Królestwo Niebieskie: Wybór świętego Łazarza

15 czerwca 1389 roku car Łazarz Serbski, władca serbskiego państwa, został pojmany na Kosowym Polu i stanął przed swym katem. W ostatniej świadomej chwili przed ścięciem zaczął modlitwę za swój lud. A potem, w środku tej modlitwy, przerwał sobie, by poprawić zaimek dzierżawczy. Nie mój lud. Twój lud, o Panie.

Umierający prawosławny car, w godzinie śmierci w obronie swego narodu, odmawiający nazwania własnego narodu swoim.

Poprzednie cztery rozdziały skonfrontowały teologię wojny Patriarchy Cyryla ze zgodą patrystyczną i uznały ją za niedostateczną we wszystkich punktach. Tamte rozdziały stanowią krytykę tej książki. Niniejszy rozdział jest krótszy i jego cel jest inny. Konfrontuje wojnę Cyryla z kanonizowanym prawosławnym władcą, którego wojna spełniała każde patrystyczne kryterium, jakie Ojcowie kiedykolwiek ustanowili dla dopuszczalnej obrony, i który umarł z tą poprawką na ustach. Argument tego rozdziału nie zastępuje argumentów poprzednich. Nadaje im twarz.

Car Łazarz w skrócie

Car Łazarz Hrebeljanović (ok. 1329–1389) jest gloryfikowanym świętym Cerkwi Prawosławnej, wspominanym 15/28 czerwca. Jego żona Milica (schimnica, tj. zakonnica najwyższej rangi, Efrozynija) i ich najstarszy syn, święty Stefan Lazarević, są również świętymi. Jego relikwie zostały znalezione nienaruszone (ciało zachowane od rozkładu, uznany znak świętości) rok po jego śmierci; po wiekach przenoszenia dla bezpieczeństwa powróciły w 1989 roku do monasteru Ravanica, jego własnej fundacji, gdzie teraz spoczywają.^[1] Zapis hagiograficzny ma charakter cerkiewny, nie legendarny: Patriarcha Daniło III Serbski, Konstantyn Filozof i mniszka Jefimija byli współczesnymi, których świadectwa święty Justyn Popović zebrał w formalny Żywot w XX wieku.^[2]

Jego wojna pod Kosowem była podręcznikowym przypadkiem prawosławnej samoobrony, którą dopuszcza Kanon XIII świętego Bazylego (Chapter 20): nieprawosławni najeźdźcy atakujący ziemie chrześcijańskie z powodu wiary, palący monastery, burzący cerkwie, zabijający chrześcijan za bycie chrześcijanami. Sam święty Justyn Popović oddaje charakter bitwy jednym zdaniem. Była to, pisze, „bitwa między ochrzczonymi a nieochrzczonymi, chrześcijanami a mahometanami”. To sformułowanie jest dokładnym kryterium, które rozważa kanon świętego Bazylego: chrześcijanie broniący się przed niechrześcijańskimi najeźdźcami w obronie wiary. Wojna Patriarchy Cyryla przeciw prawosławnym chrześcijanom Ukrainy nawet się do tego nie zbliża.

Łazarz nie był też ani naiwny, ani wojowniczy. Pokonał już sułtana Murada I w otwartej bitwie pod Płocznikiem w 1387 roku, dwa lata przed Kosowem, i Murad zbiegł. W czasie pokoju fundował monastery w całym świecie prawosławnym (Ravanica, Chilandar na Górze Athos, święty Pantelejmon, Jerozolima, Synaj, Wołoszczyzna) i uleczył trwającą dekady schizmę między Patriarchatem Serbskim a Konstantynopolem. Konstantyn Filozof zapisuje jego postępowanie, gdy napotykał tureckie zniszczenia: „Gdziekolwiek przechodził przez jakiekolwiek miasta czy prowincje czy monastery czy cerkwie wiernych, gdzie byli Turcy… prostował wszystko i przywracał porządek i spokój.” Instynktem Łazarza wobec zniszczenia wroga było odbudowywanie, nie odwet.

Chwycił za broń ponownie pod Kosowem dopiero gdy, słowami świętego Justyna, „nie mógł już dłużej stać z boku i patrzeć, jak członki jego ciała, które były zarazem członkami ciała Chrystusowego, są rąbane i odrywane”.

