in Russia-controlled Luhansk region”, 24 czerwca 2024, https://spzh.eu/en/news/80884-rf-special-services-detain-a-uoc-cleric-in-russia-controlled-luhansk-region. Forum 18, „Orthodox priest handed 4-year suspended sentence”, 8 października 2024, https://www.forum18.org/archive.php?article_id=2936. RISU: https://risu.ua/en/archimandrite-feognost-pushkov-of-the-uoc-mp-detained-by-russian-occupiers-is-released_n151391. ↩

36. Relacja Władimira Kara-Murzy w przemówieniu do Izby Reprezentantów Arizony, 15 marca 2022, 10:44: „Kilka dni temu rosyjski prawosławny kapłan został aresztowany po wyjściu z cerkwi po tym, jak w kazaniu po niedzielnym nabożeństwie w swojej cerkwi w obwodzie kostromskim wypowiedział się przeciw wojnie. Przypomniał ludziom szóste przykazanie: «Nie zabijaj». Za to został aresztowany, zabrany na komisariat, oskarżony i ukarany grzywną na podstawie nowego wykroczenia administracyjnego: «dyskredytowania sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej». Jeśli więc cytujesz przykazanie biblijne, dyskredytujesz siły zbrojne.” Wideo: https://www.youtube.com/watch?v=9GY1srohskk&t=644. ↩

37. Siergiej Czapnin, panel Atlantic Council Eurasia Center „How the Russian Orthodox Church supports the Kremlin’s war against Ukraine”, 17 września 2025, 51:22. Czapnin przez 15 lat był redaktorem Journal of the Moscow Patriarchate, a obecnie jest starszym pracownikiem badawczym Orthodox Christian Studies Center na Fordham University. Wideo: https://www.youtube.com/watch?v=JSp-10UsoOE&t=3082s ↩

38. Siergiej Czapnin, panel Atlantic Council Eurasia Center, 17 września 2025, 51:49. Wideo: https://www.youtube.com/watch?v=JSp-10UsoOE&t=3109s ↩

39. Artykuł 207.3 rosyjskiego Kodeksu karnego, uchwalony 4 marca 2022, kryminalizuje rozpowszechnianie „świadomie fałszywych informacji” o Siłach Zbrojnych Rosji, z karą do 15 lat więzienia. Towarzyszący mu art. 280.3 penalizuje „dyskredytowanie” wojska. O tym, co jest „fałszywe”, decyduje wyłącznie sprzeczność z oficjalną linią rosyjskiego Ministerstwa Obrony. CPJ i Thomson Reuters Foundation, Guide to Understanding the Laws Relating to „Fake News” in Russia. „Russia fights back in information war with jail warning”, Reuters, 4 marca 2022. https://www.reuters.com/world/europe/russia-introduce-jail-terms-spreading-fake-information-about-army-2022-03-04/. ↩

40. Aleksiej Gorinow był pierwszą osobą skazaną na podstawie art. 207.3. 8 lipca 2022 Sąd Rejonowy Mieszczanski w Moskwie pod przewodnictwem sędzi Olesi Mendelejewej skazał go na siedem lat. „Russia: Municipal councillor sentenced to seven years in jail for opposing the Ukraine war”, Amnesty International, 8 lipca 2022, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/07/russia-municipal-councillor-sentenced-to-seven-years-in-jail-for-opposing-the-ukraine-war/. 29 listopada 2024 sąd wojskowy skazał go na dodatkowe trzy lata za „usprawiedliwianie terroryzmu” na podstawie potajemnie nagranych rozmów z podstawionymi współwięźniami. Noblista Dmitrij Muratow publicznie poinformował, że administracja więzienna podstawiła więźniów z ukrytymi mikrofonami. Gorinow ma gruźlicę. Departament Skarbu USA objął sędzię Mendelejewą sankcjami 31 grudnia 2024. UE objęła sankcjami kierownictwo jego kolonii karnych w lutym 2026. W marcu 2025 Rosfinmonitoring dodał Gorinowa do rosyjskiej listy „terrorystów i ekstremistów”.

