Modlitwa z monofizytami

Patriarcha Cyryl spotkał się z Katolikosem Karekinem II, zwierzchnikiem Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego, wspólnoty niechalcedońskiej pozostającej poza łącznością z Cerkwią prawosławną po odrzuceniu IV Soboru Powszechnego. To, co wydarzyło się podczas tego spotkania, narusza kanony, które Ojcowie Cerkwi uznawali za najsurowsze.

Czy patriarcha prawosławny może uczestniczyć liturgicznie z tymi, których łączność została zerwana przez Sobór Powszechny?

Niektórzy będą protestować, twierdząc, że spotkania te to jedynie dyplomacja, że nie doszło do żadnego kompromisu teologicznego. Dowody pokażą co innego.

Zanim przejdziemy do zbadania tego, co się wydarzyło, należy najpierw ustalić prawosławne nauczanie o potępionych przez Sobory Powszechne i o tych, którzy się z nimi modlą.

A. Czego uczą święci i kanony

Nasze Kanony Apostolskie są jednoznaczne:

Niech biskup, prezbiter lub diakon, który jedynie modlił się z heretykami, zostanie ekskomunikowany; jeśli zaś pozwolił im pełnić jakąkolwiek funkcję duchowną, niech zostanie złożony z urzędu.

— Kanony Apostolskie, Kanon 45, w Nicene and Post-Nicene Fathers, Seria II, t. XIV (online: New Advent). https://www.newadvent.org/fathers/3820.htm^[1]

Jeśli jakikolwiek duchowny lub świecki wejdzie do synagogi żydów lub heretyków, aby się modlić, niech pierwszy zostanie złożony z urzędu, a drugi niech zostanie ekskomunikowany.

— Kanony Apostolskie, Kanon 64, w Nicene and Post-Nicene Fathers, Seria II, t. XIV (online: New Advent). https://www.newadvent.org/fathers/3820.htm^[2]

Jeśli ktokolwiek będzie się modlił, nawet w domu prywatnym, z osobą ekskomunikowaną, niech i on zostanie ekskomunikowany.

Jeśli jakikolwiek duchowny połączy się w modlitwie ze złożonym z urzędu duchownym, tak jakby ten był duchownym, niech i on zostanie złożony z urzędu.

— Kanony Apostolskie, Kanony 10–11, w Nicene and Post-Nicene Fathers, Seria II, t. XIV (online: New Advent). https://www.newadvent.org/fathers/3820.htm

Synod Laodycejski potwierdza:

Nikt nie powinien łączyć się w modlitwach z heretykami lub schizmatykami.

— Synod Laodycejski, Kanon 33, w Nicene and Post-Nicene Fathers, Seria II, t. XIV (online: New Advent). https://www.newadvent.org/fathers/3806.htm^[3]

Monofizytyzm to przekonanie, że Chrystus ma tylko jedną naturę po Wcieleniu, zwykle przy pochłonięciu Jego człowieczeństwa przez bóstwo, podczas gdy Cerkiew prawosławna naucza, że Chrystus jest jedną osobą w dwóch pełnych i odrębnych naturach, boskiej i ludzkiej, zjednoczonych bez pomieszania, bez zmiany, bez rozdzielenia i bez rozłączenia.

Monofizytyzm został potępiony przez IV Sobór Powszechny w Chalcedonie (451).^[4] Sobór przyjął Tomos papieża św. Leona Wielkiego jako wyznacznik Prawosławia. Św. Leon potępił oba błędy jednakowo:

Równie bezbożne jest twierdzenie, że Jednorodzony Syn Boży pochodzi z dwóch natur przed Wcieleniem, jak i bezprawne jest twierdzenie, że po tym, gdy Słowo stało się ciałem, jest w Nim jedna natura.

— Papież św. Leon Wielki, List 28 (Tomos do Flawiana), Sekcja VI, w The Acts of the Council of Chalcedon, tłum. Richard Price i Michael Gaddis, t. 2, s. 23.

Św. Jan Damasceński, pisząc trzy wieki po Chalcedonie, odniósł się do egipskich monofizytów. Choć przyznawał, że „we wszystkim innym są prawosławni”, wskazał, że odłączyli się od Cerkwi prawosławnej z powodu Chalcedonu, a ich nauczanie niszczy tajemnicę Wcielenia:

Egipcjanie, zwani również Schematykami i Monofizytami, odłączyli się od Cerkwi prawosławnej pod pretekstem tego dokumentu [zatwierdzonego] w Chalcedonie [i znanego jako] Tomos… we wszystkim innym są prawosławni… Obaj ci ostatni zaprzeczyli tajemnicy zbawienia… Choć uznają poszczególne substancje, niszczą tajemnicę Wcielenia.

— Św. Jan Damasceński, O herezjach, Herezja 83. https://catholiclibrary.org/library/view?docId=Synchronized-EN/Damascus.FountKnowledge2.en.html^[5]

Św. Maksym Wyznawca obalił „miafizyckie” twierdzenie, że dwie natury mogą się zjednoczyć w jedną naturę złożoną, nie ulegając zniszczeniu:

Jeśli natura złożona powstaje z różnych natur, nie może być współistotna z żadną z natur, z których się składa… Jeśli zatem Chrystus jest jednej natury złożonej, nie jest współistotny ani z Ojcem, ani ze swoją Matką, lecz jest obcy obu.

— Św. Maksym Wyznawca, List 12 (Do Jana Kubikularza), PG 91:481-484

Św. Symeon z Tesaloniki, pisząc w XV wieku, potwierdził, że ci, którzy mieszają dwie natury Chrystusa, popełniają błąd nie mniejszy:

Nie jest więc drobnym skażeniem wiary, w które popadają ci, którzy nauczają o jednej naturze i jednej woli, jak niektórzy bezmyślnie sądzą. Jest to raczej najwyższe skażenie wiary i pełnia wszelkiej bezbożności. Według nich bowiem Słowo nie wcieliło się naprawdę, lecz ukazało się jako zjawa… a zatem nie narodził się z Dziewicy, nie został ochrzczony, nie żył wśród ludzi, nie cierpiał za nas i nie zmartwychwstał. A więc nasze zbawienie nie zostało dokonane. Próżne zatem są Ewangelie i próżne jest całe przesłanie głoszone o zbawieniu.

— Św. Symeon z Tesaloniki, Przeciwko wszelkim herezjom, Rozdz. 15: „Przeciwko Eutychesowi i Akefalom”, s. 58-59

„Najwyższe skażenie wiary i pełnia wszelkiej bezbożności.” Nie drobna różnica zdań. Nie semantyczne nieporozumienie. Pełnia wszelkiej bezbożności.

