Werdykt kanoniczny: Duchowieństwo w sprawach wojskowych
Poprzedni rozdział wykazał, że żadna wojna nie może być nazwana świętą, że broń nuklearna nie może być błogosławiona i że Rosja nie może rościć sobie unikalnej eschatologicznej roli Powstrzymującego. Ale dowody tam udokumentowane: trzy dekady instytucjonalnej współpracy wojskowej, sakralizacja broni, konferencje o broni nuklearnej i formalne deklaracje świętej wojny: to nie tylko problem teologiczny. To problem kanoniczny.
Kanony Apostolskie odnoszą się do tego bezpośrednio. Kanon 83 stanowi:
Jeśli biskup, prezbiter lub diakon będzie służył w wojsku i zechce zachować jedno i drugie: rzymską godność urzędową i urząd kapłański, niech będzie złożony; albowiem to, co cesarskie, należy do cesarza, a to, co Boże — do Boga.
— Kanon Apostolski 83[1]
Kanon 6 dodaje: „Niech biskup, prezbiter ani diakon nie podejmuje świeckich zajęć; w przeciwnym razie niech będzie złożony”.[1]
Kanon 81: „Biskup ani prezbiter nie powinien oddawać się zarządzaniu sprawami publicznymi, lecz poświęcać się sprawom cerkiewnym. Niech więc zostanie do tego przekonany albo niech będzie złożony; nikt bowiem, zgodnie ze słowami Pana, nie może służyć dwóm panom”.[1]
Kanon 7 Czwartego Soboru Powszechnego zaostrza karę: duchowni lub zakonnicy, którzy wstępują do służby wojskowej i odmawiają powrotu z pokutą, mają być obłożeni anatemą, a nie jedynie złożeni: „Ci, którzy raz zostali zaliczeni do duchowieństwa albo zostali mnichami, niech nie przyjmują ani funkcji wojskowej, ani żadnej świeckiej godności”.[2] Sobór Kartagiński (Kanon 16 w numeracji NPNF) uzasadnia zakaz Pismem Świętym: biskupi, prezbiterzy i diakoni nie powinni być „dzierżawcami” ani „prokuratorami”, ponieważ „nikt, kto walczy dla Boga, nie wikła się w sprawy świeckie” (2 Tm 2,4).[3] Interpretacja kanoniczna w Sterze wyjaśnia, że „sprawy wojskowe” oznaczają nie tylko użycie broni czy walkę, ale także „zarządzanie lub zajmowanie się sprawami wojskowymi”, w tym wsparcie logistyczne i administracyjne, przy jednoczesnym zachowaniu funkcji kapłańskich i cerkiewnych: właśnie tę kombinację uosabia Patriarcha Cyryl.[4]
Powód tego zakazu nie jest arbitralny. Jak zauważają o. Hildo Bos i Jim Forest w swoim studium prawosławnej tradycji kanonicznej dotyczącej wojny i pokoju: „Cerkiew zdecydowała się wymagać od mnichów i duchownych, by byli pacyfistami w Cerkwi, która przemawiała w imieniu całego społeczeństwa. Tak więc Kanon LXXXIII Kanonów Apostolskich mówi, że kapłan lub biskup nie może zajmować się sprawami wojskowymi”.[5] Dwa nakazy niestosowania przemocy i nieposiadania władzy łączą się w Kanonie 7 Soboru Chalcedońskiego: duchowni nie mogą ani służyć w wojsku, ani przyjmować urzędów cywilnych. To nie jest stwierdzenie o tym, czy ludzie świeccy mogą służyć w wojsku lub czy wojna obronna jest dopuszczalna; te kwestie są rozpatrywane gdzie indziej (Chapter 17; Chapter 20). To jest konkretny zakaz przyjmowania przez duchownych ról wojskowych i administracyjnych, niezależnie od sprawy.