Pełny aparat teologiczny do porównania tego rodzaju wojny z wojną Patriarchy Cyryla jest rozwinięty szczegółowo w poprzednich rozdziałach (Chapter 18, Chapter 20, Chapter 17). Niniejszy rozdział zakłada tę pracę i na niej buduje.

Wybór dwóch królestw

Serbska prawosławna tradycja hagiograficzna i epicka zapisuje, że przed bitwą anioł ukazał się carowi Łazarzowi i zaproponował mu wybór. Święty Justyn pisze:

Według powszechnej i dawnej tradycji ludowej, Anioł Pański ukazał się świętemu księciu Łazarzowi przed tą bitwą i zapytał go, które królestwo pragnie wybrać: czy wybierze królestwo ziemskie, czy Królestwo Niebieskie. Po modlitewnym rozważeniu pytania, książę, który tęsknił za niebem, odpowiedział Aniołowi Bożemu: „Gdybym miał wybrać królestwo ziemskie, byłoby ono jedynie na krótki czas, chwilowe i przemijające; lecz Królestwo Niebieskie trwa zawsze i na wieki.” Tak bogomiłujący serbski władca opowiedział się za Królestwem Chrystusa króla w niebiosach.

— Św. Justyn Popović, Life of St. Lazar, s. 28

Sam święty Justyn określa tę scenę jako „powszechną i dawną tradycję ludową”, czerpiąc z serbskiego cyklu epickiego o Kosowie. Nie jest przedstawiana jako kronika współczesna. Lecz Serbska Cerkiew Prawosławna przyjęła ją jako teologiczne podsumowanie tego, co oznaczało Kosowo, i każdy gloryfikowany serbski święty, który interpretował tę bitwę, czytał ją w ten właśnie sposób.

Święty Łazarz wybrał Królestwo Niebieskie.

Rozważmy, co ten wybór oznacza. Prawosławnemu władcy zaproponowano militarne zwycięstwo na ziemi, a on odmówił go na rzecz ziemskiej porażki. Propozycja nie była wyborem między dobrem a złem. Była wyborem między dwoma dobrami: zachowaniem ziemskiej suwerenności jego narodu, której obrona jest zwykłym obowiązkiem cara, a Królestwem Niebieskim, które jest wyższe. Łazarz wybrał wyższe dobro kosztem niższego. Wybrał przegrać.

Święty Mikołaj Velimirović, rozważając teologicznie tę scenę, ujmuje werdykt anioła o tym wyborze w słowa, które nazywają to, co Łazarz właśnie dokonał:

Wybierając Królestwo Niebieskie, włączyłeś swój lud pośród nieśmiertelnych i anielskich narodów nieba. Jako człowiek i jako książę nie byłeś w stanie pozostawić swemu ludowi większego dziedzictwa niż dokonanie takiego wyboru i potwierdzenie go czerwoną pieczęcią własnej krwi.

— Św. Mikołaj Velimirović, The Tsar’s Testament, s. 88

Sam wybór był największym dziedzictwem, jakie car mógł pozostawić swemu ludowi. Nie podbój. Nie traktat. Nie utrzymane terytorium. Święty przykład, przypieczętowany królewską krwią.

Jest to paradygmatyczne obalenie każdej formy ideologii utożsamiającej ziemskie przetrwanie prawosławnego narodu z przetrwaniem samego Prawosławia (Chapter 16, Chapter 15). Łazarz dowodzi, że Prawosławie może przetrwać nawet w ziemskiej klęsce i, wedle własnego świadectwa Cerkwi serbskiej, nawet zatriumfować przez nią.

Liczy się nie to, czy prawosławny naród wygrywa swoje wojny, lecz to, czy prawosławni chrześcijanie w nim pozostają wierni aż do śmierci. Sześć wieków serbskiej tożsamości prawosławnej pod panowaniem osmańskim jest potomstwem tego wyboru.

