Zaprzeczanie osmańskim nowomęczennikom

W 2016 roku Patriarcha Cyryl udzielił wywiadu telewizyjnego, w którym opisał doświadczenia chrześcijan pod panowaniem Imperium Osmańskiego. Cerkiew Prawosławna czci tysiące nowomęczenników (świętych zamęczonych pod panowaniem osmańskim). To, co Patriarcha Cyryl powiedział o ich doświadczeniu, i to, co Cerkiew pamięta, nie jest tym samym.

Niektórzy mogą powiedzieć, że to po prostu dyplomacja: nieprecyzyjna wypowiedź dla politycznej wygody, a nie stanowisko teologiczne. Ale Cerkiew kanonizowała tysiące nowomęczenników właśnie dlatego, że ich cierpienie było realne. Zaprzeczanie temu cierpieniu stoi w sprzeczności z własnym liturgicznym świadectwem Cerkwi.

Świadectwo nowomęczenników

Cerkiew Prawosławna czci wielu nowomęczenników, którzy cierpieli pod panowaniem osmańskim. Święty Nikodem Hagioryta zapisał ich żywoty w swoim Nowym Martyrologionie, klasycznym zbiorze żywotów świętych zamęczonych pod panowaniem Osmanów.^[1] Są to duchowi świadkowie, kanonizowani przez Cerkiew i wspominani w jej nabożeństwach. Święty Jerzy Nowy Męczennik z Joaniny został powieszony w 1838 roku za wyznanie Chrystusa. Święta Akwilina z Tesalonik poniosła męczeństwo w 1764 roku po odmowie ulegnięcia naciskom, by zostać muzułmanką. Święty Ahmed Kaligraf został ścięty w 1682 roku po nawróceniu na chrześcijaństwo. Święci nowomęczennicy tureckiego jarzma ucieleśniają pamięć Cerkwi o przymusowym nawracaniu, przymusie, upokorzeniu i męczeństwie pod panowaniem islamskim.

Devshirme („danina krwi”), rozwinięte pod wczesnym panowaniem osmańskim i uregulowane w następnych stuleciach, siłą zabierało chrześcijańskich chłopców z rodzin, nawracało ich na islam i wielu wcielało do korpusu janczarów. Dżizja, podatek pogłówny od niemuzułmanów nakazany przez Koran (Sura 9:29) i egzekwowany pod panowaniem islamskim, karała chrześcijan za pozostawanie chrześcijanami. Cerkwi nie można było budować ani remontować bez pozwolenia. Dzwony podlegały ograniczeniom. Zeznania chrześcijan przeciwko muzułmanom były prawnie upośledzone albo niedopuszczalne w ważnych sytuacjach.^[2]

Ich cierpienie jest wspominane w nabożeństwach Cerkwi. Wymazywanie go jest zaprzeczeniem osądowi samej Cerkwi.

Milczenie wobec błędu jest nienawiścią

Święty Maksym Wyznawca nauczał, że prawda nie może podlegać politycznym kalkulacjom:

Uważam bowiem za nienawiść wobec człowieka i odejście od Bożej miłości udzielanie wsparcia błędowi, aby ci, którzy wcześniej byli przez niego ogarnięci, ulegali jeszcze większemu zepsuciu.

— św. Maksym Wyznawca, PG 91:465C; OrthoChristian, „Sayings of St. Maximos the Confessor”^[3]

Co powiedział Patriarcha Cyryl

7 stycznia 2016 roku Patriarcha Cyryl udzielił wywiadu bożonarodzeniowego na rosyjskim kanale telewizyjnym „Россия 1” (Rosja-1). Prowadzący, Dmitrij Kisielow, zapytał, w jakim stopniu konflikt w Syrii stanowi wojnę religijną. Cyryl odpowiedział, że nie stanowi, i zwrócił się ku historii. Uznał przymusowe nawrócenia i osmański podbój terytoriów bizantyjskich, po czym celowo odsunął tę przemoc na bok: „jeśli pominiemy same działania wojenne… to nigdy nic podobnego do tego, co dzieje się teraz, w świecie islamskim nie istniało” (если оставить за скобками собственно военные действия… то никогда ничего подобного тому, что сейчас происходит, в исламском мире не было). Jako dowód przedstawił następujący opis Imperium Osmańskiego:

Взять даже пример Османской империи. Существовал определенный порядок отношений между религиозными общинами. До сих пор в руках мусульманина-араба — ключи от Храма Гроба Господня. Это все с тех самых турецких времен, когда мусульманин был ответственен за безопасность, за хранение христианских святынь. То есть был выработан такой способ взаимодействия общин, который, конечно, нельзя назвать режимом наибольшего благоприятствования, но люди жили, исполняли свои религиозные обязанности, существовали патриархаты, Церковь существовала.