Rozróżnienie „miafizyckie”

Niektórzy mogą twierdzić, że Kościoły ormiański i koptyjski są „miafizyckie”, a nie „monofizyckie”, sugerując, że różnica jest jedynie semantyczna, a Ojcowie na Soborze Chalcedońskim ich nie zrozumieli. Tradycyjne stanowisko prawosławne nie uznaje takiego rozróżnienia:^[6]

Z tradycyjnej perspektywy Cerkwi prawosławnej jesteście monofizytami. Tak Cerkiew prawosławna zawsze postrzegała Kościół koptyjski. Innymi słowy, dla nas wasz „miafizytyzm” jest zasadniczo „monofizytyzm”.

— Orthodox Christian Information Center, „Ecumenism Awareness: Monophysites (Non-Chalcedonians).” http://orthodoxinfo.com/ecumenism/ea_mono.aspx

Kościoły niechalcedońskie nie przyjęły od IV do VII Soboru Powszechnego ani nie wyrzekły się Dioskora, Sewera i Eutychesa, których Cerkiew obłożyła anatemą.^[7]

Niektórzy wierzą, że nasi przebóstwieni ojcowie i święci źle zrozumieli stanowisko monofizytów, co jest poważnym błędem. Nasi ojcowie doskonale rozumieli ich stanowisko i mimo to je potępili.

Św. Paisjusz Hagioryta odniósł się do tych, którzy twierdzą, że monofizyci zostali jedynie źle zrozumiani. Uznał propozycje wykreślenia z ksiąg liturgicznych stwierdzeń identyfikujących Dioskora i Sewera jako heretyków za „bluźnierstwo przeciwko świętym Ojcom”:

Oni nie mówią, że monofizyci nie zrozumieli świętych Ojców: mówią, że święci Ojcowie nie zrozumieli ich. Innymi słowy, mówią tak, jakby to oni mieli rację, a Ojcowie ich źle zrozumieli.

Tylu Ojców oświeconych przez Boga, którzy żyli w tamtych czasach, nie zrozumiało ich, źle ich odczytało, a my teraz przychodzimy po tylu wiekach, żeby poprawiać świętych Ojców? I nie biorą pod uwagę cudu świętej Eufemii? Ona też źle zrozumiała tomos heretyków?

— Św. Paisjusz Hagioryta, Saint Paisios of Mount Athos autorstwa hieromnicha Izaaka, s. 659-660^[8]

Sama zmiana nazwy jest sztuczką. Nazwijmy ich „miafizytami” zamiast „monofizytami”, twierdzmy, że Chalcedon to „nieporozumienie”, a nagle potępienie Soboru Powszechnego staje się negocjowalne. Św. Paisjusz to przejrzał: Ojcowie rozumieli doskonale, a odrzucenie ich osądu jest bluźnierstwem przeciwko świętym Ojcom. Każdy współczesny dialog oparty na tej zmianie nazwy, głoszący, że nasi Ojcowie źle zrozumieli, popełnia to samo bluźnierstwo.

Jasne współczesne zastosowanie tych kanonów pochodzi od pierwszego hierarchy RPCZ, metropolity Filareta. W 1970 roku upomniał on za dopuszczenie koptyjskiej (monofizyckiej) liturgii w monasterze Świętej Trójcy (Jordanville), nakazał rytualne oczyszczenie cerkwi zgodnie z Wielkim Trebnikiem i powołał się na Kanon Apostolski 45, zabraniając wszelkiej wspólnej modlitwy z heretykami, zaznaczając, że nawet sama obecność na nabożeństwach heretyckich wymaga pokuty.^[9]

Poświęćcie dolną cerkiew wodą święconą i odczytajcie odpowiednią modlitwę, właściwą do odczytu w cerkwi zbezczeszczonej przez obecność heretyków (Trebnik, Rozdział 40 lub 41).

— Metropolita Filaret (RPCZ), oficjalne memorandum do arcybiskupa Averkija, 14/27 listopada 1970. Opublikowane w Vertograd-Inform (wyd. angielskie nr 4, luty 1999, s. 11–15). http://vertograd-eng.blogspot.com/1998_12_01_archive.html

Metropolita Filaret przytoczył również świadectwo św. Jana Maksymowicza:

Dwa dni temu Jego Eminencja Jan [św. Jan z Szanghaju i San Francisco] był tematem rozmowy, którą odbyłem z pewną osobą znającą Jego Eminencję jeszcze z Jugosławii. Kiedy w latach czterdziestych wybuchła wojna, a potem nastąpił powojenny chaos, człowiek ten musiał podróżować po świecie, aby przeżyć. Gdy spotkał Jego Eminencję ponownie po kilku latach, opowiedział mu o swoich przejściach. Jedną z rzeczy, które powiedział, było: „Przez trzy lata musiałem żyć w miejscu bez prawosławnej świątyni, więc chodziłem do Koptów.” „Co? Chodziłeś do koptyjskiej cerkwi?” zapytał Jego Eminencja Jan. Onieśmielony (jak sam twierdzi) surowym tonem głosu Jego Eminencji, człowiek odpowiedział: „Tak, ale nigdy nie uczestniczyłem w ich liturgiach.” „Czy uczestniczyłeś w ich całonocnych czuwaniach?” „Tak, Wasza Eminencjo.” „Czy żałowałeś za to?” „Nie, ale chodziło o to, że nigdy się nie modliłem podczas ich całonocnych czuwań; jedynie w nich uczestniczyłem.” „Oto co musisz zrobić: następnym razem, gdy pójdziesz do spowiedzi, upewnij się, że pokajasz się za uczestniczenie w nabożeństwie heretyckim” — zakończył Jego Eminencja Jan.

— Metropolita Filaret (RPCZ), prywatny list do arcybiskupa Averkija, 14/27 listopada 1970. Opublikowane w Vertograd-Inform (wyd. angielskie nr 4, luty 1999, s. 11–15). http://vertograd-eng.blogspot.com/1998_12_01_archive.html

Samo uczestnictwo w heretyckim zgromadzeniu lub nabożeństwie jest zakazane.

W tym samym liście metropolita Filaret zauważył, że seminarzyści, którzy jedynie się pokłonili podczas koptyjskiej Anafory, dopuścili się „formy współudziału w… modlitwach heretyków”. Gdy arcybiskup Averkij próbował uzasadnić incydent, argumentując, że „nikt już nie przestrzega kanonów”, odpowiedź metropolity Filareta była druzgocąca:

Nie wiem, czy ten godny ubolewania fakt może posłużyć jako argument obrony. Czyż nie brzmiałoby to bardzo podobnie do historii o złodzieju oskarżonym o kradzież… który mówi sądowi na usprawiedliwienie swego przestępstwa, że wszyscy jego sąsiedzi również kradną?