„Nie mój lud, ale Twój lud, o Panie”

Zanim został ścięty, jak zapisuje święty Justyn Popović, car Łazarz odmówił swoją ostatnią modlitwę głośno:

O Stwórco mój, który sądzisz nasze grzechy znane i nieznane, do Ciebie wołam i do Ciebie się modlę: przebacz mi za wszystko, czego zaniedbałem uczynić według Twojej świętej woli, i zbaw mój lud, a mówiąc ściślej, nie mój lud, ale Twój lud, o Panie.

— Św. Łazarz, ostatnia modlitwa przed ścięciem, cytowane w Popović, Life of St. Lazar, ss. 28–29 (podkreślenie dodane)

Zauważmy autokorektę. Umierający car, prawowity władca swego państwa, człowiek, za którego miłość właśnie polegli jego poddani, zaczyna się modlić „zbaw mój lud”. A potem, ostatnim świadomym tchem, przerywa sobie, by poprawić zaimek dzierżawczy: nie mój lud, ale Twój lud, o Panie. Władca w chwili śmierci w obronie swego narodu odmawiający nazwania własnego narodu swoim.

Jest to najdoskonalsze teologiczne oświadczenie, jakie władca może złożyć o relacji między narodem a jego Bogiem. Naród nie należy do władcy narodu. Naród nie należy do Cerkwi prawosławnej tego narodu. Naród należy do Boga. Władca, który właściwie rozumie swój obowiązek, nie jest właścicielem swego ludu, nawet w godzinie śmierci w jego obronie. Jest tymczasowym szafarzem stada, które należy do kogoś innego.

Eklezjologia ideologii Ruskiego Świata: twierdzenie, że naród rosyjski jest Cerkwią, że rosyjska tożsamość etniczna jest sama w sobie formą tożsamości prawosławnej, że Święta Ruś jest projektem polityczno-teologicznym (Chapter 15): jest bezpośrednią antytezą umierającej modlitwy Łazarza. Tam, gdzie Russkij Mir rości sobie prawosławny naród rosyjski jako swój, Łazarz odmawia roszczenia sobie prawosławnego narodu serbskiego jako swego. Tam, gdzie Russkij Mir wynosi prawosławny naród do kategorii teologicznej, Łazarz zwraca prawosławny naród Bogu.

Sześć wieków przed tym, jak hieromęczennik Daniel Sysojew wyartykułował doktrynę uranopolityzmu, nauczanie, że „naszą prawdziwą ojczyzną jest niebo; Cerkiew jest naszą najwyższą wiernością” (Chapter 16), car Łazarz przeżył to pod ostrzem miecza kata. Uranopolityzm nie wymaga teologa. Wymaga jedynie władcy gotowego powiedzieć, ostatnim tchem, że jego naród nie jest jego.

Werdykt Cerkwi serbskiej

Rok po jego straceniu relikwie Łazarza zostały odkryte nienaruszone. Ojciec, matka i najstarszy syn są wszyscy gloryfikowani przez Cerkiew Prawosławną jako święci. Naród serbski obchodzi śmierć Łazarza jako swoje najwyższe narodowe święto. Sześć wieków później, w następstwie I wojny światowej, święty Mikołaj Velimirović, sam gloryfikowany dwudziestowieczny święty Serbskiej Cerkwi Prawosławnej, wygłosił kazanie nad relikwiarzem świętego Łazarza w monasterze Sremska Ravanica, czyli w monasterze Vrdnik na Fruškiej Górze, dokąd mnisi z Ravanicy przenieśli relikwie świętego Łazarza po ucieczce przed osmańskim spustoszeniem.^[3] Jego interpretacja jest kanonicznym odczytaniem przez Cerkiew serbską tego, co oznaczało Kosowo. Święty Mikołaj najpierw wskazuje na zagadkę:

Albowiem inne narody zazwyczaj obchodzą dni swoich zwycięstw jako święta narodowe i pytają ze zdziwieniem: „Dlaczego Serbowie obchodzą dzień swojej wielkiej klęski jako swoje «główne» narodowe święto w roku?”… obchodząc Vidovdan, zawsze obchodzicie nie klęskę, lecz zwycięstwo Łazarza.