Weźmy choćby przykład Imperium Osmańskiego. Istniał pewien porządek stosunków między wspólnotami religijnymi. Do dziś klucze do Bazyliki Grobu Świętego są w rękach muzułmanina-Araba. To wszystko pochodzi z tych tureckich czasów, gdy muzułmanin był odpowiedzialny za bezpieczeństwo, za ochronę chrześcijańskich świątyń. Wypracowano taki sposób współdziałania wspólnot, którego oczywiście nie można nazwać reżimem największego uprzywilejowania, ale ludzie żyli, pełnili swoje obowiązki religijne, istniały patriarchaty, istniała Cerkiew.

— Patriarcha Cyryl, wywiad bożonarodzeniowy na Rosja-1, 7 stycznia 2016, http://www.patriarchia.ru/article/97323

Agencja informacyjna Trend zatytułowała później ponownie opublikowany klip: „В Османской империи никто не уничтожал христианские меньшинства — Патриарх Кирилл” („W Imperium Osmańskim nikt nie eksterminował mniejszości chrześcijańskich: Patriarcha Cyryl”).^[4] Dziennikarze i czytelnicy odebrali słowa Cyryla jako zaprzeczenie lub minimalizowanie osmańskiej przemocy wobec chrześcijan.

Kontekst porównawczy ma znaczenie: Cyryl przeciwstawiał erę osmańską ISIS, aby wykazać, że współczesny terroryzm jest historycznie bezprecedensowy. Ale sam ten zabieg porównawczy jest problemem. Jego opis nie tylko pomija osmańskie prześladowania; charakteryzuje osmańskich muzułmanów jako obrońców: „odpowiedzialnych za bezpieczeństwo, za ochronę chrześcijańskich świątyń”. Przyznał, że rządów osmańskich „nie można nazwać reżimem największego uprzywilejowania”, po czym natychmiast przedstawił ten system jako funkcjonalną koegzystencję: „ludzie żyli, pełnili swoje obowiązki religijne, istniały patriarchaty”.

To samo można powiedzieć o rządach sowieckich: cerkwie istniały, ludzie się modlili, Patriarchat przetrwał. Ale kto z pobożnych wiernych zaakceptowałby to jako uczciwy opis epoki nowomęczenników? Ta sama logika ma zastosowanie tutaj.

Cerkiew czci nowomęczenników, którzy cierpieli i ginęli pod uciskiem osmańskim pośród przymusowych nawróceń, egzekucji za wyznawanie Chrystusa, devshirme i dżizji. Nazywanie osmańskiego porządku takim, w którym muzułmanie byli „odpowiedzialni za bezpieczeństwo” i „ochronę chrześcijańskich świątyń”, przesłania ten ucisk dla politycznej wygody.

Wywiad odżył w kwietniu 2021 roku, gdy administracja Bidena oficjalnie uznała ludobójstwo Ormian, co ponownie zwróciło uwagę na opis rządów osmańskich przez Cyryla jako funkcjonalnej koegzystencji.

Kontrola szkód, nie korekta

Sama oryginalna wypowiedź budziłaby niepokój. Ale reakcja Patriarchatu pogorszyła sprawę.

Zamiast bezpośrednio potwierdzić świadectwo nowomęczenników w kontekście tej kontrowersji, Patriarchat stwierdził później, że nagranie „nie odzwierciedla prawdziwych poglądów Patriarchy Cyryla”, wskazując, że wcześniej wyrażał szacunek wobec ofiar ludobójstwa Ormian podczas wizyty przy memoriale w Erywaniu.^[5]

To nie jest korekta, lecz manewr public relations. Prawdziwa korekta wskazałaby, co zostało błędnie powiedziane: Patriarcha przedstawił Imperium Osmańskie jako funkcjonalną koegzystencję, podczas gdy Cerkiew czci nowomęczenników, którzy zginęli właśnie pod tym imperium. Zamiast tego Patriarchat wskazał na wcześniejszą wizytę w memoriale jako dowód „prawdziwych poglądów” Cyryla, nie korygując publicznego zapisu. W odpowiedziach cytowanych tutaj Patriarcha Cyryl nie potwierdził publicznie liturgicznego świadectwa Cerkwi o nowomęczennikach ani nie wycofał ramy koegzystencji. Wypowiedź pozostała, relacja dyplomatyczna z Turcją została zachowana, a pamięć męczenników została poświęcona.