— Metropolita Filaret (RPCZ), prywatny list do arcybiskupa Averkija, 14/27 listopada 1970. Opublikowane w Vertograd-Inform (wyd. angielskie nr 4, luty 1999, s. 11–15). http://vertograd-eng.blogspot.com/1998_12_01_archive.html

Metropolita Filaret odniósł się również do teologicznej natury nabożeństw monofizyckich:

Biorąc to pod uwagę, czyż koptyjska czy monofizycka liturgia nie jest jedynie kawałkiem bezprzedmiotowego nonsensu bez jakiejkolwiek realnej substancji czy znaczenia? W istocie przedmiotem tajemnicy Eucharystii jest Boskie Ciało i Krew Chrystusa: Ciało, które za nas cierpiało, i Krew, która za nas została przelana. Jednak Ciało i Krew przynależą do ludzkiej natury naszego Zbawiciela: Bóg nie może cierpieć ani umrzeć. Jeśli monofizyci całkowicie zaprzeczają ludzkiej naturze naszego Zbawiciela, jakie znaczenie może mieć ich liturgia? Zaprawdę, ich Eucharystia jest tego rodzaju, którą nasi święci Ojcowie wprost nazywali pokarmem demonów. Myśl sobie, co chcesz, Wasza Eminencjo, ale ja nigdy nie pozwoliłbym na ten bluźnierczy nonsens w cerkwi ani w żadnym innym miejscu.

— Metropolita Filaret (RPCZ), oficjalne memorandum do arcybiskupa Averkija, 14/27 listopada 1970. http://vertograd-eng.blogspot.com/1998_12_01_archive.html

„Pokarm demonów.” Tak pierwszy hierarcha RPCZ, którego nietknięte relikwie świadczą o jego świętości, opisał liturgie monofizyckie. Nie „ważne, ale niedozwolone”. Nie „skuteczne, ale nieregularne”. Pokarm demonów.

Metropolita Filaret odniósł się następnie do surowości kanonów:

Wiesz, jak bezlitosne są święte kanony, jeśli chodzi o uczestnictwo w nabożeństwach heretyckich. Kanony dotyczące tej kwestii są najsurowsze. Tak Cerkiew stanowczo chroni się przed wszelką formą łączności z tymi, którzy są poza jej domeną.

— Metropolita Filaret (RPCZ), oficjalne memorandum do arcybiskupa Averkija, 14/27 listopada 1970. http://vertograd-eng.blogspot.com/1998_12_01_archive.html

„Najsurowsze.” Nie opcjonalne wytyczne. Nie kwestia preferencji. Kanony zabraniające modlitwy z heretykami są najsurowszymi kanonami, jakie Cerkiew posiada.

Patriarcha Diodoros Jerozolimski publicznie oświadczył w 1992 roku, że Jerozolima zerwała dialog z antychalcedończykami (monofizytami, miafizytami):

Nasz Najświętszy Kościół Jerozolimski trwa niezachwianie przy decyzjach zarówno Świętego Powszechnego Soboru Chalcedońskiego, jak i kolejnych Świętych Soborów Powszechnych, i nie uchylając żadnych definicji ani nie poddając ich ponownemu badaniu, zerwał z nimi dialog teologiczny.

Częściowe przyjęcie nauczania Cerkwi prawosławnej, to jest wyjmowanie pewnych definicji Soborów Powszechnych, jak czynią to heterodoksi według tego, co im odpowiada i służy ich interesom, jak w tym przypadku antychalcedończycy, nie może stanowić znaku ich kontaktu z naszą Najświętszą Cerkwią Prawosławną. Przeciwnie, wplącze ją to w zawirowania i podziały, które osłabią jej zdrowe ciało.

— Patriarcha Diodoros Jerozolimski, oświadczenie na Soborze Patriarchalnym w Konstantynopolu, marzec 1992. Tłumaczenie angielskie: Patrick Barker, „Let Not Your Heart Be Troubled”, Orthodox Life, t. 42, nr 4 (lipiec-sierpień 1992), s. 8-9. Holy Trinity Monastery, Jordanville.

Jerozolima zerwała dialog z potępionymi przez Chalcedon. Patriarcha Cyryl natomiast regularnie się z nimi spotyka.

Św. Symeon z Tesaloniki doszedł do jedynego wniosku, na jaki pozwalają dowody patrystyczne:

Ci zatem, którzy nauczają o jednej naturze, jednym działaniu i jednej woli w Chrystusie, są skażeni w wierze i znoszą Wcielenie Boga Słowa.

— Św. Symeon z Tesaloniki, Przeciwko wszelkim herezjom, Rozdz. 15: „Przeciwko Eutychesowi i Akefalom”, s. 62

Dlatego musimy uciekać od tych, którzy wyznają te nauki, ponieważ są odrzuconymi przez Boga.

— Św. Symeon z Tesaloniki, Przeciwko wszelkim herezjom, Rozdz. 15: „Przeciwko Eutychesowi i Akefalom”, s. 60

Święci odmawiali negocjacji z tymi, którzy zaprzeczali wierze. Odmawiali traktowania heretyków jako partnerów i zacierania granic Cerkwi.

Co więcej, wzywali dzieci Cerkwi, by uciekały od monofizytów (miafizytów). Zauważmy staranny dobór słów naszych świętych. Nie użyli słowa odejść, jak spokojnie odchodzi się z jednego miejsca w drugie. Byłoby to już surowe upomnienie dla tych, którzy bratają się z monofizytami. Nie… nakazali prawosławnym chrześcijanom uciekać, jak ucieka się i biegnie od niebezpieczeństwa.

W świetle tego, co uczynił Patriarcha Cyryl?

B. Dowody

16 marca 2010 roku Patriarcha Cyryl udał się do Eczmiadzyna w Armenii, aby spotkać się z Katolikosem Karekinem II, zwierzchnikiem Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego.^[10]

Przewodniczył wspólnemu nabożeństwu modlitebnemu z heretykami potępionymi przez Sobór Powszechny.

Sami monofizyci potwierdzili, że była to wspólna modlitwa.

Karekin ze swej strony mówił o „bezgranicznej miłości i ciepłych uczuciach wdzięczności narodu ormiańskiego wobec Cerkwi rosyjskiej, wielkiego narodu rosyjskiego i państwa rosyjskiego.” „Nasza wspólna modlitwa tutaj jest świadectwem sprawiedliwej jedności Świętej Cerkwi Chrystusowej” — powiedział.

— Azatutyun (RFE/RL, serwis ormiański), „Russian Church Head Starts First Visit To Armenia”, 17 marca 2010. https://www.azatutyun.am/a/1985537.html

Cyryl ma się spotkać z prezydentem Serżem Sargsjanem, zainaugurować rozpoczęcie budowy nowej rosyjskiej cerkwi w Erywaniu i przewodniczyć rosyjsko-ormiańskiej ekumenicznej liturgii wspólnie z Karekinem w środę i czwartek.

— Azatutyun (RFE/RL, serwis ormiański), „Russian Church Head Starts First Visit To Armenia”, 17 marca 2010. https://www.azatutyun.am/a/1985537.html

Poniższe kadry pochodzą z nagrania wideo nabożeństwa opublikowanego przez Gregory’ego Decapolite’a.^[11]

Patriarcha Cyryl wymienił także Pocałunek Pokoju z heretykami monofizyckimi. Jak ustalono w Chapter 1, Pocałunek Pokoju jest zabroniony nawet wobec katechumena Cerkwi, a tym bardziej wobec heretyka.