Dowody: Trzy dekady zaangażowania wojskowego
„Zajmowanie się sprawami wojskowymi” nie ogranicza się do noszenia broni. Biskup, który projektuje ramy współpracy cerkiewno-wojskowej, uczestniczy w konferencjach dotyczących polityki broni nuklearnej, odwiedza bazy okrętów podwodnych z bronią nuklearną, spotyka się z ministrami obrony, przyznaje im odznaczenia cerkiewne, mianuje kapelanów wojskowych do stref wojennych i ogłasza się proboszczem Katedry Sił Zbrojnych, zajmuje się sprawami wojskowymi. Dowody obejmują trzy dekady:
W 1994 roku ówczesny metropolita Cyryl osobiście opracował koncepcję współpracy Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej z Siłami Zbrojnymi i przedłożył ją Świętemu Synodowi, tworząc Synodalny Wydział Współpracy z Siłami Zbrojnymi (ustanowiony 16 lipca 1995).[6] Nie odziedziczył tych ram, lecz je stworzył. W 1996 roku stanął na konferencji „Broń nuklearna a bezpieczeństwo narodowe Rosji” i zażądał, by rząd utrzymał swój arsenał nuklearny (jak udokumentowano w Chapter 18). Dowódcy sił nuklearnych następnie podpisali umowy o współpracy z Cerkwią.
W sierpniu 2009 roku Cyryl odwiedził największą rosyjską stocznię nuklearną w Siewierodwińsku, wszedł na pokład Dmitrija Dońskiego (okrętu podwodnego klasy Typhoon z pociskami balistycznymi), otrzymał pełne honory wojskowe i powiedział pracownikom: „Nie powinniście się wstydzić chodzenia do cerkwi… Wtedy będziemy mieli czego bronić naszymi rakietami”.[7]
W sierpniu 2016 roku, na oficjalnym spotkaniu z ministrem obrony Szojgu w Rezydencji Patriarchalnej, Cyryl przyznał własnymi słowami:
Мне приходится посещать воинские части, как Вы знаете, и могу свидетельствовать о больших переменах, которые сейчас происходят и в армии, и во флоте.
Muszę odwiedzać jednostki wojskowe, jak Pan wie, i mogę zaświadczyć o wielkich zmianach, które obecnie zachodzą zarówno w wojsku, jak i we flocie.
— Patriarcha Cyryl, spotkanie z ministrem obrony Szojgu, 24 sierpnia 2016, https://patriarchia.ru/article/52539
Szojgu w odpowiedzi potwierdził, że współpraca z Cerkwią „w istotny sposób wpłynęła na duchowy i moralny stan w armii” («это существенным образом повлияло на духовное и нравственное состояние в армии») i poinformował o cerkwiach zbudowanych przy arktycznych bazach wojskowych i bazie lotniczej Chmejmim w Syrii, gdzie Cyryl wyznaczył stałych kapłanów.[8]
W czerwcu 2020 roku Cyryl dokonał wielkiego poświęcenia Katedry Sił Zbrojnych wspólnie z Szojgu i szefem Sztabu Generalnego Gierasimowem. Następnie publicznie ogłosił się proboszczem:
Мною принято решение возложить на себя обязанности настоятеля сего святого храма. Это будет Патриарший собор, и я буду иметь особое попечение о совершении богослужений, о пастырской деятельности в пределах этого храма, памятуя о том великом значении и о той роли, которую играют в жизни нашего народа Вооруженные силы — армия, военно-морской флот и авиация.
Podjąłem decyzję o przyjęciu na siebie obowiązków proboszcza tej świątyni. Będzie to sobór Patriarchalny i będę sprawował szczególną pieczę nad odprawianiem nabożeństw, nad działalnością pasterską w tej świątyni, pamiętając o wielkim znaczeniu i roli, jaką w życiu naszego narodu odgrywają Siły Zbrojne: wojsko, marynarka wojenna i lotnictwo.
