Czy wojna może być nazwana świętą?

Poprzedni rozdział wykazał, że centralne twierdzenie Patriarchy Cyryla jest sprzeczne z nauczaniem prawosławnym w każdym punkcie. Ale kazanie o „grzechach zmytych” nie było pojedynczą aberracją. Było częścią systematycznej teologii wojny, która eskalowała przez trzy lata: od „walki metafizycznej” do „Świętej Wojny”, aż do przemówienia sakralizującego wojnę, łączącego ofiarną obronę wojskową z bramami Królestwa Niebieskiego i przedstawiającego Ukrainę jako kontynuację drugiej wojny światowej. Ten rozdział analizuje twierdzenie o „świętej wojnie”, doktrynę katechonu i sakralizację broni jądrowej oraz mierzy je wobec świadectwa patrystycznego.

„Trwa Święta Wojna”

Dziesięć dni po inwazji Patriarcha Cyryl ogłosił:

Все сказанное свидетельствует о том, что мы вступили в борьбу, которая имеет не физическое, а метафизическое значение.

Wszystko, co zostało powiedziane, świadczy o tym, że weszliśmy w walkę, która ma znaczenie nie fizyczne, lecz metafizyczne.

— Patriarcha Cyryl, kazanie w Niedzielę Przebaczenia Win, 6 marca 2022, https://www.patriarchia.ru/article/102978

Do listopada 2022 roku narracja eskalowała. Na przyjęciu urodzinowym ogłosił Rosję katechonem (gr. ὁ κατέχων), eschatologicznym „Powstrzymującym” z 2 Tes 2,6-7, który powstrzymuje Antychrysta:

Сегодня Россия — это удерживающий. А это означает, что все силы антихриста будут брошены на нашу страну.

Dziś Rosja jest Powstrzymującym. A to oznacza, że wszystkie siły Antychrysta zostaną rzucone przeciwko naszemu krajowi.

— Patriarcha Cyryl, przemówienie na przyjęciu urodzinowym, 20 listopada 2022, https://www.patriarchia.ru/article/79283

(Pełna eskalacja katechonowa od 2015 do 2023 roku, wraz z faktyczną interpretacją św. Jana Chryzostoma, jest udokumentowana w dalszej części tego rozdziału.)

W marcu 2024 roku Sobór Ludowy Świata Rosyjskiego, któremu przewodniczy Patriarcha Cyryl, formalnie ogłosił:

Z duchowo-moralnego punktu widzenia specjalna operacja wojskowa jest Świętą Wojną.

— Sobór Ludowy Świata Rosyjskiego, Deklaracja „Teraźniejszość i przyszłość świata rosyjskiego”, 27 marca 2024, https://www.patriarchia.ru/article/105523^[1]

Do listopada 2025 roku, trzy lata po wysunięciu poważnej krytyki, po argumentach o ekonomii (twierdzeniu, że było to uprawnione duszpasterskie rozeznanie), po publicznym sprzeciwie metropolity Eugeniusza, po potępieniu ze strony Patriarchatu Ekumenicznego, Patriarcha Cyryl nie wycofał logiki wojennej ofiary. Uogólnił ją w przemówieniu sakralizującym wojnę:

Мы все понимаем, почему она священна, — потому что спасение ближних ценой собственной жизни преображает душу человека и открывает перед ней двери Царства Небесного.

Wszyscy rozumiemy, dlaczego jest święta: ponieważ ratowanie bliźnich kosztem własnego życia przemienia duszę człowieka i otwiera przed nią bramy Królestwa Niebieskiego.

— Patriarcha Cyryl, XXVII Sobór Ludowy Świata Rosyjskiego, 19 listopada 2025, https://www.patriarchia.ru/article/118370

W tym samym przemówieniu nazwał Rosję „Trzecim Rzymem”, «мировым центром православного христианства» („światowym centrum chrześcijaństwa prawosławnego”) i opisał wydarzenia na Ukrainie jako kontynuację „niedokończonej” drugiej wojny światowej.^[2]

Teologia ta rozprzestrzeniła się przez hierarchię:

Jest to święta wojna. Jest to wojna z satanizmem.