    Dalsza dokumentacja sprawy Gorinowa: Novaya Gazeta Europe, The Insider, GDPD Weekly, Departament Skarbu USA, The Moscow Times oraz Raoul Wallenberg Centre. ↩

41. Siergiej Michajłow, założyciel i wydawca niezależnej gazety LIStok w Gornoałtajsku na Syberii, został skazany 30 sierpnia 2024 na osiem lat na podstawie art. 207.3 oraz czteroletni zakaz pracy dziennikarskiej. Zarzuty dotyczyły jego relacji o Buczy i Mariupolu. CPJ; The Moscow Times. Tekst główny parafrazuje jego rosyjską mowę końcową, a nie przedstawia jej jako dosłowny cytat z angielskiego źródła. W lipcu 2025 Sąd Najwyższy Republiki Ałtaju utrzymał wyrok. Słowo Zaszczitie. ↩

42. Roman Iwanow, dziennikarz niezależnego portalu RusNews, został 6 marca 2024 skazany na siedem lat na podstawie art. 207.3. Amnesty International, 7 marca 2024, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2024/03/russia-journalist-sentenced-to-seven-years-for-speaking-out-against-war/. CPJ wyszczególnia trzy publikacje stanowiące podstawę zarzutów: https://cpj.org/2024/03/russian-journalist-roman-ivanov-sentenced-to-7-years-for-fake-news-about-army/. RFE/RL zachowuje oryginalne rosyjskie brzmienie mowy końcowej: https://www.svoboda.org/a/sud-otpravil-podmoskovnogo-zhurnalista-v-koloniyu-na-7-let-po-delu-o-feykah/32850291.html. ↩

43. Aleksandra Skoczylenko została 16 listopada 2023 skazana na siedem lat na podstawie art. 207.3 za podmianę pięciu etykiet cenowych w supermarkecie. Human Rights Watch, 17 listopada 2023, https://www.hrw.org/news/2023/11/17/five-anti-war-price-tags-seven-years-russian-prison. RFE/RL podaje dokładne angielskie brzmienie cytatów z etykiet i sali sądowej użytych w tekście: https://www.rferl.org/a/russia-artist-skochilenko-sentenced-final-words-court-prison/32687860.html. Amnesty dokumentuje celiakię, chorobę serca, chorobę afektywną dwubiegunową, PTSD i brak bezpiecznej żywności: https://www.amnesty.org/en/petition/solidarity-for-russian-artist-aleksandra-skochilenko/. Zwolniona w wymianie więźniów 1 sierpnia 2024. ↩

44. Władimir Kara-Murza został 17 kwietnia 2023 skazany na dwadzieścia pięć lat. W przemówieniu z 15 marca 2022 do Izby Reprezentantów Arizony opisał działania Rosji jako „wojnę agresywną” (termin ze statutów norymberskich, którego użycie nazwał celowym) i potępił „bomby kasetowe na obszarach mieszkalnych, bombardowania oddziałów położniczych, szpitali i szkół”. Zatrzymano go w Moskwie 11 kwietnia 2022, dwadzieścia siedem dni po przemówieniu. Władze zastosowały art. 207.3 do jego wystąpienia w Arizonie jako rozpowszechniania rzekomo fałszywych informacji o Siłach Zbrojnych Rosji. Wideo: https://www.youtube.com/watch?v=9GY1srohskk. Amnesty International, 17 kwietnia 2023, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/04/anti-war-political-activist-and-prisoner-of-conscience-vladimir-kara-murza-sentenced-to-25-in-jail/. Prognozę lekarza więziennego podaje BBC. Zwolniony 1 sierpnia 2024. ↩

45. Wzorcowe Reguły Minimalne ONZ dotyczące Postępowania z Więźniami (Reguły Nelsona Mandeli), przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne ONZ rezolucją 70/175, 17 grudnia 2015. Reguła 44 definiuje „długotrwałą izolację” jako przekraczającą piętnaście kolejnych dni. Reguła 43(1)(b) jej zakazuje. Specjalny Sprawozdawca ONZ ds. Tortur stwierdził, że długotrwała izolacja może stanowić tortury albo okrutne, nieludzkie lub poniżające traktowanie. Reguły Nelsona Mandeli; OHCHR. ↩

46. OVD-Info, „‘Hell within Hell’ and Cold Torture: People Persecuted for Political Cases in Punishment Cells”, 2024, https://ovd.info/en/hell-within-hell. Także: Mediazona, „Endless SHIZO: Have a look at the conditions of Alexei Navalny’s punishment cell”, 2 czerwca 2023, https://en.zona.media/article/2023/06/02/shizo-trl. SHIZO (штрафной изолятор, „karcer”) jest najsurowszą legalną karą w rosyjskiej kolonii karnej. Prawne maksimum piętnastu dni za jeden pobyt jest rutynowo obchodzone przez wpisywanie natychmiastowych nowych naruszeń po wyjściu. Prawnicy praw człowieka potwierdzają, że ma to charakter strukturalny: „Konkretne kryteria, według których można ocenić powagę naruszenia i zdecydować, czy wysłać osobę do karceru, nie są nigdzie określone”. ↩