— Patriarcha Cyryl, poświęcenie Katedry Sił Zbrojnych, 14 czerwca 2020, https://patriarchia.ru/article/67003
W czerwcu 2021 roku osobiście odznaczył Szojgu Orderem Chwały i Honoru I klasy w tej samej katedrze; wiceministrowie Kartapołow i Iwanow również otrzymali odznaczenia cerkiewne.[9]
We wrześniu 2023 roku, w trakcie wojny na Ukrainie, Cyryl odwiedził bazę Sił Podwodnych Floty Pacyfiku na Kamczatce, zwiedził krążownik podwodny z pociskami nuklearnymi Aleksander Newski (klasa Boriej, wyposażony w pociski SLBM Buława) i poświęcił garnizonową cerkiew i katedrę morską.[10] W kwietniu 2023 roku, osobistym dekretem, mianował protojerea Dmitrija Wasylenkowa Naczelnym Kapłanem Wojskowym operacji na Ukrainie. Wasylenkow następnie zeznał przed Dumą Państwową, że kapelani przekonali 700 poborowych, którzy początkowo odmówili walki, do powrotu na front.[11]
W maju 2024 roku Cyryl napisał do nowego ministra obrony Biełousowa: „W ciągu ostatnich lat rozwinęła się owocna współpraca między Rosyjską Cerkwią Prawosławną a Ministerstwem Obrony… Za szczególnie znaczący obszar naszej współpracy uważałbym duchową opiekę nad żołnierzami w strefie specjalnej operacji wojskowej” («За минувшие годы между Русской Православной Церковью и Министерством обороны сложилось плодотворное сотрудничество… Особо значимым направлением нашего взаимодействия полагал бы духовное окормление военнослужащих в зоне проведения специальной военной операции»).[12]
Do lutego 2025 roku skala była zdumiewająca. Przychylne Cerkwi rosyjskie doniesienia z konferencji prasowej TASS podały, że ponad 2000 kapłanów służyło w strefie SWO i że ponad 42 000 żołnierzy zostało tam ochrzczonych. Moscow Times, podsumowując doniesienia przedstawicieli Cerkwi i powiązane rosyjskie raporty, podał ponadto, że zbudowano 140 polowych cerkwi i co najmniej 27 jednostek wojskowych nazwano imieniem prawosławnych świętych. Patriarchat Moskiewski i Ministerstwo Obrony rozpoczęły opracowywanie ustawodawstwa federalnego definiującego status prawny duchowieństwa wojskowego.[13]
To jest instytucjonalne zaangażowanie wojskowe obejmujące trzy dekady, opracowane, kierowane i osobiście realizowane przez jednego hierarchę. Nie da się tego zredukować do zwykłej „opieki duszpasterskiej”.
A co z kapłanami, którzy odmówili? O. Walerian Dunin-Barkowski, współzałożyciel organizacji Mir Wsiem (Pokój Wszystkim), wspierającej duchownych prześladowanych za sprzeciw wobec wojny, opisał zeznanie jednego kapłana na jego procesie cerkiewnym:
Nie używam tej modlitwy, ponieważ sprzeciwia się ona mojemu chrześcijańskiemu sumieniu… Modlitwa o zwycięstwo zakłada, że jeden chrześcijanin będzie zabijał innych chrześcijan, aż jedni się poddadzą. To się nazywa zwycięstwo. Nie mogę się o to modlić.[14]
Ten kapłan rozumiał, czego wymaga teologia wojny Patriarchy Cyryla: by prawosławni chrześcijanie modlili się za prawosławnych chrześcijan zabijających prawosławnych chrześcijan. Odmówił i za to stanął przed sądem cerkiewnym.
Pasterskie orędownictwo a uwikłanie wojskowe
Należy dokonać rozróżnienia. Biskupi zawsze wstawiali się u władz cywilnych w imieniu swoich prześladowanych owiec. Święty Ambroży skonfrontował cesarza Teodozjusza. Święty Jan Chryzostom wstawił się za ludem Antiochii. Biskup Artemije z Raszki-Prizren uczestniczył w negocjacjach politycznych nad losem Kosowa, gdzie jego wierni byli wypędzani z domów, a jego cerkwie palone. To jest pasterskie orędownictwo: pasterz przemawiający za swymi owcami przed władzami. Kanony tego nie zabraniają; jest to część urzędu biskupiego.
To, co kanony zabraniają, jest czymś kategorycznie innym: duchowni przyjmujący role wojskowe i administracyjne. Projektowanie ram współpracy cerkiewno-wojskowej. Uczestniczenie w konferencjach dotyczących polityki broni nuklearnej z żądaniem, by rząd utrzymał swój arsenał. Odwiedzanie baz okrętów podwodnych. Odznaczanie ministrów obrony. Mianowanie się proboszczem katedry wojskowej. Wysyłanie 2000 kapłanów na pole walki. Nakazanie mianowanemu kapelanowi przekonania 700 niechętnych poborowych do walki. To nie jest biskup orędujący za swoim ludem; to patriarcha funkcjonujący jako ramię aparatu wojskowego.