Podczas wspólnej modlitwy Patriarcha Cyryl trzymał krzyż wśród duchowieństwa monofizyckiego, gdy ci się modlili:

Ormiański duchowny monofizycki uczcił krzyż podany przez Patriarchę Cyryla, co stanowi akt wspólnego kultu:

Patriarcha Cyryl był również obecny podczas śpiewu.

Wspólne deklaracje Patriarchy Cyryla i monofizytów dokumentują również wspólną cześć oddaną relikwiom.^[12] Ta wspólna cześć również stanowi modlitwę.

Patriarcha Cyryl zobowiązał się też do kontynuacji dialogu teologicznego:

Наши Церкви продолжат двусторонний диалог по пастырским и богословским вопросам, будут сотрудничать в сфере образования и воспитания молодежи, а также христианского просвещения.

Nasze dwa Kościoły będą kontynuować dwustronny dialog w kwestiach duszpasterskich i teologicznych oraz będą współpracować w sferze edukacji i wychowania młodzieży, a także oświaty chrześcijańskiej.

— Patriarcha Cyryl i Katolikos Karekin II, Wspólna Deklaracja, 18 marca 2010, https://mospat.ru/ru/news/57577/

Dialog teologiczny z monofizytami, gdy ujmuje się go jako dwustronne partnerstwo kościelne bez pokuty i przyjęcia Chalcedonu, jest sprzeczny z prawosławną eklezjologią. Cerkiew może wzywać heretyków do powrotu do prawdy; nie może traktować prawdy rozstrzygniętej w Chalcedonie jako negocjowalnego punktu pośredniego.

Patriarcha Cyryl angażował się w podobne akty zbliżenia eklezjalnego z monofizytami koptyjskimi, ormiańskimi, etiopskimi, syryjskimi i syriacko-prawosławnymi, systematycznie zacierając granice Cerkwi.

Systematyczny wzorzec

Wspólne nabożeństwo modlitewne w Eczmiadzynie nie było odosobnionym incydentem. Patriarcha Cyryl spotkał się ze zwierzchnikami wszystkich głównych wspólnot monofizyckich: z patriarchą koptyjskim Tawadrosem II (październik 2014),^[13] patriarchą syriacko-prawosławnym Ignacym Afremem II (listopad 2015),^[14] patriarchą etiopskim Mattiasem (maj 2018),^[15] katolikosem ormiańskim Karekinem II wielokrotnie, w tym w celu omówienia sytuacji eklezjalnej na Ukrainie (kwiecień 2019),^[16] a także z katolikosem Baseliosem Marthomą Mathewsem III z Malankarskiego Syryjskiego Kościoła Indii (wrzesień 2023).^[17]

Gdy zwierzchnik Malankary odwiedził Rosję, Cyryl powitał go po Boskiej Liturgii w soborze Zaśnięcia Matki Bożej na Kremlu. Jego słowa są wymowne:

Ваше Блаженство! Вы представляете древнюю Маланкарскую Церковь Индии, которая была основана в I веке апостолом Фомой. На протяжении тысячелетий Маланкарская Церковь несла служение на индийской земле и сумела сохранить свою подлинность, идентичность и верность апостольской традиции. Вы находились и находитесь в окружении нехристианского большинства, и потому требуется особая мудрость и одновременно особое благочестие, взирая на которое, ваши нехристианские сограждане проникались бы уважением к Вам, Ваше Блаженство, епископату и ко всей Церкви Маланкарской. В этом смысле Вы несете очень важное свидетельство Православия в одной из самых многонаселенных стран мира, в которых христианство не является религией большинства.

Wasza Świątobliwość! Reprezentuje Wasza Świątobliwość starożytną Malankarską Cerkiew Indii, założoną w I wieku przez apostoła Tomasza. Przez tysiąclecia Malankarska Cerkiew pełniła służbę na ziemi indyjskiej i zdołała zachować swoją autentyczność, tożsamość i wierność Tradycji Apostolskiej. Byliście i jesteście otoczeni przez niechrześcijańską większość, dlatego potrzebna jest szczególna mądrość i zarazem szczególna pobożność, na którą patrząc, wasi niechrześcijańscy współobywatele napełnialiby się szacunkiem wobec Was, Wasza Świątobliwość, episkopatu i całej Cerkwi Malankarskiej. W tym sensie niesiecie bardzo ważne świadectwo Prawosławia w jednym z najludniejszych krajów świata, w którym chrześcijaństwo nie jest religią większości.

— Patriarcha Cyryl, powitanie Katolikosa Baseliosa Marthomy Mathewsa III po Boskiej Liturgii, 6 września 2023. https://patriarchia.ru/article/82861^[18]

Zauważmy, jak Cyryl ich uznaje. Mówi, że Malankarska Cerkiew zachowała „wierność Tradycji Apostolskiej”. Przeciwstawia ich „niechrześcijańskiej większości”, identyfikując ich tym samym jako chrześcijan. Następnie mówi, że niosą „świadectwo Prawosławia”. Innymi słowy, Cyryl publicznie uznaje anatemizowaną wspólnotę niechalcedońską za chrześcijańską i prawosławną. Nie zwraca się do zwierzchnika Malankary jako do kogoś spoza Chalcedonu, kto musi powrócić do wyznania prawosławnego. Traktuje wspólnotę potępioną przez Sobór Powszechny jako niosącą świadectwo prawosławne.

Katolikos malankarski potwierdził kierunek w swojej odpowiedzi:

И, конечно, цель всех наших усилий, которые мы осуществляем сегодня по развитию двустороннего диалога, — это надежда, что когда-нибудь придет день, когда мы сможем и молиться, и причащаться вместе.

Celem wszystkich naszych wysiłków, które dziś podejmujemy na rzecz rozwoju dialogu dwustronnego, jest nadzieja, że kiedyś nadejdzie dzień, gdy będziemy mogli się razem modlić i przyjmować Komunię.

— Katolikos Baselios Marthoma Mathews III, odpowiedź na słowa Patriarchy Cyryla, sobór Zaśnięcia, Moskwa, 6 września 2023. https://patriarchia.ru/article/82861

„Modlić się i przyjmować Komunię razem.” Monofizycki zwierzchnik oświadczył otwarcie, w samej kremlowskiej katedrze, że celem tego dialogu jest unia eucharystyczna. Nie powrót do Chalcedonu. Nie wyrzeczenie się Dioskora i Sewera. Unia przed pokutą.