— Biskup Mikołaj Velimirović, Saint Lazar’s Victory, s. 117^[4]

Jakiego rodzaju zwycięstwo, skoro nie militarne? Odpowiedź świętego Mikołaja brzmi jak nagana wobec Patriarchy Cyryla napisana z sześciowiekowym wyprzedzeniem:

Wojsko Łazarza walczyło w obronie chrześcijaństwa, w obronie Ojczyzny, w obronie Bałkanów. Wojsko Murata walczyło o narzucenie wiary islamskiej, o narzucenie zwierzchności, o narzucenie jarzma i uciszenie. Czy może być jakakolwiek wątpliwość co do tego, czyj zamiar walki i czyja przyczyna cierpienia były bardziej sprawiedliwe? Jakże więc to się stało, że Łazarz mógł zostać pokonany? Ależ nie, nie został pokonany. Gdy jego krwawa głowa potoczyła się po Kosowym Polu, wypisała wyrok śmierci na rzekomych zwycięzców.

— Św. Mikołaj Velimirović, Saint Lazar’s Victory, s. 118

A zasada wyjaśniająca, dlaczego klęska nazywana jest zwycięstwem:

Jeśli zabijesz kogoś, kto ma więcej sprawiedliwości niż ty, nie zabiłeś go, lecz okryłeś go chwałą. Zabijając go, jedynie przyspieszyłeś jego upadek i jego triumf.

— Św. Mikołaj Velimirović, Saint Lazar’s Victory, s. 118

Serbski cykl epicki o Kosowie podsumowuje całą bitwę w jednym dwuwierszu, który święty Mikołaj cytuje jako ostateczny werdykt:

Sve je sveto i čestito bilo, I milome Bogu pristupačno.

Wszystko było święte i czcigodne, I miłemu Bogu przystępne.

— Serbski cykl epicki o Kosowie, cytowany w św. Mikołaja Saint Lazar’s Victory, s. 118

„To znaczy”, wyjaśnia święty Mikołaj, „godna ofiara została złożona za godny cel. Wszystko zostało poświęcone dla Chrystusa.”

I święty Mikołaj podkreśla, że nie jest to jedynie historyczna obserwacja o dawno minionej bitwie. Jest to żywa tradycja duchowa, której wymaganie wobec teraźniejszości jest trwałe:

Czcijmy zatem ofiarę świętego Łazarza. Jego wybór Królestwa Niebieskiego oznacza całą tradycję duchową. Ta duchowa tradycja Łazarza jest tak samo potrzebna ludziom dziś, jak zawsze. Albowiem prawdziwie oznacza ona, że z Chrystusem przychodzi też zwycięstwo. Oznacza, że żadna ofiara nie jest zbyt wielka dla Bożej sprawiedliwości.

— Biskup Mikołaj Velimirović, Saint Lazar’s Victory, s. 119

Oto miara. I święty Mikołaj nie mówi prywatnie. Mówi jako własny interpretator Cerkwi tego, co oznaczało Kosowo, głosząc kazanie nad samym relikwiarzem świętego, którego znaczenie deklaruje. Serbska Cerkiew Prawosławna nie zrewidowała jego odczytania.

Czytelnik nie może też odrzucić tego jako lokalnego świadectwa obcej tradycji narodowej. Zarówno święty Justyn Popović, jak i święty Mikołaj Velimirović są kanonizowanymi świętymi Cerkwi Prawosławnej, gloryfikowanymi odpowiednio w 2010 i 2003 roku, i obaj są traktowani jako święci w publikacjach Patriarchatu Moskiewskiego.^[5] Przemawiają jako powszechni świadkowie prawosławni, nie jako outsiderzy, i Rosyjska Cerkiew nie może zrewidować ich nauczania bez odrzucenia postaci już przyjętych w jej własnym publicznym świadectwie cerkiewnym.

Zbieżne świadectwo samej tradycji rosyjskiej: że własni uświęceni książęta Rosji są gloryfikowani nie za to, co wygrali w boju, lecz za swoją pobożność, niechęć do walki, a w paradygmatycznym przypadku świętych Borysa i Gleba, pierwszych świętych kanonizowanych przez Rosyjską Cerkiew, za ich wyraźną odmowę przelania chrześcijańskiej krwi nawet w samoobronie, jest omówione w Chapter 20.