— Metropolita Cyryl ze Stawropola, II Międzynarodowy Kongres Antyfaszystowski, 18 sierpnia 2023, https://www.patriarchia.ru/article/82601^[3]

Od „walki metafizycznej” do „Świętej Wojny”, aż do przemówienia sakralizującego wojnę, które łączy ofiarną obronę wojskową z bramami Królestwa Niebieskiego — w ciągu trzech lat. Każda eskalacja nastąpiła po krytyce, nie przed nią.

W swoim bożonarodzeniowym kazaniu na Kremlu w styczniu 2023 roku Patriarcha Cyryl przeszedł od narracji kosmicznej do jawnej groźby:

Следа не останется от раскольников, потому что они выполняют злую, диавольскую волю, разрушая Православие на Киевской земле.

Nie zostanie śladu po rozłamowcach, ponieważ wykonują złą, diabelską wolę, niszcząc Prawosławie na ziemi kijowskiej.

— Patriarcha Cyryl, kazanie w 30. niedzielę po Pięćdziesiątnicy, po Bożym Narodzeniu, 8 stycznia 2023, Sobór Zaśnięcia Bogarodzicy, Kreml moskiewski, https://www.patriarchia.ru/article/104111

Oto co Patriarcha Cyryl i jego hierarchia proklamowali. Teraz zmierzmy to wobec konsensusu patrystycznego.

Czy Ojcowie kiedykolwiek nazwali wojnę świętą?

Źródła prawosławne badane w tej książce dopuszczają wojnę jedynie w bardzo wąskim oknie obrony: ochrony niewinnych, oporu wobec inwazji oraz — w paradygmatycznych przypadkach hagiograficznych — obrony ludu chrześcijańskiego przed nieprawosławnymi ciemiężycielami. Następny rozdział definiuje te kryteria i mierzy inwazję wobec nich. Ale nawet w tym wąskim oknie Ojcowie wciąż odmawiali nazywania wojny świętą.

Metropolita Antoni (Chrapowicki), założyciel RPCZ, był jednoznaczny:

Niech jednak sobie zapamiętają, że nie chwalę wojny ani jej nie usprawiedliwiam, lecz uważam ją za mniejsze zło, niż gdyby królowie, rządy, narody i poszczególni obywatele odmówili jej w takiej sytuacji, jaka panowała dwa lata temu.

— Metropolita Antoni (Chrapowicki), „Wiara chrześcijańska a wojna”, https://www.rocorstudies.org/2016/11/16/the-christian-faith-and-war/

Nawet broniąc Rosji w wojnie przeciwko Niemcom i Austro-Węgrom, obcym nieprawosławnym potęgom, które wypowiedziały Rosji wojnę, w konflikcie, który metropolita Antoni uznawał za wymagający obrony, odmówił jej uświęcenia. Wojna pozostaje „złem”, które można tolerować jedynie wtedy, gdy odmowa walki spowodowałaby ewidentnie gorsze konsekwencje.

Wielu w RPCZ byłoby zaskoczonych, gdyby dowiedzieli się, że nie zgadzają się ze swoim założycielem-metropolitą, gdy powtarzają słowa Patriarchy Cyryla, nazywając ją „Świętą Wojną”.

O. Spirydon Bailey z RPCZ artykułuje ten prawosławny konsensus:

Wszelkie zabijanie jest złem, jest złe, jest grzeszne. Zabijanie nigdy nie jest z natury dobre. Żadna wojna nie może być nazwana świętą. Ale mówimy, że czasem jest koniecznym złem w naszym upadłym świecie… Cerkiew nigdy nie promuje wojny jako świętej. Nigdy. Nie wierzymy, jak muzułmanie, że ich koncepcja mniejszego dżihadu, tj. wojna, może być święta. Nie jest. Wojna nie jest święta. Odrzucamy tę ideę całkowicie, uznając jedynie, że może być koniecznym złem… Ale wojny są niesprawiedliwe ze swej natury. Wszelka wojna jest wynikiem grzechu. I dlatego możemy powiedzieć, że żadna wojna nigdy nie ucieleśnia sprawiedliwości. Nigdy.