47. Władimir Kara-Murza, wywiad dla The Independent, wrzesień 2024, https://www.the-independent.com/news/world/europe/vladimir-kara-murza-putin-russia-ukraine-b2615807.html. Szczegóły kar pochodzą z tego samego wywiadu oraz z pełnego rosyjskiego wywiadu dla Meduzy; Journal of Democracy opublikował angielskie fragmenty. ↩

48. Władimir Kara-Murza, The Independent, wrzesień 2024. „Wiem, że mam rację” było tym, co podtrzymywało go podczas izolacji. ↩

49. Ilja Jaszyn został 8 grudnia 2022 skazany na osiem lat i sześć miesięcy na podstawie art. 207.3. Human Rights Watch, 9 grudnia 2022, https://www.hrw.org/news/2022/12/09/russia-harsh-sentence-opposition-politician. Zwolniony 1 sierpnia 2024. ↩

50. Alsu Kurmaszewa została skazana w tajnym dwudniowym procesie 19 lipca 2024 na sześć i pół roku na podstawie art. 207.3. PBS/AP, 22 lipca 2024, https://www.pbs.org/newshour/world/u-s-russian-journalist-convicted-in-a-rapid-secret-trial-court-records-show-in-russia. Strona RFE/RL potwierdza zatrzymanie, wyrok i zwolnienie. DW identyfikuje książkę jako Saying No to War: https://www.dw.com/en/russia-extends-detention-of-us-russian-journalist-kurmasheva/a-68713771. Pełna publikacja RFE/RL jest dostępna jako PDF. Zwolniona 1 sierpnia 2024. ↩

51. Na 17 lutego 2025 roku OVD-Info udokumentowało 1185 osób objętych postępowaniem karnym za antywojenne wypowiedzi lub działania; 372 przebywały w miejscach pozbawienia wolności. OVD-Info. Doroczny spis więźniów CPJ za 2025 rok wykazał 29 dziennikarzy uwięzionych w Rosji na 1 grudnia 2025. Dane CPJ. ↩

52. Władimir Kara-Murza, wywiad dla Meduzy, listopad 2023, „At the heart of Christianity is the rejection of violence”, https://meduza.io/en/feature/2023/11/01/at-the-heart-of-christianity-is-the-rejection-of-violence. Kara-Murza cytuje sekcję III.8 „Podstaw Koncepcji Społecznej” Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej. Oficjalny tekst angielski stwierdza, że duchowieństwo i kanoniczne struktury cerkiewne nie mogą wspierać państwa ani z nim współpracować w „prowadzeniu wojny domowej lub agresywnej wojny zewnętrznej”. Oficjalny tekst Patriarchatu Moskiewskiego; oficjalny tekst rosyjski. Kara-Murza przeciwstawia milczenie Patriarchy Cyryla postawie Patriarchy Aleksego II, który „podniósł głos w obronie niewinnych ofiar” podczas wojen czeczeńskich. ↩

53. Władimir Kara-Murza, pełny rosyjski wywiad dla Meduzy, sierpień 2024; przetłumaczone fragmenty w Journal of Democracy. Na kilka dni przed wymianą więźniów strażnicy przedstawili Karze-Murzie gotową prośbę o ułaskawienie, wymagającą napisania: „W pełni przyznaję się do winy; wyrażam skruchę za swoje czyny”. Odmówił. Gdy strażnicy wrócili z czystą kartką, napisał, że Putin jest „uzurpatorem, dyktatorem i mordercą” i ponosi osobistą odpowiedzialność za śmierć Aleksieja Nawalnego, Borysa Niemcowa i tysięcy ukraińskich cywilów. ↩