Miara, która potępia Cyryla

Zanim skonfrontujemy wojnę Cyryla z wojną Łazarza, warto wymienić, co instynkt odbudowy Łazarza napotkałby na Ukrainie od 2022 roku (Chapter 23). Ukraińskie prawosławne cerkwie zniszczone rosyjskim ogniem. Ukraińskich prawosławnych kapłanów zabitych przez siły rosyjskie. Wsie spalone w Donbasie. Seminaria, których mury już nie stoją. Dzieci osierocone przez broń, którą rosyjscy biskupi błogosławili przed kamerami. Jakikolwiek byłby instynkt Łazarza wobec zniszczenia wroga, nie byłoby to to. Łazarz odbudowywał to, co Turcy spalili. Patriarcha Cyryl pobłogosławił palenie tego, co Łazarz by odbudował.

Święty Łazarz, zachowany w hagiografii, kazaniach i serbskiej pamięci, jest żywym wzorcem, według którego teologia wojny Moskwy może być teraz mierzona. Wedle tego wzorca:

Łazarz walczył w podręcznikowym przypadku, który rozważa Kanon XIII świętego Bazylego: nieprawosławni najeźdźcy atakujący chrześcijan z powodu wiary. Żaden pisarz patrystyczny w całej tradycji nigdy nie zezwolił prawosławnym chrześcijanom na prowadzenie agresywnej wojny przeciw innym prawosławnym chrześcijanom. Wojna Łazarza spełniała każde kryterium patrystyczne (Chapter 20); wojna Cyryla nie spełnia żadnego. To jedyne kryterium, które Łazarz spełnił, wojna Cyryla nie jest w stanie nawet do niego zbliżyć.

Ostatnie świadome słowa Łazarza brzmiały: „zbaw mój lud, a mówiąc ściślej, nie mój lud, ale Twój lud, o Panie.” Umierający car odmawiający nazwania własnego narodu swoim. Patriarcha Cyryl ogłosił Rosję κατέχων (powstrzymującym Antychrysta), „światowym centrum chrześcijaństwa prawosławnego” (Chapter 18) i udzielił swego imprimatur całej ideologii Ruskiego Świata, która traktuje rosyjską tożsamość etniczną i cywilizacyjną jako samą w sobie formę tożsamości prawosławnej (Chapter 15). Nie można jednocześnie wyznawać umierających słów cara Łazarza i ideologii Ruskiego Świata. Te dwa stanowiska wzajemnie się wykluczają.

Pełny teologiczny akt oskarżenia kazania Patriarchy Cyryla o zmywaniu grzechów, jego deklaracja „Świętej Wojny”, twierdzenie o katechonie i sakralizacja rosyjskiego arsenału nuklearnego jest zawarty w poprzednich rozdziałach tej książki (Chapter 17, Chapter 18, Chapter 20). Ten rozdział nie zastępuje tego aktu oskarżenia. Nadaje mu twarz i nadaje tej twarzy imię.

Cerkiew Prawosławna gloryfikowała cara Łazarza, jego żonę i najstarszego syna. Cała rodzina wyniesiona do świętości za wybór Królestwa Niebieskiego kosztem ziemskiego. Żadna tradycja prawosławna w historii nigdy nie zaproponowała gloryfikacji patriarchy za agresywną wojnę przeciw współbraciom prawosławnym chrześcijanom.

Łazarz wybrał Królestwo Niebieskie kosztem ziemskiego. Patriarcha Cyryl rości sobie Królestwo Niebieskie jako nagrodę za rozszerzanie ziemskiego. Święty Mikołaj nazywa ten rodzaj wymiany we własnym słowniku Cerkwi, a słownik ten nie łagodzi:

Ktokolwiek oddaje swe życie za królestwo ziemskie, czyni to, co uczynił też głupi Ezaw: sprzedaje swoją godność za miskę soczewicy.

— Biskup Mikołaj Velimirović, The Tsar’s Testament, s. 104^[6]

A następnie święty Mikołaj formułuje zasadę mierzącą oba stanowiska, prosto, w jednym zdaniu:

Lepiej jest zdobyć Królestwo Niebieskie przez ofiarę niż zdobyć królestwo tego świata przez niegodziwość.