Święty Ignacy Brianczaninow, powołując się na te właśnie kanony, ostrzegał, że uwikłanie polityczne niszczy Cerkiew od wewnątrz. Zauważmy w szczególności, że nasi święci rosyjscy święci nie wahają się krytykować Rosji, gdy jest to uzasadnione:
Rosja od czasów Piotra I często i wielce składała ofiary kosztem wiary, kosztem Prawdy i Ducha, dla pustych i fałszywych względów politycznych, za którymi zepsute serce skrywało swoją nienawiść i pogardę dla zasad Cerkwi i prawa Bożego.
— Św. Ignacy Brianczaninow, „O konieczności Soboru wobec obecnego stanu Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej” / «О необходимости Собора по нынешнему состоянию Российской Православной Церкви» (1862–1866)[15]
Są to te same względy polityczne, dla których Patriarcha Cyryl odrzuca zasady Cerkwi i prawo Boże.
Starzec Ambroży z Optiny, kolejny kanonizowany rosyjski święty, wyznaczył tę samą granicę. Nawet gdy bezpośrednio odnosił się do wojny, nalegał, że Cerkiew i wojsko zajmują fundamentalnie różne sfery:
Na początek: wyposażenie armii i wysłanie jej na wojnę w celu unicestwienia wroga w żaden sposób nie jest obowiązkiem Cerkwi, lecz rządu, który w takich przypadkach może okazać nieposłuszeństwo Cerkwi, zwłaszcza jeśli rząd jest w rękach niechrześcijańskich, jak w Turcji.
— Starzec Ambroży z Optyny, Listy, Orthodox Life, t. 39, nr 2 (1989), s. 30
„W żaden sposób nie jest to obowiązkiem Cerkwi”. Nawet kanonizowany rosyjski święty, piszący w ramach rosyjskiej tradycji, odróżnia rolę Cerkwi od wojskowej roli rządu. Cerkiew może modlić się za walczących. Cerkiew nie wyposaża armii, nie uczestniczy w konferencjach o broni nuklearnej, nie projektuje ram współpracy wojskowej ani nie ogłasza się proboszczem katedr Sił Zbrojnych.
Nieunikniony zarzut to samoobrona: „Rosja była zagrożona, patriarcha miał obowiązek wspierać obronę swego ludu”.
Nasze kanony nie mówią „chyba że w słusznej sprawie”. Nie mówią „chyba że wojna jest obronna”. Mówią: złożony.
Nawet przyjmując to założenie dla celów argumentacji, kanony nie czynią wyjątku dla wojny obronnej. Duchowni mają zakaz angażowania się w sprawy wojskowe niezależnie od sprawy. Ale samo założenie nie wytrzymuje analizy. Czy ta wojna spełnia choćby najbardziej podstawowe patrystyczne kryterium samoobrony, jest szczegółowo badane w następnym rozdziale (Chapter 20).
Własny dokument Cerkwi
Starożytne kanony nie są jedynym autorytetem, który Cyryl naruszył. Własne „Podstawy koncepcji społecznej Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej” («Основы социальной концепции Русской Православной Церкви»), przyjęte przez Sobór Biskupów w 2000 roku, wyraźnie odnoszą się do duchowieństwa i wojny. Punkt III.8 stanowi, że duchowni i kanoniczne struktury cerkiewne nie mogą wspierać państwa ani z nim współpracować w „prowadzeniu wojny domowej lub agresywnej wojny zewnętrznej”.[16]
Władimir Kara-Murza, prawosławny chrześcijanin skazany na 25 lat za dokumentowanie wojny, którą Cyryl pobłogosławił, powołał się na ten właśnie dokument ze swej celi więziennej. Pisząc w listopadzie 2023 roku, oskarżył kierownictwo Cerkwi o postawienie „władzy Cezara ponad podstawami wiary chrześcijańskiej”. Zauważył, że Patriarcha Aleksy II podniósł głos w obronie niewinnych ofiar podczas wojen czeczeńskich. Cyryl uczynił coś przeciwnego.[17]
Patriarcha naruszył nie tylko Kanony Apostolskie i dekrety soborów powszechnych, ale własny współczesny dokument nauczycielski Patriarchatu Moskiewskiego.
