„Wieczna pamięć“ dla obłożonych anatemą

Patriarcha Cyryl czyni więcej niż chwalenie Sergiusza za kapitulację przed władzą sowiecką. Sam oddaje tej władzy honory liturgiczne.

Niektórzy powiedzą, że to po prostu oddawanie czci zmarłym: gest duszpasterski, nie deklaracja polityczna. Lecz własna tradycja liturgiczna Cerkwi wyznacza linię, której nie wolno przekraczać.

A. Czego uczą kanony

W Niedzielę Prawosławia Cerkiew odczytuje Synodikon. Za obrońców wiary lud woła „Wieczna pamięć” trzykrotnie. Za herezje i ich obrońców Cerkiew odpowiada „Anatema” trzykrotnie. Sam Synodikon zachowuje ten wzorzec: wyznanie wiary jest kontynuowane powtarzanymi aklamacjami „Wieczna pamięć (3)”, podczas gdy naruszenia tradycji Cerkwi otrzymują „Anatema (3)”. https://oodegr.com/english/ekklisia/synodoi/synodicon_of_orthodoxy.htm

Sobór w Laodycei bezpośrednio odniósł się do czczenia „męczenników” heretyków:

Żaden chrześcijanin nie powinien porzucać męczenników Chrystusa i udawać się do fałszywych męczenników, to jest do tych, którzy należą do heretyków, lub tych, którzy wcześniej byli heretykami; albowiem są oni wyobcowani od Boga. Niechże więc ci, którzy za nimi chodzą, będą obłożeni anatemą.

— Kanon 34, Sobór w Laodycei (IV w.), w: Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II, t. XIV (online na New Advent). https://www.newadvent.org/fathers/3806.htm^[1]

Starożytna Epitome wydrukowana z tym samym kanonem w Nicene and Post-Nicene Fathers Schaffa: „Kto oddaje cześć heretyckiemu pseudomęczennikowi, niech będzie obłożony anatemą.” https://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf214.viii.vii.iii.xxxix.html

Tenże Sobór zakazał prawosławnym chrześcijanom odwiedzania świątyń lub miejsc pamięci heretyków w celu modlitwy lub posługi:

Członkom Cerkwi nie wolno gromadzić się na cmentarzach ani uczęszczać do tak zwanych martyriów któregokolwiek z heretyków w celu modlitwy lub posługi; lecz ci, którzy tak czynią, jeśli są członkami wspólnoty, mają być pozbawieni łączności na pewien czas; jeśli zaś pokutują i wyznają, że zgrzeszyli, mają być przyjęci.

— Kanon 9, Sobór w Laodycei (IV w.), w: Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II, t. XIV (online na New Advent). https://www.newadvent.org/fathers/3806.htm^[2]

W Synodikonie „Wieczna pamięć” i „Anatema” są liturgicznymi przeciwieństwami. Gdy patriarcha śpiewa „Wieczną pamięć” przy sanktuariach władzy, którą Cerkiew obłożyła anatemą, zaciera linię wyznaczoną przez Synodikon.

Anatema Soboru Wszechrosyjskiego z 1918 roku przeciwko Władzy Sowieckiej posłużyła się tą samą formułą liturgiczną, której Cerkiew używa wobec herezji i ich obrońców: „Anatema”. Reżim bolszewicki nie był chrześcijańską herezją w wąskim sensie dogmatycznym, jaki miała na uwadze Laodycea. Zasada kanoniczna pozostaje jednak poważna: Cerkiew nie może przemieniać kultu pamięci tych, którzy są obcy Bogu, w miejsce prawosławnej modlitwy i czci. Gdy patriarcha sprawuje nabożeństwa liturgiczne przy miejscach pamięci noszących symbole obłożonego anatemą antychrześcijańskiego reżimu, podpada to pod to kanoniczne ostrzeżenie.

„Martyria heretyków” z Kanonu 9 to sanktuaria pamięci czczące tych, którzy są poza Cerkwią; sowieckie pomniki wojenne, ozdobione symbolami obłożonego anatemą reżimu, stanowią przypadek analogiczny, zwłaszcza gdy sam rytuał pamięci zachowuje sowieckie symbole kultowe.