— o. Spirydon Bailey, „Should Christians Go To War?”, https://www.youtube.com/watch?v=OE48zfqFm1k, 13 stycznia 2026, 00:00:58–00:02:38

Święty Mikołaj Velimirović, kanonizowany serbski święty, oddaje postawę patrystyczną:

Poganie eksterminowali się nawzajem z dumą i arogancją, a chrześcijanie idą do bitwy ze wstydem.

— św. Mikołaj Velimirović, Prolog z Ochrydy, cyt. w: archiprezbiter Wiktor Wasilewicz, „Temat wojny w dziełach św. Mikołaja Serbskiego (Velimirovicia)”, azbyka.ru

Chrześcijanie idą do bitwy ze wstydem. Eskalacja Patriarchy Cyryla od „walki metafizycznej” do „Świętej Wojny” i „wojny sakralnej” zastępuje wstyd triumfalizmem. Tradycja prawosławna wymaga żałoby nawet wtedy, gdy wojna jest nieunikniona. To, co głosi Cyryl, jest tego odwróceniem.

Nawet ograniczona tolerancja, jaką Ojcowie okazywali wobec wojny, nie może objąć tego, czym stała się współczesna wojna.

Czy współczesna wojna jest tym, co rozważali Ojcowie?

Łatwo jest nam, szczególnie w naszych czasach, dojść do współczesnego rozumienia tego, czym jest wojna i czym jest żołnierz, a potem czytać świętych i przykładać do nich współczesną optykę w sposób zniekształcający ich świadectwo.

To, że nasi święci służyli jako żołnierze, oczywiście nie oznacza, że możemy myśleć o nich jak o współczesnych żołnierzach, którzy zabili wielu ludzi. Rozumienie tego, co znaczyło być na wojnie, być żołnierzem dla tych świętych, nie jest tym, co to oznacza dla nas.

Przeanalizujmy nauczanie innego wielkiego rosyjskiego luminarza, świętego i gorliwego arcybiskupa Awerkcjusza, czwartego ihumena monasteru Świętej Trójcy w Jordanville:

Widzieliśmy przejście od ludzkiego do bestialskiego zachowania podczas tej wojny [II wojna światowa]. Mam na myśli okrutne bombardowanie pokojowych dzielnic mieszkalnych Belgradu w sam dzień Wielkiego Święta Paschy, zaraz po odprawieniu Świętej Liturgii w cerkwiach. To bezpośrednie przeciwieństwo poprzedniej wojny światowej, kiedy to w czasie wielkich świąt obie walczące strony wstrzymywały działania wojskowe, wymieniały pozdrowienia, a nawet wręczały sobie prezenty. Zaledwie jakieś dwadzieścia lat, a widzimy taki „postęp” w poziomie ludzkiego okrucieństwa!

— arcybiskup Awerkcjusz z Jordanville, The Struggle for Virtue (Holy Trinity Publications, 2014), rozdz. 5: „Reawakening Our Conscience”, s. 63

To, czym była wojna nawet dwadzieścia lat temu, nie jest tym, czym jest wojna teraz. To, co żołnierz powszechnie robił tysiąc lat temu, nie jest czymś, co łatwo zrozumiemy bez studiowania historii.

Nie możemy brać małych cytatów ze świętych, w których usprawiedliwiają wojnę, i używać ich do bezkrytycznego usprawiedliwiania tego, co ma miejsce dzisiaj.

Hieromęczennik Daniel Sysojew dodaje jeszcze jeden wymiar:

Przed XX wiekiem bitwy toczyły się między armiami zawodowymi: naród nie walczył przeciw narodowi. Gigantyczne wojny XX wieku byłyby niemożliwe bez powszechnej mobilizacji.