Kanony Apostolskie 6, 81 i 83, w: Ante-Nicene Fathers, t. 7, „The Ecclesiastical Canons of the Same Holy Apostles”, https://en.wikisource.org/wiki/Ante-Nicene_Fathers/Volume_VII/Constitutions_of_the_Holy_Apostles/Book_VIII/The_Ecclesiastical_Canons_of_the_Same_Holy_Apostles; por. tekst NPNF w New Advent dla Kanonów Apostolskich. ↩
Sobór Chalcedoński, Kanon 7, w: Nicene and Post-Nicene Fathers, seria druga, t. 14, https://ccel.org/ccel/schaff/npnf214.xi.xviii.vii.html; por. tekst NPNF w New Advent pod adresem https://www.newadvent.org/fathers/3811.htm. ↩
Sobór Kartagiński (A.D. 419), Kanon 16, w: Nicene and Post-Nicene Fathers, seria druga, t. 14, https://www.newadvent.org/fathers/3816.htm. Tekst NPNF w New Advent brzmi: „biskupi, prezbiterzy i diakoni nie powinni być dzierżawcami ani prokuratorami… powinni bowiem pamiętać, jak napisano: Nikt walczący dla Boga nie wikła się w sprawy świeckie”. ↩
The Rudder, interpretacja Kanonu Apostolskiego 83, s. 239 w lokalnym wydaniu Tome: sprawy wojskowe obejmują „nie użycie broni ani rzeczywisty udział w wojnie, lecz zarządzanie sprawami wojskowymi lub zajmowanie się nimi”, przy próbie zachowania zarazem „cesarskiej władzy rzymskiej” i „funkcji kapłańskich i cerkiewnych”. ↩
O. Hildo Bos i Jim Forest, red., For the Peace from Above: An Orthodox Resource Book on War, Peace and Nationalism (O pokój z wysokości: prawosławny podręcznik o wojnie, pokoju i nacjonalizmie) (Syndesmos, 1999). Synteza opiera się na Kanonach 83, 6 i 81 (Apostolskich), Kanonie 7 (Chalcedon), Kanonie 3 (Chalcedon) oraz Kanonie 10 (Siódmy Sobór Powszechny). ↩
Oficjalna biografia Patriarchy Cyryla Patriarchatu Moskiewskiego stwierdza, że „opracował i przedłożył Świętemu Synodowi «Koncepcję współpracy Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej z Siłami Zbrojnymi» w 1994 r.”, https://mospat.ru/en/patriarch/ (oryginał rosyjski: https://mospat.ru/ru/patriarch/). Zob. także Adamsky, Russian Nuclear Orthodoxy, s. 23-26; na s. 26 Adamsky nazywa powstały organ „Synodalnym Wydziałem Patriarchatu Moskiewskiego ds. Współpracy z Siłami Zbrojnymi i Organami Ochrony Porządku Prawnego”. Wydział ustanowiono 16 lipca 1995 r. ↩
RFE/RL, „Russia’s Patriarch Increasingly Becoming Major Force In Politics” („Patriarcha Rosji coraz wyraźniej staje się znaczącą siłą w polityce”), https://www.rferl.org/a/1815832.html. ↩
patriarchia.ru, https://patriarchia.ru/article/52539. ↩
Orthodox Times, https://orthodoxtimes.com/patriarch-of-moscow-presented-russian-minister-of-defense-with-an-award/. ↩
UPI, https://www.upi.com/Top_News/World-News/2023/09/17/russian-orthodox-kirill-visits-submarine-base-war-ukraine/6351694962132/. ↩
Moscow Times, https://www.themoscowtimes.com/2023/04/06/a80742. Ukraińska SBU postawiła Wasylenkowowi zarzuty. Jego zeznanie w Dumie Państwowej (styczeń 2025) podawało, że kapelani przekonali 700 niechętnych poborowych do powrotu do walki; Fontanka cytuje bezpośrednio wypowiedzi z Duma-TV / wideo VK: https://www.fontanka.ru/2025/01/30/75046655/. ↩
patriarchia.ru, https://patriarchia.ru/article/105692. ↩