Hieromęczennik Daniel Sysojew, kapłan-misjonarz zamęczony w Moskwie w 2009 roku, wskazał, co te symbole reprezentują:

ZSRR splamił większość swoich obywateli grzechem bałwochwalstwa. Miliony obywateli sowieckich naruszyły II przykazanie i oddawały cześć i służyły stworzeniu zamiast Stwórcy. Obejmuje to trupa Lenina i wieczny ogień… i kult kolejnego wodza.

— Hieromęczennik Daniel Sysojew, „Духовные плоды СССР” (Duchowe owoce ZSRR), https://pr-daniil.livejournal.com/50901.html^[3]

Sysojew powiedział to wprost: wieczny ogień jest bałwochwalstwem. A sami przywódcy? „Да, Сталин, как и Ленин и Троцкий — исчадья ада.” („Tak, Stalin, jak i Lenin i Trocki, to pomiot piekła.”)^[4]

Zatem świadectwo jest ustanowione. Synodikon oddziela „Wieczną pamięć” od „Anatemy”. Kanon 34 obejmuje anatemą tych, którzy czczą heretyckich pseudomęczenników. Kanon 9 zakazuje uczęszczania do heretyckich miejsc pamięci w celu modlitwy lub posługi. Zamęczony rosyjski kapłan nazwał wieczny ogień bałwochwalstwem. Chapter 9 ustalił, że Sobór Wszechrosyjski z 1918 roku obłożył anatemą reżim sowiecki, co sam Patriarcha Tichon potwierdził.

Na jakiej podstawie patriarcha może sprawować posługi liturgiczne w miejscach kultu obłożonych anatemą?

B. Schemat

14 października 2018 roku Patriarcha Cyryl odwiedził Pomnik Zwycięstwa na placu Zwycięstwa w Mińsku, gdzie złożył wieniec i podniósł Święty Krzyż do ucałowania, podczas gdy duchowieństwo śpiewało „Wieczną pamięć” za poległych żołnierzy sowieckich.^[5]

Pomnik Zwycięstwa to 38-metrowy granitowy obelisk zwieńczony Orderem Zwycięstwa, sowieckim odznaczeniem wojskowym z rubinową gwiazdą z wieżą Spasską Kremla w centrum. Podstawa pomnika przedstawia płaskorzeźby gloryfikujące Armię Radziecką i Partyzantów Białoruskich, godło państwowe ZSRR (sierp i młot) oraz Wieczny Ogień.

Niektórzy mogą twierdzić: „Cóż, może to tylko pomniki ku czci poległych na wojnie, nie celebracja ideologii sowieckiej.” Sierp i młot na pomniku sprawiają, że trudno utrzymać ten zarzut. Podobnie liturgiczna formuła, którą duchowieństwo Cyryla wielokrotnie intonuje: „Вечная память вождям и воинам” („Wieczna pamięć wodzom i wojownikom”). W użyciu prawosławnym „вождям” może oznaczać dowódców lub przywódców; przy sowieckich pomnikach państwowych słowo to znajduje się jednak w polu symbolicznym zdominowanym przez ten sam reżim, który Sobór z 1918 roku obłożył anatemą.

Innymi słowy: gdyby to były po prostu pomniki ku czci zmarłych, nie byłoby na nich sowieckich godeł państwowych, wiecznych ogni ani dwuznacznego wspominania „wodzów” pod tymi symbolami.

Patriarcha Cyryl podniósł Święty Krzyż przy wiecznym ogniu, który hieromęczennik Daniel Sysojew nazwał bałwochwalstwem. Zaśpiewał „Wieczną pamięć” za żołnierzy reżimu, którego przywódców Sysojew nazywał „pomiotem piekła”.

Nie był to odosobniony incydent.

Od objęcia patriarchatu w 2009 roku Cyryl składał wieńce przy Grobie Nieznanego Żołnierza pod Murem Kremla w Moskwie co najmniej 36 razy, odprawiając ceremonię dwa do trzech razy w roku w ustalonych terminach: 8 maja (wigilia Dnia Zwycięstwa), 23 lutego (Dzień Obrońcy Ojczyzny) i 22 czerwca (Dzień Pamięci i Żalu).^[6] Na każdej ceremonii duchowieństwo intonuje „Вечная память” („Wieczna pamięć”) „wodzom i wojownikom, którzy oddali życie na polu walki za wiarę i Ojczyznę”. Przy Grobie płonie sowiecki Wieczny Ogień, zapalony w 1967 roku.