— Biskup Mikołaj Velimirović, The Tsar’s Testament, s. 105

Od 2022 roku Patriarcha Cyryl nawoływał rosyjskich żołnierzy do oddawania życia za ziemskie królestwo Ruskiego Świata i oferował im w zamian Królestwo Niebieskie. Wedle własnej miary Velimirovicia, we własnym słowniku Cerkwi, przekazanym przez kanonizowanego serbskiego świętego, jest to dokładnie wymiana Ezawa. Prawo pierworodztwa wymienione na miskę soczewicy. Soczewicę nazywa się „bramami Królestwa Niebieskiego” (Chapter 18), ale ta zmiana nazwy nie zmienia transakcji. Prawem pierworodztwa jest samo Prawosławie, a soczewicą jest wojna przeciw współbraciom prawosławnym chrześcijanom błogosławiona pod sztandarem narodu.

Tylko jedno stanowisko w tym rozdziale zostało potwierdzone przez nienaruszone relikwie, przez liturgiczne świadectwo Cerkwi i przez sześć wieków serbskiej pamięci prawosławnej. Jest to stanowisko Łazarza, nie Cyryla.

1. Monastery Ravanica, “Relics of the Holy Prince Lazar,” https://en.ravanica.rs/about-monastery/relics-holy-prince-lazar/. Popovich’s Life recounts the incorruption and notes the twentieth-century translation to Belgrade, pp. 29–32; the Ravanica monastery history records the later return of the relics to Ravanica on September 9, 1989. ↩

2. Archimandrite Justin Popovich, The Life of the Holy and Great Martyr Tsar Lazar of Serbia, in The Mystery and Meaning of the Battle of Kosovo, A Treasury of Serbian Orthodox Spirituality, Volume 3 (Grayslake, IL: Serbian Orthodox Metropolitanate of New Gracanica, Diocese of America and Canada, 2nd edition, 1999), pp. 1–44. Translated by Rt. Rev. Todor Mika, S.T.M., and Rev. Stevan Scott, Ph.D. in honor of the 600th anniversary of the Battle of Kosovo. Printed with the blessing of Bishop Longin. All Popovich citations in this chapter are from this edition. The Constantine the Philosopher passage cited is quoted by Popovich at p. 21 from Constantine’s Life of the Despot Stefan. ↩

3. Historia monasteru Ravanica odnotowuje, że po nieudanym powstaniu serbskim z lat 1689–1690 pozostali przy życiu mnisi uciekli z relikwiami świętego Łazarza do Austrii, a mnisi z Ravanicy, którzy osiedlili się koło Vrdnika, zbudowali „nową Ravanicę w Sremie”. https://en.ravanica.rs/about-monastery/history/. Eparchia Sremu również stwierdza, że mnisi z Ravanicy osiedlili się w Vrdniku z relikwiami świętego Łazarza w 1697 roku. https://eparhijasremska.rs/eng/%D0%B2%D1%80%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA/. ↩

4. Bishop Nikolai Velimirovich, Saint Lazar’s Victory, in The Mystery and Meaning of the Battle of Kosovo, pp. 111–121. Delivered as a sermon over the reliquary of St. Lazar at the Srem Ravanica / Vrdnik monastery after the First World War (the translators date the sermon to approximately 1919 based on the internal “five hundred and thirty years” reference). ↩

5. OCA’s St. Nikolai resource gives his glorification date as May 19, 2003, https://www.oca.org/fs/st-nikolai-zhicha. OrthodoxWiki summarizes St. Justin’s formal glorification by the Serbian Orthodox Church on May 2, 2010, https://orthodoxwiki.org/Justin_Popovich. Moscow Patriarchate publications refer to them as saints: «святитель Николай (Велимирович)» and «преподобный Иустин (Попович)», e.g. https://www.patriarchia.ru/article/120649, and «святой авва Иустин» / «святой Иустин Челийский», https://www.patriarchia.ru/article/114905. ↩

6. Bishop Nikolai Velimirovich, The Tsar’s Testament, in The Mystery and Meaning of the Battle of Kosovo, pp. 45–110. Originally published in Serbian as Carev zavet (1933). A theological meditation on Tsar Lazar’s soul at the hour of his death, structured as a vision in which a heavenly angel and the prophet Amos (Lazar’s patron saint) vindicate Lazar’s choice of the heavenly kingdom and explain its meaning for his people. ↩