Odmowa wycofania się jest rozstrzygającym dowodem. Nieprecyzyjna wypowiedź w telewizji mogłaby być wybaczalna. Ale gdy została zakwestionowana, dwukrotnie, Patriarchat wybrał kontrolę szkód zamiast bezpośredniej korekty (i jest to wzorzec). To przekształca nieprecyzję w utrwalony publiczny zapis fałszu.

Werdykt

Jeśli Cerkiew kanonizowała nowomęczenników, ponieważ ich świadectwo o Chrystusie pod prześladowaniami osmańskimi ma znaczenie, to patriarcha, który publicznie minimalizuje te prześladowania, sprzeciwił się własnemu osądowi Cerkwi. Nauczanie świętego Maksyma, ustalone powyżej, że udzielanie wsparcia błędowi jest „nienawiścią wobec człowieka”, ma tu pełne zastosowanie. Przedstawianie rządów osmańskich jako modelu koegzystencji, podczas gdy święci ginęli, sprzeciwiając się przymusowemu nawróceniu i islamskiemu przymusowi, jest nikczemną dyplomacją i, słowami świętego Maksyma Wyznawcy, „odejściem od Bożej miłości”.

Nowomęczennicy nie poszli na kompromis z prawdą nawet dla ratowania własnego życia. Patriarcha Cyryl poświęcił ich pamięć dla relacji dyplomatycznej. Na jakiej zatem podstawie wierni prawosławni nadal wspominają patriarchę, który wymazuje świadectwo własnych świętych Cerkwi?

1. Nikodem Hagioryta, Νέον Μαρτυρολόγιον (Nowy Martyrologion) (Wenecja: Nikolaos Glykys, 1799); repr. Athonite Analects 3 (Góra Athos: Agioritiki Estia, 2009). Zbiór zapisuje żywoty ponad 85 nowomęczenników z lat 1330-1796, w tym św. Ahmeda Kaligrafa; dzieło św. Nikodema stało się klasycznym źródłem świadectwa nowomęczenników epoki osmańskiej. Współredagowane ze św. Makarym z Koryntu. Lokalne źródła synaksarionowe potwierdzają także św. Jerzego z Joaniny, św. Akwilinę i św. Ahmeda jako nowomęczenników epoki osmańskiej. ↩

2. O devshirme, dżizji i ramach prawnych regulujących życie chrześcijańskich poddanych pod panowaniem osmańskim zob. Halil Inalcik, The Ottoman Empire: The Classical Age, 1300–1600, tłum. Norman Itzkowitz i Colin Imber (Londyn: Weidenfeld and Nicolson, 1973; repr. Phoenix, 1994). O niedopuszczalności zeznań chrześcijan przeciwko muzułmanom w sądach osmańskich zob. Najwa Al-Qattan, „Dhimmis in the Muslim Court: Legal Autonomy and Religious Discrimination”, International Journal of Middle East Studies 31, nr 3 (1999): 429-444. ↩

3. Oryginał grecki: “«Μισανθρωπίαν γαρ ορίζομαι έγωγε, και αγάπης θείας χωρισμόν, το τη πλάνη πειράσθαι διδόναι ισχύν εις περισσοτέραν των αυτή προκατειλημμένων φθοράν.»” ↩

4. Agencja Trend News Agency zatytułowała ponownie opublikowany klip: „В Османской империи никто не уничтожал христианские меньшинства — Патриарх Кирилл”. Zob. https://ru.trend.az/world/turkey/3414147.html. Wywiad szeroko powrócił w kwietniu 2021 roku po uznaniu ludobójstwa Ormian przez USA. ↩

5. W styczniu 2016 roku rzecznik Patriarchatu, o. Aleksandr Wołkow, stwierdził, że Patriarcha Cyryl „nie negował ludobójstwa Ormian z 1915 roku” i że „stanowisko naszej Cerkwi w sprawie ludobójstwa Ormian było wielokrotnie i jasno wyrażane w licznych wypowiedziach i orędziach Patriarchy”, przedstawiając słowa Cyryla jako odnoszące się jedynie do okresów „względnego bezpieczeństwa i stabilności w życiu mniejszości religijnych”. Zob. RFE/RL Armenian Service, https://www.azatutyun.am/a/27481804.html. Gdy nagranie ponownie wypłynęło w kwietniu 2021 roku, Patriarchat stwierdził, że „nie odzwierciedla prawdziwych poglądów Patriarchy Cyryla”, powołując się na jego wizytę w memoriale w Erywaniu w 2010 roku. Zob. Helleniscope, https://www.helleniscope.com/2021/05/01/patriarch-of-moscow-the-ottoman-empire-did-not-exterminate-the-christian-minorities-video/. Przy żadnej z tych okazji nie wydano formalnej korekty ani wycofania wypowiedzi. ↩