Formuła modlitewna jest znamienna: „za wiarę, Ojczyznę i naród”. Duchowieństwo Cyryla wstawia „za wiarę” do tego, co jest zasadniczo państwowo-wojskową ceremonią przy pomniku z epoki ateistycznej. Żołnierze sowieccy, których wspomina się, służyli reżimowi, który niszczył samą wiarę.

Twierdzić, że zginęli „za wiarę” przy pomniku wybudowanym przez reżim, który zamykał cerkwie, rozstrzeliwał duchownych i wypełniał obozy koncentracyjne mnichami, to przepisywanie historii metodami liturgicznymi.

W nocy z 22 czerwca 2015 roku, o godzinie 4:00, w rocznicę niemieckiej inwazji, Patriarcha Cyryl odprawił pełną zaupokojną litijkę (prawosławne nabożeństwo żałobne) w historycznym Soborze Garnizonowym św. Mikołaja w kompleksie memorialnym Twierdzy Brzeskiej, w pamięci obrońców Twierdzy Brzeskiej i wszystkich poległych w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej.^[7] Zaupokójna litijka to nie złożenie wieńca ani minuta ciszy. To formalne prawosławne nabożeństwo liturgiczne za zmarłych.

Tym samym Patriarcha Cyryl odprawił modlitwę Cerkwi za zmarłych wewnątrz sowieckiego kompleksu memorialnego.

Powtarzał ten schemat w wielu krajach. W Sali Chwały Wojskowej na Mamajewym Kurganie w Wołgogradzie (2014, 2021) śpiewano „Wieczną pamięć” za poległych pod Stalingradem.^[8] Na Cmentarzu Memorialnym Piskariowskim w Petersburgu (2024) duchowieństwo modliło się słowami „Udziel, Panie, wiecznego spoczynku w błogosławionym pokoju” za pochowanych na największym masowym grobie z czasów drugiej wojny światowej.^[9] Przy pomniku „Małej Ziemi” w Noworosyjsku (2014, 2017) duchowieństwo ponownie intonowało „Wieczną pamięć” w obecności kadetów marynarki wojennej i warty honorowej.^[10]

Dwie lokalizacje są szczególnie uderzające. W Warszawie, w Polsce (2012) złożył wieniec na sowieckim cmentarzu wojskowym z napisem „Ku pamięci żołnierzy Armii Czerwonej”.^[11] W Kiszyniowie, w Mołdawii (2011) odprawił ceremonię przy Memoriale „Eternitate”, którego wieczny ogień zapalono od moskiewskiego wojskowego płomienia: liturgiczny łańcuch łączący modlitwy Cyryla bezpośrednio z sowieckim kultem poległych.^[12]

Jest to zatem systematyczna, zinstytucjonalizowana praktyka liturgiczna obejmująca cały patriarchat Cyryla. Była sprawowana przy pomnikach ozdobionych symbolami sowieckimi, w co najmniej czterech krajach, z prawosławnym duchowieństwem i modlitwą za zmarłych użytymi przy miejscach poświęconych tym, którzy służyli obłożonemu anatemą reżimowi.

Werdykt

Chapter 9 ustalił patrystyczne świadectwo przeciwko sergianizmowi i udokumentował anatemę z 1918 roku przeciwko Władzy Sowieckiej. Niniejszy rozdział ustala, że Patriarcha Cyryl sam sprawuje tę ugodę liturgicznie: nie jednorazowo, lecz systematycznie.

W Synodikonie Prawosławia „Wieczna pamięć” jest śpiewana dla obrońców wiary, a „Anatema” dla herezji i ich obrońców. Kanon 34 Soboru w Laodycei obejmuje anatemą tych, którzy czczą heretyckich pseudomęczenników. Kanon 9 zakazuje uczęszczania do miejsc pamięci heretyków w celu modlitwy lub posługi. Hieromęczennik Daniel Sysojew nazwał wieczny ogień bałwochwalstwem.

Cyryl sprawował posługi liturgiczne w sowieckich miejscach pamięci ponad 40 razy. Śpiewał „Wieczną pamięć” za żołnierzy, którzy służyli obłożonemu anatemą reżimowi. Podnosił Święty Krzyż przy wiecznych ogniach, które zamęczony kapłan słusznie nazwał bałwochwalczymi. Odprawił pełne nabożeństwo żałobne wewnątrz sowieckiego kompleksu memorialnego. A jego duchowieństwo wstawiało słowa „za wiarę” do wspominania tych, którzy służyli reżimowi mordującemu wiernych.