Wzorzec ten to zinstytucjonalizowane zaangażowanie, daleko wykraczające poza dyplomację. Po spotkaniu z syryjskim patriarchą została ustanowiona formalna Komisja Dialogu między Moskwą a Syriackim Kościołem Prawosławnym, której druga sesja odbyła się w Libanie w lutym 2019 roku i zakończyła się podpisaniem wspólnego memorandum. Cyryl opisał szerszą infrastrukturę patriarsze etiopskiemu:

В последние годы была попытка провести несколько совещаний, чтобы оживить этот диалог. У нас существует некий порядок проведения заседаний общеправославно-дохалкидонского диалога, в частности, заседания инициируются со стороны православных нашей традиции Константинопольским Патриархатом, а со стороны вашей традиции — Коптским Патриархатом.

W ostatnich latach podjęto próbę zorganizowania kilku spotkań w celu ożywienia tego dialogu. Mamy pewną procedurę prowadzenia sesji dialogu ogólnoprawosławno-przedchalcedońskiego; w szczególności sesje inicjowane są ze strony prawosławnych naszej tradycji przez Patriarchat Konstantynopolitański, a ze strony waszej tradycji przez Patriarchat Koptyjski.

— Patriarcha Cyryl, spotkanie z patriarchą etiopskim Mattiasem, 17 maja 2018. http://www.patriarchia.ru/article/59140

Zauważmy, że w tych źródłach Patriarcha Cyryl nie zbliża się publicznie do heretyckich monofizytów, aby wezwać ich do pokuty lub bronić chalcedońskiej chrystologii. Zbliża się do nich jako do partnerów, ustanawia komisje dialogowe, podpisuje wspólne memoranda i konsultuje się z nimi w sprawach eklezjalnych prawosławia. To systematyczne zaangażowanie traktuje potępienie monofizytyzmu przez IV Sobór Powszechny jako negocjowalne.

Metropolita Augustinos Kantiotes z Floriny, jeden z najbardziej zdecydowanych przeciwników ekumenizmu w XX wieku, zajął stanowisko przeciwne. „Stanowczo sprzeciwił się wysiłkom zjednoczenia z monofizytami bez uprzedniego odrzucenia przez nich heretyckich nauk” i zażądał zawieszenia wszelkich dialogów z nieprawosławnymi, określając je jako „bezowocne i bezużyteczne”.^[19]

Metropolita Augustinos Kantiotes, słusznie czczony przez wielu jako wielki starzec i święty, wymagał od monofizytów pokuty przed dialogiem; Cyryl oferuje partnerstwo i dialog bez niej.

Zaangażowanie Cyryla wobec monofizytów nie jest zaimprowizowaną dyplomacją. Jest to uczestnictwo w instytucjonalnym procesie dialogowym, który od dziesięcioleci dąży do unii bez pokuty. Jak Cyryl powiedział patriarsze etiopskiemu w 2018 roku, „sesje są inicjowane ze strony prawosławnych naszej tradycji przez Patriarchat Konstantynopolitański, a ze strony waszej tradycji przez Patriarchat Koptyjski.”

Patriarcha Cyryl wie, czym jest ten dialog. Wie, dokąd prowadzi.

Już w 1995 roku Patriarcha Bartłomiej odwiedził monofizyckiego patriarchę Etiopii i nazwał monofizytów „braćmi dla braci w Chrystusie, członkami jednej, starożytnej i niepodzielonej wschodniej rodziny prawosławnej”, jednocześnie odrzucając potępienia Soborów Powszechnych jako „dawne błędy”.^[20] Jest to to samo bluźnierstwo, które zidentyfikował św. Paisjusz Hagioryta. Orthodox Life odpowiedział: „Powody ich potępienia przez IV, V, VI i VII Sobór Powszechny nigdy nie zostały uchylone, ani też nie okazali oni pokuty. Celem tej podróży było zdradliwe i siłowe zjednoczenie.”

Drugi Żałosny List metropolity Filareta (1972) ostrzegał, że to się wydarzy:

Ekumeniści o prawosławnych korzeniach są gotowi podważyć nawet autorytet Soborów Powszechnych, aby osiągnąć łączność z heretykami. Stało się tak podczas dialogu z monofizytami.

— Metropolita Filaret (Wozniesienski), Drugi Żałosny List, Niedziela Prawosławia, 1972. http://orthodoxinfo.com/ecumenism/sorrow2.aspx

Patriarcha Cyryl odziedziczył ten proces, rozszerzył go i teraz stoi na czele Patriarchatu Moskiewskiego, który wysyła delegacje na konferencje raportujące „brak sprzeczności” między praktyką monofizycką a teologią prawosławną.

„Przywrócenie pełnej łączności”: eskalacja 2024-2025

Zaangażowanie to eskalowało od tego czasu w kierunku wyraźnego celu: przywrócenia pełnej łączności.

We wrześniu 2024 roku w pustyni Nitrii w Egipcie odbyła się Konferencja Lokalnych Cerkwi Prawosławnych i „Starożytnych Kościołów Wschodnich”, na zaproszenie patriarchy koptyjskiego Tawadrose II. Patriarchat Moskiewski wysłał oficjalną delegację. W przyjętym na konferencji komunikacie uczestnicy „uznali pomyślne kroki dialogu i jednocześnie opracowali konkretne środki niezbędne do przywrócenia pełnej łączności”.^[21]

Участники единогласно согласились с тем, что… двое сопредседателей Комиссии посетят Предстоятелей Православных Церквей и Древних Восточных Церквей, чтобы сообщить о положительных результатах диалога и получить их отзывы относительно подписанных Общих заявлений и Предложений.

Uczestnicy jednomyślnie zgodzili się, że… dwóch współprzewodniczących Komisji odwiedzi zwierzchników Cerkwi prawosławnych i Starożytnych Kościołów Wschodnich, aby zdać sprawę z pozytywnych wyników dialogu i uzyskać ich opinie na temat podpisanych Wspólnych Oświadczeń i Propozycji.

— Wspólny Komunikat, Konferencja Lokalnych Cerkwi Prawosławnych i Starożytnych Kościołów Wschodnich, Pustynia Nitrii, Egipt, 16-17 września 2024, https://mospat.ru/ru/news/92262/^[22]

Dwie podkomisje ds. kwestii liturgicznych i duszpasterskich przedstawiły swoje ustalenia:

Они проанализировали корпус богослужебных текстов, в первую очередь Божественной литургии, и различные стороны пастырской практики Древних Восточных Церквей, придя к выводу об отсутствии в них противоречий с Православным богословием и традицией.

[Podkomisje] przeanalizowały korpus tekstów liturgicznych, przede wszystkim Boskiej Liturgii, oraz różne aspekty praktyki duszpasterskiej Starożytnych Kościołów Wschodnich, dochodząc do wniosku, że nie ma w nich sprzeczności z teologią i tradycją prawosławną.

— Raport z Konferencji Lokalnych Cerkwi Prawosławnych i Starożytnych Kościołów Wschodnich, Pustynia Nitrii, Egipt, 16-17 września 2024, https://mospat.ru/ru/news/92262/^[23]

Brak sprzeczności z teologią prawosławną.^[24] Ojcowie nazywali monofizytyzm „najwyższym skażeniem wiary i pełnią wszelkiej bezbożności”. Metropolita Filaret nazywał ich liturgie „pokarmem demonów”. A podkomisje badające tę kwestię raportują teraz, że stwierdziły „brak sprzeczności”.