Raport Pravoslavie.ru z konferencji prasowej TASS z 21 lutego 2025 r., https://pravoslavie.ru/167540.html, stwierdza, że ponad 2000 kapłanów służyło w strefie SWO, a według oficjalnych danych ochrzczono tam ponad 42 000 żołnierzy. Zob. też Moscow Times, https://www.themoscowtimes.com/2025/02/25/a88154, w sprawie podsumowania dotyczącego 140 cerkwi polowych i 27 jednostek nazwanych imionami świętych; Kommersant opisuje jedną z takich jednostek, batalion Serafina z Sarowa: https://www.kommersant.ru/doc/6125863. ↩
O. Walerian Dunin-Barkowski, panel Atlantic Council Eurasia Center, „How the Russian Orthodox Church supports the Kremlin’s war against Ukraine” („Jak Rosyjska Cerkiew Prawosławna wspiera wojnę Kremla przeciw Ukrainie”), 17 września 2025, 27:14-28:21. O. Walerian jest współzałożycielem Mir Wsiem (Pokój Wszystkim), organizacji dokumentującej duchownych prześladowanych za sprzeciw wobec wojny i wspierającej ich. Wideo: https://www.youtube.com/watch?v=JSp-10UsoOE&t=1634s ↩
Św. Ignacy Brianczaninow, «О необходимости Собора по нынешнему состоянию Российской Православной Церкви» (1862–1866), https://azbyka.ru/otechnik/Ignatij_Brjanchaninov/o-neobhodimosti-sobora-po-nyneshnemu-sostojaniyu-rossijskoj-pravoslavnoj-tserkvi/. Oryginał rosyjski: «Россия со времен Петра I часто и много принесла пожертвований в ущерб веры, в ущерб Истины и Духа, для пустых и ложных соображений политических, которыми прикрывало развращенное сердце ненависть и презрение к правилам Церкви и к закону Божию.» ↩
„Fundamentals of the Social Conception of the Russian Orthodox Church” / «Основы социальной концепции Русской Православной Церкви», przyjęte przez Jubileuszowy Sobór Biskupów, sierpień 2000. Punkt III.8 stwierdza: „Jednocześnie istnieją dziedziny, w których duchowieństwo i kanoniczne struktury cerkiewne nie mogą wspierać państwa ani z nim współpracować”, w tym „prowadzenie wojny domowej lub agresywnej wojny zewnętrznej”. Tłumaczenie angielskie: https://incommunion.org/fundamentals-of-the-social-conception-of-the-russian-orthodox-church/. Oryginał rosyjski: https://www.patriarchia.ru/article/105101: «существуют области, в которых священнослужители и канонические церковные структуры не могут оказывать помощь государству, сотрудничать с ним», w tym «ведение гражданской войны или агрессивной внешней войны». ↩
Władimir Kara-Murza, wywiad dla Meduzy, listopad 2023, „At the heart of Christianity is the rejection of violence” („U serca chrześcijaństwa leży odrzucenie przemocy”), https://meduza.io/en/feature/2023/11/01/at-the-heart-of-christianity-is-the-rejection-of-violence. Kara-Murza, prawosławny chrześcijanin, został skazany na 25 lat za przemówienia dokumentujące rosyjskie zbrodnie wojenne. Z więzienia pisał: „Jako prawosławny chrześcijanin odczuwam z tego powodu jedynie ból, żal i głęboki smutek”. Zacytował wypowiedź Patriarchy Aleksego II z wojny czeczeńskiej: „Cerkiew podnosi swój głos w obronie niewinnych ofiar tego krwawego konfliktu. Nawet najbardziej słuszne i zgodne z prawem względy dobra publicznego nie mogą usprawiedliwić ofiary i cierpienia ludności cywilnej. I nawet najbardziej dobroczynne cele nie powinny być osiągane metodami przemocy, które ostatecznie mogłyby doprowadzić do wielokrotnego pomnożenia zła”. ↩