Przed zjednoczeniem z 2007 roku RPCZ utrzymywała formalny obrzęd przyjmowania duchownych z Patriarchatu Moskiewskiego. Ten obrzęd przyjęcia wymagał od nich pokuty konkretnie za „uczestnictwo w kulcie «wiecznego ognia»” (Chapter 9). Biskupi RPCZ uznawali czczenie wiecznego ognia za na tyle poważne, że wymagali jawnej pokuty. Patriarcha Cyryl sprawuje ten kult jako patriarcha wielokrotnie, corocznie i z pełną powagą liturgiczną.

Na jakiej podstawie można usprawiedliwić Patriarchę, który śpiewa „Wieczną pamięć” za obłożonych anatemą, który podnosi Święty Krzyż w miejscach sowieckiego bałwochwalstwa, który odprawia modlitwy Cerkwi za zmarłych przy pomnikach reżimu potępionego przez Cerkiew?

1. Oryginał grecki: “«Ὅτι οὐ δεῖ πάντα Χριστιανὸν ἐγκαταλείπειν μάρτυρας Χριστοῦ, καὶ ἀπιέναι πρὸς τοὺς ψευδομάρτυρας, τουτέστιν αἱρετικῶν, ἢ αὐτοὺς πρὸς τοὺς προειρημένους αἱρετικοὺς γενομένους· οὗτοι γὰρ ἀλλότριοι τοῦ Θεοῦ τυγχάνουσιν. Ἔστωσαν οὖν ἀνάθεμα οἱ ἀπερχόμενοι πρὸς αὐτούς.»” ↩

2. Tekst grecki z Patristica.net: «Περὶ τοῦ μὴ συγχωρεῖν εἰς τὰ κοιμητήρια, ἢ εἰς τὰ λεγόμενα μαρτύρια πάντων τῶν αἱρετικῶν ἀπιέναι τοὺς τῆς ἐκκλησίας, εὐχῆς ἢ θεραπείας ἕνεκα· ἀλλὰ τοὺς τοιούτους, ἐὰν ὦσι πιστοί, ἀκοινωνήτους γίνεσθαι μέχρι τινός. Μετανοοῦντας δέ, καὶ ἐξομολουμένους, ἐσφάλθαι, παραδέχεσθαι.» Źródło: http://patristica.net/laodicea#canon9. ↩

3. Oryginał rosyjski: “СССР запятнал большинство своих граждан грехом идолопоклонства. Миллионы советских граждан нарушили 2 заповедь и поклонялись и служили твари вместо Творца. Это и труп Ленина, и вечный огонь… и культ очередного вождя.” ↩

4. Hieromęczennik Daniel Sysojew, „Духовные плоды СССР” („Duchowe owoce ZSRR”), https://pr-daniil.livejournal.com/50901.html ↩

5. Pomnik Zwycięstwa (Монумент Победы) na placu Zwycięstwa w Mińsku wzniesiono w 1954 roku dla upamiętnienia sowieckiego zwycięstwa w II wojnie światowej. Wizyta Patriarchy Cyryla 14 października 2018 roku obejmowała złożenie wieńca, podczas gdy chór hierarchiczny soboru Świętego Ducha intonował „Вечная память” („Wieczna pamięć”) „wodzom i wojownikom, którzy oddali życie za wiarę, Ojczyznę i naród”. Wideo: https://www.youtube.com/watch?v=iYqK8zQh-3Q. Źródło: https://www.patriarchia.ru/article/60703 ↩

6. Patriarcha Cyryl od 2009 roku według stałego kalendarza składa wieńce przy Grobie Nieznanego Żołnierza pod murem Kremla. Przykładowe przypadki: 8 maja 2009 (https://www.patriarchia.ru/article/47352); 23 lutego 2012 (https://www.patriarchia.ru/article/19546); 8 maja 2017 (https://www.patriarchia.ru/article/55181); 8 maja 2022 (https://www.patriarchia.ru/article/76767); 23 lutego 2026 (https://www.patriarchia.ru/article/119908). Ceremonia obejmuje intonowanie przez duchowieństwo „Вечная память” („Wieczna pamięć”). ↩