Rok później, we wrześniu 2025 roku, Patriarcha Cyryl spotkał się z Komisją Dialogu między Rosyjską Cerkwią Prawosławną a Kościołem koptyjskim, z okazji 10. rocznicy jej powstania. Jego słowa potwierdziły obrany kierunek:

Мы очень положительно относимся к результатам этого диалога, верим, что он может как способствовать во многом сближению наших Церквей в богословском плане, так и укрепить сотрудничество.

Bardzo pozytywnie oceniamy wyniki tego dialogu i wierzymy, że może on zarówno w znacznym stopniu przyczynić się do zbliżenia naszych Cerkwi w wymiarze teologicznym, jak i wzmocnić współpracę.

— Patriarcha Cyryl, spotkanie z członkami Komisji Dialogu RCP-Koptyjski Kościół, Monaster Daniłowski, Moskwa, 9 września 2025, https://mospat.ru/ru/news/93535/

„Zbliżenie naszych Cerkwi w wymiarze teologicznym.” Co tu jest do zbliżenia teologicznie? Czy nie jest to przyznanie się do kompromisu? Nie ma czego „zbliżać”, poza pokutą i przyjęciem Chalcedonu lub dalszą herezją.

Cyryl określił stosunki z Kościołem koptyjskim jako „bardzo, bardzo życzliwe, braterskie i niezawodne” (очень и очень доброжелательные, братские и надёжные). Pochwalił coroczne wizyty wymienne mnichów między rosyjskimi a koptyjskimi monasterami, stwierdzając, że „te świadectwa otwierają serca prawosławnych ludzi wobec waszego Kościoła, jego duchowości, jego doświadczenia historycznego”. Następnie wręczył delegacji koptyjskiej prawosławne odznaczenia noszące imiona rosyjskich świętych: Order św. Sergiusza z Radoneża (I klasy) metropolicie Serapionowi, Order św. Serafina z Sarowa (II klasy) biskupowi Cyrylowi oraz Medal św. Serafina z Sarowa doradcy patriarchy koptyjskiego.^[25]

Ordery św. Sergiusza i św. Serafina, dwóch z najbardziej czczonych rosyjskich świętych, wręczone przedstawicielom wspólnoty potępionej przez Sobór Powszechny. Kontrast z reakcją metropolity Filareta na jedną koptyjską liturgię w Jordanville, gdy nakazał oczyszczenie cerkwi ze zbezczeszczenia, nie mógłby być ostrzejszy.

C. Werdykt

Sobór Powszechny potępił monofizytyzm. Kanony Apostolskie nakazują ekskomunikę dla tych, którzy jedynie modlą się z heretykami. Ojcowie Cerkwi mówili jednym głosem. Św. Paisjusz bronił ich osądu wobec współczesnego rewizjonizmu. Pierwszy hierarcha RPCZ zastosował te kanony do tej samej wspólnoty, którą Patriarcha Cyryl teraz obejmuje, nazywając ich liturgie „pokarmem demonów”. Norma jest jasna.

Wobec tej normy Patriarcha Cyryl przewodniczył wspólnemu nabożeństwu modlitebnemu z monofizytami, wymienił Pocałunek Pokoju, trzymał krzyż podczas gdy się modlili i zobowiązał się do trwającego „dialogu dwustronnego w kwestiach teologicznych” z potępionymi przez Sobór Powszechny. Sam Katolikos Karekin II nazwał to „wspólną modlitwą” ukazującą „sprawiedliwą jedność Świętej Cerkwi Chrystusowej”.

Niektórzy zauważą, że Patriarcha Cyryl nie jest w tym odosobniony. Patriarcha Bartłomiej uczestniczył we wspólnej modlitwie ze zwierzchnikami Kościołów orientalnych, a ogólnoprawosławny dialog teologiczny z orientalną ortodoksją obejmuje delegacje niemal z każdej jurysdykcji. To prawda, i te działania zasługują na tę samą kontrolę.

Zaangażowanie Cyryla jest jednak jakościowo odmienne w swojej instytucjonalnej głębi: dwustronne komisje dialogowe z podpisanymi memorandami, coroczne programy wymiany mnichów między rosyjskimi i koptyjskimi monasterami, odznaczenia noszące imiona rosyjskich świętych nadawane duchowieństwu monofizyckiemu oraz podkomisja stwierdzająca „brak sprzeczności z teologią prawosławną”. Większość jurysdykcji uczestniczy w szerszym procesie ogólnoprawosławnym. Cyryl zbudował równoległą infrastrukturę dwustronną, która zmierza ku unii niezależnie od procesu zbiorowego. Zakres tej książki obejmuje Patriarchę Cyryla, który stoi na czele Patriarchatu Moskiewskiego, jednak norma ustanowiona przez świętych stosuje się jednakowo do wszystkich, którzy ją łamią.

Ojcowie, którzy bronili Chalcedonu, święci, którzy stosowali kanony, i hierarchowie, którzy je egzekwowali, przemawiają w imieniu Tradycji. Działania Patriarchy Cyryla nie dają się pogodzić z ich stanowiskiem. Te same Kanony Apostolskie, które potępiają modlitwę z heretykami, rozciągają karę na tych, którzy utrzymują łączność ze sprawcą:

„Jeśli ktokolwiek będzie się modlił, nawet w domu prywatnym, z osobą ekskomunikowaną, niech i on zostanie ekskomunikowany” (Kanon 10).

1. Oryginał grecki: „«Ἐπίσκοπος, ἢ Πρεσβύτερος, ἢ Διάκονος αἱρετικοῖς συνευξάμενος, μόνον, ἀφοριζέσθω· εἰ δὲ ἐπέτρεψεν αὐτοῖς, ὡς Κληρικοῖς ἐνεργῆσαί τι, καθαιρείσθω.»” ↩

2. Oryginał grecki: „«Εἴ τις κληρικὸς ἢ λαϊκὸς εἰσέλθοι εἰς συναγωγὴν Ἰουδαίων ἢ αἱρετικῶν προσεύξασθαι, καὶ καθαιρείσθω καὶ ἀφοριζέσθω.»” ↩

3. Oryginał grecki: „«Ὅτι οὐ δεῖ αἱρετικοῖς ἢ σχισματικοῖς συνεύχεσθαι.»” ↩

4. Sobór Chalcedoński (451), dogmatyczne potępienie monofizytyzmu. Zob. dekret Soboru w Nicene and Post-Nicene Fathers, Seria II, t. XIV: https://www.newadvent.org/fathers/3811.htm ↩