54. Wymiana z 1 sierpnia 2024 była największą wymianą między Rosją a Zachodem od zimnej wojny. Rosja uwolniła szesnaście osób: dziennikarzy Evana Gershkovicha (Wall Street Journal) i Alsu Kurmaszewą (Radio Free Europe/Radio Liberty), byłego żołnierza piechoty morskiej USA Paula Whelana oraz rosyjskich dysydentów, w tym Władimira Karę-Murzę, Ilję Jaszyna, Aleksandrę Skoczylenko i Olega Orłowa z Memoriału. W zamian Rosja otrzymała ośmiu agentów, przede wszystkim Wadima Krasikowa, agenta FSB odbywającego w Niemczech karę dożywocia za zamordowanie w 2019 roku Zelimchana Changoszwilego, czeczeńskiego dysydenta, w berlińskim parku Tiergarten. Putin powitał Krasikowa objęciem na płycie lotniska, faktycznie uznając zabójstwo w Berlinie za zamach zlecony przez państwo. The Moscow Times, „What We Know About the Prisoner Exchange”, 1 sierpnia 2024, https://www.themoscowtimes.com/2024/08/01/what-we-know-about-the-prisoner-exchange-between-russia-and-the-west-a85905.

    Kreml przyznał później, że Krasikow był pracownikiem FSB. Zob. The Guardian, 2 sierpnia 2024 oraz The Guardian, 10 grudnia 2019. ↩

55. Oryginał grecki: «Οἳ, κἂν τἄλλα ὦσιν εἰρηνικοί τε καὶ μέτριοι, τοῦτό γε οὐ φέρουσιν ἐπιεικεῖς εἶναι, Θεὸν προδιδόναι διὰ τῆς ἡσυχίας.» ↩

56. Oryginał grecki: «Ὅθεν, μαθόντες ἀπὸ τοῦτον τὸν Ἅγιον δι’ ὀλίγων, πόσον κακόν ἐστιν ἡ ἀδιαφορία, ἄς ἐξοστρακίσωμεν ταύτην ἀπὸ λόγου μας, ἀδελφοί. Ἀλλοτρία γὰρ αὕτη εἶναι τελείως τῆς πολιτείας τῶν Χριστιανῶν, διατὶ αὕτη ἄνω κάτω ἔφερε τὰ πράγματα, καὶ ὅλα σχεδὸν ἐγέννησε τὰ κακά, τὴν ἀθεοφοβίαν, τὴν ἀνευλάβειαν, τὴν ψυχρότητα, εἰς τὰ θεῖα, τὴν καταφρόνησιν εἰς τὴν ἐργασίαν τῶν ζωοποιῶν τοῦ Θεοῦ ἐντολῶν, εἰς κάθε πρᾶγμα τοῦτο τὸ θεοκατάρατον προβάλλουσα λόγιον. Καὶ τί εἶναι τοῦτο; καὶ τί εἶναι ἐκεῖνο; τοῦτο δὲν εἶναι τίποτε, ἐκεῖνο δὲν εἶναι τίποτε. Καὶ συντόμως εἰπεῖν, ἐκ τῆς ἀδιαφορίας ἔπεσαν καὶ πίπτουν οἱ πολλοὶ εἰς αἵρεσιν καὶ ἀθεΐαν·» ↩

57. Rosyjski art. 207.3 ustawy o „fake news” (4 marca 2022) kryminalizuje publiczne wypowiedzi o wojsku, które przeczą oficjalnej linii rosyjskiego Ministerstwa Obrony, z karą do 15 lat więzienia. Gazeta „Nowaja Gazieta”, której redaktor Dmitrij Muratow otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla w 2021, została zmuszona do zawieszenia działalności w marcu 2022. Meduza została uznana za „organizację niepożądaną” w styczniu 2023. Europejska Federacja Dziennikarzy. Mediazona została uznana za „agenta zagranicznego”, a The Insider i Bellingcat za „niepożądane”. RFE/RL. Przegląd Forum 18 z marca 2025 dokumentuje systemowe tłumienie relacjonowania religijnego na terytoriach okupowanych, w tym zakazywanie Pisma Świętego jako „literatury ekstremistycznej”: https://www.forum18.org/archive.php?article_id=2963. Na 17 lutego 2025 OVD-Info udokumentowało 1185 osób objętych postępowaniami karnymi za antywojenne wypowiedzi lub działania; 372 przebywały w miejscach pozbawienia wolności. OVD-Info. Doroczny spis więźniów CPJ za 2025 rok wykazał 29 dziennikarzy uwięzionych w Rosji na 1 grudnia 2025. Dane CPJ. Wzorzec jest całościowy: Rosja nie obala dowodów; więzi tych, którzy je przedstawiają. ↩