7. W nocy 22 czerwca 2015 roku, o godzinie 4:00, w 74. rocznicę niemieckiej inwazji, Patriarcha Cyryl odprawił zaupokojną litijkę (nabożeństwo żałobne) w historycznym Soborze Garnizonowym św. Mikołaja na terenie kompleksu memorialnego „Twierdza Brzeska-Bohater”, ku pamięci obrońców Twierdzy Brzeskiej i wszystkich poległych w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej. Następnie odbył się wiec pamięci na placu Ceremonialnym i złożenie wieńców pod pomnikiem bohaterów twierdzy. Źródło: https://www.patriarchia.ru/article/107630 ↩

8. Patriarcha Cyryl odwiedził Salę Chwały Wojskowej przy memoriale bitwy stalingradzkiej na Mamajewym Kurganie w Wołgogradzie 3 lutego 2014 (https://www.patriarchia.ru/article/45479) i 19 września 2021 (https://www.patriarchia.ru/article/73540). Podczas obu wizyt śpiewano „Вечная память” za poległych. W 2021 roku napisał w księdze gości: «Великая битва великого народа предопределила Великую Победу над фашизмом… Земной поклон, вечная благодарность и вечная молитвенная память» („Wielka bitwa wielkiego narodu przesądziła o Wielkim Zwycięstwie nad faszyzmem… Głęboki pokłon, wieczna wdzięczność i wieczna pamięć modlitewna”). ↩

9. 27 stycznia 2024 roku, w 80. rocznicę całkowitego wyzwolenia Leningradu spod blokady nazistowskiej, Patriarcha Cyryl złożył wieniec pod pomnikiem „Matka-Ojczyzna” na Cmentarzu Memorialnym Piskariowskim, największej na świecie zbiorowej mogile z II wojny światowej. Duchowieństwo intonowało: «Во блаженном успении вечный покой подаждь Господи усопшим рабом Твоим вождем и воинам жизнь свою на поле брани положившим, в годы блокады во граде сем скончавшимся на кладбище сем погребенным и сотвори им вечную память» („W błogosławionym zaśnięciu wieczny pokój daj, Panie, zmarłym sługom Twoim, wodzom i wojownikom, którzy oddali życie na polu walki, którzy zmarli w latach blokady w tym mieście i zostali pochowani na tym cmentarzu, i uczyń im wieczną pamięć”). Źródło: https://www.patriarchia.ru/article/84941 ↩

10. Patriarcha Cyryl odwiedził memoriał „Mała Ziemia” (Малая Земля) w Noworosyjsku 24 października 2014 (https://www.patriarchia.ru/article/48107) i 21 września 2017 (https://www.patriarchia.ru/article/56612). Podczas wizyty w 2017 roku intonowano «Вечная память» «вождем и воинам, жизнь свою за веру и Отечество положившим» („wodzom i wojownikom, którzy oddali życie za wiarę i Ojczyznę”) w obecności warty honorowej i kadetów marynarki wojennej. ↩

11. 17 sierpnia 2012 roku Patriarcha Cyryl odwiedził cmentarz-mauzoleum żołnierzy Armii Radzieckiej w Warszawie i złożył wieniec pod obeliskiem z napisem «Памяти солдат Красной Армии, павших за освобождение Польши из-под немецкой оккупации в 1944-1945 гг.» („Pamięci żołnierzy Armii Czerwonej poległych za wyzwolenie Polski spod niemieckiej okupacji w latach 1944-1945”). Złożył także wieniec przy Grobie Nieznanego Żołnierza na placu Piłsudskiego. Źródło: https://www.patriarchia.ru/article/12474 ↩

12. 9 października 2011 roku Patriarcha Cyryl odwiedził memoriał chwały wojskowej „Eternitate” („Wieczność”) w Kiszyniowie w Mołdawii. Śpiewano «Вечная память» «вождем и воинам, жизнь свою за веру и Отечество положившим» („wodzom i wojownikom, którzy oddali życie za wiarę i Ojczyznę”). Wieczny Ogień tego memoriału został zapalony od wiecznego ognia na cmentarzu wojskowym w Moskwie. Źródło: https://www.patriarchia.ru/article/27332 ↩