— hieromęczennik Daniel Sysojew, Questions to a Priest, pytanie 191

Kanonizowanym hagiograficznym studium przypadku tego rodzaju ograniczonej, polowej wojny obronnej jest armia cara Łazarza pod Kosowem w 1389 roku, przedstawiana w tradycji serbskiej jako sprawiedliwa obrona ziem chrześcijańskich (Chapter 21).

Przykłady patrystyczne najczęściej przywoływane w obronie wojny zakładają działania bardziej ograniczone niż wojny przemysłowe i totalne epoki nowoczesnej: starcie sił z siłami, a nie całe narody bombardujące nawzajem swoje miasta i wcielające do wojska całe populacje. Nie istniała patrystyczna koncepcja „samoobrony” oznaczająca niszczenie infrastruktury, rujnowanie gospodarek i zabijanie tysięcy cywilów z dala od pola bitwy.

Założenie, że patrystyczną samoobronę można utożsamiać z barbarzyństwem i przemocą wobec obywateli i miast, które stanowią znaczną część współczesnej wojny, jest bezpodstawne i pozbawione pobożności oraz sumienia oczekiwanych od prawosławnego chrześcijanina.

Prawosławny patrolog o. John McGuckin zauważa, że ta transformacja działań wojennych czyni bezkrytyczne stosowanie starożytnych ram nie do utrzymania:

Wszystkie starożytne teorie wojny (czy to św. Bazylego, czy koncepcje „sprawiedliwej wojny” św. Tomasza z Akwinu) zostały sformułowane w kontekście, w którym wojna była ograniczona. Była ograniczona porą roku, uczestnikami (głównie sprawa męska między zawodowymi wojownikami) i wewnętrznymi ograniczeniami broni. Kiedy działa i kusze po raz pierwszy się pojawiły, wywołały wstrząsy moralne w całej średniowiecznej Europie… Ostatecznym końcem teorii ograniczenia było wynalezienie ludzkiego arsenału nuklearnego.

— o. John McGuckin, The Orthodox Church: An Introduction to its History, Doctrine, and Spiritual Culture (Wiley-Blackwell, 2008), s. 406

Właśnie broń, o której Cyryl ogłosił, że została stworzona „pod opieką św. Serafina”, jest tą, która położyła kres wszelkiej możliwości zastosowania starożytnej teorii ograniczenia.

Jest to wzorzec całej Ewangelii. Św. Jan Damasceński, w najbardziej autorytatywnej systematycznej teologii tradycji prawosławnej, stwierdza to wprost:

Ewangelia wiedzy o Bogu została obwieszczona całemu światu i pokonała przeciwników nie wojną, nie orężem i nie obozami. To raczej kilku nieuzbrojonych, ubogich, niewykształconych, prześladowanych, dręczonych, zabijanych ludzi, głoszących Ukrzyżowanego w ciele, pokonało mądrych i potężnych, ponieważ wszechmocna moc Ukrzyżowanego była z nimi.

— św. Jan Damasceński, Exact Exposition of the Orthodox Faith, ks. IV, rozdz. 4, s. 201; por. tekst New Advent: https://www.newadvent.org/fathers/33044.htm^[4]

Nieuzbrojeni. Ubodzy. Prześladowani. Zabijani. W ten sposób Cerkiew podbiła świat: przez Krzyż, nie przez miecz.

Ale Patriarcha Cyryl nie poprzestał na nazwaniu wojny świętą. Poszedł dalej, sakralizując samą broń.

„Pod opieką św. Serafina”

W październiku 2023 roku Patriarcha Cyryl ogłosił, że rosyjski arsenał jądrowy został stworzony pod opieką świętego:

Они создали оружие под покровом преподобного Серафима Саровского, потому что по неизреченному Божиему Промыслу это оружие создавалось в обители преподобного Серафима.

Stworzyli tę broń pod opieką św. Serafina z Sarowa, ponieważ z niewysłowionego Bożego Zamysłu broń ta powstawała w monasterze św. Serafina.