5. Oryginał grecki: „«Αἰγυπτιακοί, οἱ καὶ Σχηματικοί, μονοφυσῖται, οἱ προφάσει τοῦ ἐν Χαλκηδόνι συντάγματος τοῦ τόμου ἀποσχίσαντες τῆς ὀρθοδόξου ἐκκλησίας. Αἰγυπτιακοὶ δὲ προσείρηνται διὰ τὸ πρώτους Αἰγυπτίους κατάρξασθαι τούτου τοῦ σχήματος ἐπὶ Μαρκιανοῦ καὶ Οὐαλεντινιανοῦ τῶν βασιλέων, τὰ δὲ ἄλλα πάντα ὀρθόδοξοι ὑπάρχοντες. Οὗτοι δὲ προσπαθείᾳ τῇ πρὸς τὸν ἐν Ἀλεξανδρείᾳ Διόσκορον ὑπὸ τῆς ἐν Χαλκηδόνι συνόδου καθαιρεθέντα ὡς τῶν Εὐτυχοῦς δογμάτων συνήγορον ἀντεπάθησαν τῇ συνόδῳ καὶ μυρίας τότε ἐπ’ αὐτοῖς μέμψεις κατ’ αὐτῆς ἀνεπλάσαντο, ἃς προλαβόντως ἐν τῇ παρούσῃ βίβλῳ ἱκανῶς διελύσαμεν σκαιοὺς αὐτοὺς καὶ ματαιόφρονας ἀποδείξαντες. Ὧν ἀρχηγοὶ Θεοδόσιος ὁ Ἀλεξανδρεύς, ἐξ οὗ Θεοδοσιανοί, Ἰάκωβος ὁ Σύρος, ἐξ οὗ Ἰακωβῖται. Τούτων δὲ συνίστορες καὶ βεβαιωταὶ καὶ ὑπέρμαχοι Σευῆρος, ὁ τῆς Ἀντιοχέων φθορεύς, καὶ ὁ τὰ μάταια πονέσας Ἰωάννης ὁ Τριθεΐτης, οἱ τὸ τῆς κοινῆς ἀρνούμενοι σωτηρίας μυστήριον. Πολλὰ μὲν τῆς ἐν Χαλκηδόνι θεοπνεύστου τῶν ἑξακοσίων τριάκοντα πατέρων διδασκαλίας κατέγραψαν, πολλὰ δὲ τοῖς ἀπολλυμένοις ἐπολέθρῳ ἑαυτῶν ἐχόμενα τρίβου τεθείκασι σκάνδαλα, καὶ μερικὰς δὲ δογματίζοντες οὐσίας τὸ τῆς οἰκονομίας συγχέουσι μυστήριον.»” ↩

6. Rozróżnienie między „monofizytą” a „miafizytą” jest współczesnym ekumenicznym konstruktem nieuznawanym przez Ojców Cerkwi. Św. Jan Damasceński wyraźnie nazywa Egipcjan „Monofizytami” mimo uznania, że „we wszystkim innym są prawosławni” (O herezjach, Herezja 83). Dalsze źródła: Orthodox Christian Information Center, http://orthodoxinfo.com/ecumenism/ea_mono.aspx; „Memorandum of the Sacred Community of Mount Athos Concerning the Dialogue Between the Orthodox and Non-Chalcedonian Churches”: http://orthodoxinfo.com/ecumenism/mono_athos.aspx. ↩

7. Orthodox Christian Information Center, „Ecumenism Awareness: Monophysites (Non-Chalcedonians)”, http://orthodoxinfo.com/ecumenism/ea_mono.aspx. ↩

8. Oryginał grecki: „«Αυτοί δεν λένε ότι δεν κατάλαβαν τους αγίους Πατέρες, αλλ’ ότι οι άγιοι Πατέρες δεν τους κατάλαβαν. Δηλαδή σαν να έχουν αυτοί δίκαιο και τους παρεξηγήσανε.» «Τόσοι άγιοι Πατέρες που είχαν θείο φωτισμό και ήταν σύγχρονοι δεν τους κατάλαβαν και τους παρεξήγησαν, και ερχόμαστε εμείς μετά από τόσους αιώνες να διορθώσουμε τους αγίους Πατέρες; Αλλά και το θαύμα της αγίας Ευφημίας δεν το υπολογίζουν; Και αυτή παρεξήγησε τον τόμο των αιρετικών;»” ↩

9. Metropolita Filaret (RPCZ), dwa listy do arcybiskupa Averkija dotyczące koptyjskiej liturgii w Jordanville, 14/27 listopada 1970. Opublikowane w Vertograd-Inform (wyd. rosyjskie nr 11, październik 1998; wyd. angielskie nr 4, luty 1999, s. 11–15). Wersja angielska online (archiwum Vertograd Orthodox Journal): http://vertograd-eng.blogspot.com/1998_12_01_archive.html. Zawiera oficjalne memorandum nakazujące modlitwy oczyszczenia (Wielki Trebnik, rozdz. 40–41) oraz prywatny list, w którym Filaret przytacza nauczanie św. Jana Maksymowicza, że należy się kajać nawet za samą obecność na nabożeństwach heretyckich, powołując się na Kanon Apostolski 45. ↩

10. Matczyna Stolica Świętego Eczmiadzyna / Armenpress, „Во главе с Католикосом Всех Армян и Патриархом Московским и всея Руси в Первопрестольном Св. Эчмиадзине был отслужен благодарственный молебен”, 16 marca 2010. https://armenpress.am/ru/article/594600; zob. też Patriarchia.ru, „Совместная декларация Патриарха Московского и всея Руси Кирилла и Верховного Патриарха и Католикоса всех армян Гарегина II”, 18 marca 2010, http://www.patriarchia.ru/article/89326 ↩

11. Gregory Decapolite, nagranie wideo nabożeństwa w Eczmiadzynie z marca 2010, https://youtu.be/b1uD-2BCaZA. ↩

12. Wspólna Deklaracja z 2010 roku stwierdza: «Мы поклонились мощам святого равноапостольного Григория Просветителя, покровителя Армянской Апостольской Церкви, почитаемого в лике святых и Русской Православной Церковью» („Oddaliśmy cześć relikwiom świętego równego Apostołom Grzegorza Oświeciciela, patrona Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego, czczonego w poczcie świętych również przez Rosyjską Cerkiew Prawosławną”). Patriarcha Cyryl i Katolikos Karekin II, Wspólna Deklaracja, 18 marca 2010, https://mospat.ru/ru/news/57577/ ↩

13. Patriarcha Cyryl, spotkanie z patriarchą koptyjskim Tawadrosem II, 29 października 2014. http://www.patriarchia.ru/article/48208. Cyryl stwierdził: «На протяжении всей истории наши отношения были добрыми и сердечными, но особенно активными двусторонние связи стали в последние 30-40 лет, в том числе вследствие нашего совместного участия в работе различного рода межхристианских организаций» („Przez całą historię nasze stosunki były życzliwe i serdeczne, ale dwustronne więzy stały się szczególnie aktywne w ostatnich 30-40 latach, między innymi dzięki naszemu wspólnemu uczestnictwu w pracach różnego rodzaju organizacji międzychrześcijańskich”). ↩

14. Patriarcha Cyryl, spotkanie z patriarchą syriacko-prawosławnym Ignacym Afremem II, 10 listopada 2015. http://www.patriarchia.ru/article/49920. Cyryl stwierdził: «Рад сердечно приветствовать Вас и Ваших спутников в Москве… Отношения между двумя Церквами стали активно развиваться во второй половине XX века» („Z radością serdecznie witam Was i Waszych towarzyszy w Moskwie… Stosunki między dwoma Cerkwiami zaczęły się aktywnie rozwijać w drugiej połowie XX wieku”). Następnie ustanowiono formalną Komisję Dialogu; jej druga sesja odbyła się w Libanie 18-22 lutego 2019, kończąc się podpisaniem wspólnego memorandum. Zob. DECR Communication Service, „Second Session of Commission for Bilateral Dialogue between Russian Orthodox Church and Syriac Orthodox Church took place in Lebanon”, 25 lutego 2019, https://mospat.ru/en/news/46607/. ↩

15. Patriarcha Cyryl, spotkanie z patriarchą etiopskim Mattiasem, 17 maja 2018. http://www.patriarchia.ru/article/59140 ↩

16. Patriarchat Moskiewski, relacja ze spotkania z Katolikosem Karekinem II, 2 kwietnia 2019. https://www.romfea.gr/epikairotita-xronika/27977-patriarxis-mosxas-i-parembasi-stin-oukrania-apodunamose-tin-enotita-tis-orthodojias. Cyryl konsultował się z monofizyckim katolikosem w sprawie sytuacji eklezjalnej na Ukrainie, traktując hierarchę potępionego przez Sobór Powszechny jako prawowitego partnera w rozwiązywaniu spraw prawosławnych. ↩

17. Patriarchia.ru, „В день памяти святителя Петра Московского Предстоятель Русской Церкви совершил Литургию в Успенском соборе Московского Кремля”, 6 września 2023, https://patriarchia.ru/article/82861. Zawiera pełne przemówienie Cyryla do katolikosa malankarskiego i odpowiedź katolikosa. Malankarska Cerkiew należy do wspólnoty orientalnej ortodoksji, razem z Kościołami koptyjskim, etiopskim, erytrejskim, ormiańskim i syriackim, które odrzucają chalcedońskie sformułowanie o Chrystusie w dwóch naturach. Zob. też: OrthoChristian, „You testify to Orthodoxy in a non-Christian nation”, 13 września 2023, https://orthochristian.com/156039.html. ↩

18. Oryginał rosyjski: „Ваше Блаженство! Вы представляете древнюю Маланкарскую Церковь Индии, которая была основана в I веке апостолом Фомой. На протяжении тысячелетий Маланкарская Церковь несла служение на индийской земле и сумела сохранить свою подлинность, идентичность и верность апостольской традиции. Вы находились и находитесь в окружении нехристианского большинства, и потому требуется особая мудрость и одновременно особое благочестие, взирая на которое, ваши нехристианские сограждане проникались бы уважением к Вам, Ваше Блаженство, епископату и ко всей Церкви Маланкарской. В этом смысле Вы несете очень важное свидетельство Православия в одной из самых многонаселенных стран мира, в которых христианство не является религией большинства.” Odpowiedź katolikosa: „И, конечно, цель всех наших усилий, которые мы осуществляем сегодня по развитию двустороннего диалога, — это надежда, что когда-нибудь придет день, когда мы сможем и молиться, и причащаться вместе.” ↩

19. Fr. Augoustinos N. Kantiotes, Metropolitan of Florina: Preacher of the Word of God (Ateny, 2015), s. 80-82, 127. Tłumaczenie angielskie, ISBN 978-618-81910-0-6. ↩

20. Patriarcha Bartłomiej, przemówienie do hierarchów monofizyckich w Etiopii, doniesienie w Apogeumitini, 29 stycznia 1995. Przedruk z komentarzem redakcyjnym w „Patriarch Bartholomew Attempts to Strong-Arm the Church into Union with the Monophysites”, Orthodox Life, t. 45, nr 3, 1995 (z Agios Agathangelos, styczeń-luty 1995). Bartłomiej stwierdził także: „Wielka rodzina chrześcijańska zbiera się ponownie, a Kościół wyszedł ze swej izolacji, którą narzuciły mu dawne błędy i bolesne okoliczności historyczne” (Nea, 21 stycznia 1995), określając potępienia Soborów Powszechnych jako „dawne błędy”. ↩

21. DECR Communication Service, „Conference of Local Orthodox and Ancient Oriental Churches held in Egypt”, 20 września 2024, https://mospat.ru/ru/news/92262/. Konferencja została zorganizowana przez patriarchę koptyjskiego Tawadrose II w Monasterze św. Paisjusza Wielkiego w Pustyni Nitrii. Uczestniczyły delegacje z Patriarchatów Konstantynopolitańskiego, Aleksandryjskiego, Antiocheńskiego, Jerozolimskiego, Rosyjskiego, Rumuńskiego, Bułgarskiego, Cypryjskiego, Greckiego, Polskiego, Albańskiego oraz z Prawosławnej Cerkwi w Ameryce, a także przedstawiciele Kościołów koptyjskiego, syriacko-prawosławnego, Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego (Katolikosat Eczmiadzyna i Cylicji) oraz Kościoła erytrejskiego. ↩

22. Oryginał rosyjski: „Участники единогласно согласились с тем, что… двое сопредседателей Комиссии посетят Предстоятелей Православных Церквей и Древних Восточных Церквей, чтобы сообщить о положительных результатах диалога и получить их отзывы относительно подписанных Общих заявлений и Предложений.” ↩

23. Oryginał rosyjski: „Они проанализировали корпус богослужебных текстов, в первую очередь Божественной литургии, и различные стороны пастырской практики Древних Восточных Церквей, придя к выводу об отсутствии в них противоречий с Православным богословием и традицией.” ↩

24. To ustalenie bezpośrednio zaprzecza orzeczeniu metropolity Filareta z 1970 roku, że liturgie monofizyckie to „pokarm demonów”, skoro zaprzeczenie ludzkiej natury Chrystusa przez monofizytów pozbawia Eucharystię znaczenia. ↩

25. DECR Communication Service, „His Holiness Patriarch Kirill meets with members of the Commission for Dialogue between the Russian Orthodox Church and the Coptic Church”, 9 września 2025, https://mospat.ru/ru/news/93535/. Wręczone odznaczenia: Order św. Sergiusza z Radoneża (I klasy) metropolicie Serapionowi z Los Angeles; Order św. Serafina z Sarowa (II klasy) biskupowi Cyrylowi; Medal św. Serafina z Sarowa doradcy patriarchy koptyjskiego dr. Antonowi Miladowi. ↩