— Patriarcha Cyryl, uroczystość wręczenia nagrody R.I. Iłkajewowi, 18 października 2023, https://www.patriarchia.ru/article/83443

Do listopada 2024 roku, zaledwie kilka dni po wystrzeleniu przez Rosję nowego pocisku hipersonicznego Oriesznik na Dniepr, Patriarcha Cyryl nazwał broń „maszyną-stop” (стоп-машина) i wezwał Rosjan, by „dziękowali naszym uczonym, którzy tworzą niewiarygodną broń, fantastyczną broń, wprawiając w zakłopotanie zachodnich strategów, którzy myślą, że mogą pokonać Rosję siłą militarną”.^[5] Oświadczenia te zostały przekazane przez TASS (rosyjską państwową agencję informacyjną) i inne rosyjskie media, ale zostały pominięte w oficjalnym stenogramie opublikowanym na patriarchia.ru.

Ta sakralizacja broni nie jest nowością. Studium akademickie Dmitrija Adamsky’ego dokumentuje, że RCP systematycznie zapewniała teologiczną legitymizację rosyjskiemu arsenałowi jądrowemu od lat 90.:

Cerkiew chętnie wzięła na siebie odpowiedzialność za duchowo-moralną legitymizację broni jądrowej, za opiekę duszpasterską nad społecznością nuklearną i za formułowanie i dostarczanie tego przesłania.

— Dmitry Adamsky, Russian Nuclear Orthodoxy: Religion, Politics, and Strategy (Stanford University Press, 2019), s. 43

Na konferencji w 1996 roku zatytułowanej „Broń jądrowa a bezpieczeństwo narodowe Rosji” ówczesny metropolita Cyryl przedstawił stanowisko RCP:

W obliczu tego wielowymiarowego kryzysu, gdy gospodarka i siły zbrojne są tak słabe, broń jądrowa, która została wytworzona wielkim trudem i ofiarą całego narodu, jest jedynym skutecznym środkiem obrony Rosji. […] Zwracamy się do prezydenta, rządu i Zgromadzenia Federalnego i żądamy, by starannie rozważyli każdy krok związany z losem tarczy nuklearnej naszego kraju w powiązaniu z długoterminowymi interesami narodowymi.

— Patriarcha Cyryl, proklamacja na konferencji „Broń jądrowa a bezpieczeństwo narodowe Rosji” (1996), tłum. z ros., cyt. w: Adamsky, Russian Nuclear Orthodoxy, s. 43

Arcybiskup Niżnego Nowogrodu poszedł dalej:

Dopóki ta broń broni Rosji i Prawosławia, jest moralna i błogosławiona.

— arcybiskup Niżnego Nowogrodu, „St. Seraphim and Nuclear Weapons”, cyt. w: Adamsky, Russian Nuclear Orthodoxy, s. 111

Rosyjscy duchowni prawosławni rozróżniali między „szatańską” amerykańską bronią jądrową a „boską” rosyjską, a jeden teolog twierdził, że „moralna natura” sowieckiej bomby była przesądzona przez duchową kontrolę św. Serafina.^[6]

Trzy dekady systematycznej pracy teologicznej, w ramach których dokonywało się błogosławienie broni masowej zagłady.

Czy broń masowej zagłady może być błogosławiona?

Święci nie dopuszczali zabijania bez rozróżnienia. Patriarcha Cyryl ogłosił, że broń jądrowa została stworzona „pod opieką św. Serafina z Sarowa” przez „niewysłowioną Bożą Opatrzność”. Czy mamy rozumieć, że broń zabijająca bez rozróżnienia została stworzona pod opieką świętego?

Sam św. Paisjusz widział to jasno:

Gdy ludzie dochodzą do punktu, w którym wynajdują bomby zabijające ludzi, a oszczędzające budynki, cóż mogę powiedzieć? Chrystus powiedział: „Jedna dusza jest warta tyle co cały świat”, a mimo to oni cenią budynki bardziej niż wszystkich ludzi. To jest straszne!

— św. Paisjusz Hagioryta, Spiritual Counsels, Vol. 2: Spiritual Awakening, s. 370

Nawet projekt dokumentu Międzysoborowej Obecności Patriarchatu Moskiewskiego, przygotowany przez jej komisję prawa cerkiewnego i opublikowany do oceny diecezjalnej oraz publicznej dyskusji, odrzucił tę logikę:

Stosowanie tego obrzędu do „konsekracji” jakiegokolwiek rodzaju broni, której użycie może pociągnąć za sobą śmierć nieokreślonej liczby osób, w tym broni o działaniu nieselektywnym i broni masowej zagłady, nie jest odzwierciedlone w tradycji Cerkwi Prawosławnej i nie odpowiada treści samego Obrzędu Błogosławienia Broni Wojskowej, a zatem musi być wykluczone z praktyki duszpasterskiej.

— Międzysoborowa Obecność, „Projekt dokumentu «O błogosławieństwie prawosławnych chrześcijan do wypełniania obowiązku wojskowego»”, 3 lutego 2020, https://www.patriarchia.ru/article/100952^[7]

To nie była zachodnia skarga. Pochodzi bezpośrednio z Rosji.

Czy teraz powiemy naszym dzieciom, że św. Serafin pobłogosławił broń jądrową? Czyż nie jest perwersją przypisywanie opieki świętego i Bożej Opatrzności broni masowej śmierci?

Wojna nie jest święta. Broń nie może być błogosławiona. Ale pozostaje jeszcze jedno twierdzenie do zbadania: że sama Rosja zajmuje wyjątkową rolę w historii zbawienia jako eschatologiczny Powstrzymujący Antychrysta.

Czy Rosja jest Powstrzymującym?

Język katechonowy (gr. ὁ κατέχων, „Powstrzymujący”, z 2 Tes 2,6-7) czyni twierdzenie o „Świętej Wojnie” jeszcze gorszym. SLŚR stosuje tę koncepcję eschatologiczną do Rosji, twierdząc, że naród ten zajmuje wyjątkową apokaliptyczną rolę w historii zbawienia. Każdy, kto sprzeciwia się inwazji, jest według tej logiki po stronie kosmicznego zła.

Gdy Patriarcha Cyryl i SLŚR przywołują Rosję jako „katechon”, roszczą sobie wyjątkową apokaliptyczną rolę dla narodu rosyjskiego. Twierdzenie Cyryla jest jednoznaczne:

Вспоминая, что слово Божие говорит применительно к пришествию в мир антихриста, мы можем сказать, что сегодня Россия — это удерживающий. А это означает, что все силы антихриста будут брошены на нашу страну. Что же в нашей стране является сердцевиной духовного сопротивления? Бесспорно, Русская Православная Церковь.

Wspominając, co Słowo Boże mówi w odniesieniu do przyjścia Antychrysta na świat, możemy powiedzieć, że dziś Rosja jest Powstrzymującym. A to oznacza, że wszystkie siły Antychrysta zostaną rzucone przeciwko naszemu krajowi. Co jest sercem duchowego oporu w naszym kraju? Bezsprzecznie, Rosyjska Cerkiew Prawosławna.

— Patriarcha Cyryl, przemówienie na przyjęciu urodzinowym, 20 listopada 2022, https://www.patriarchia.ru/article/79283

To nie była nieostrożna uwaga. Patriarcha Cyryl powtórzył twierdzenie w wielu kazaniach, z których każde było bardziej jednoznaczne niż poprzednie. Tym, co czyni tę trajektorię niefortunną, jest to, że kiedyś wiedział lepiej.

W grudniu 2015 roku widz zapytał Cyryla w jego programie telewizyjnym, czy Rosja jest „Powstrzymującym” z 2 Tes. Dał poprawną odpowiedź:

«Удерживающим» является, конечно, не государство с тем или иным названием, и даже не народ. Удерживающим от распространения зла является добро.

„Powstrzymującym” jest, oczywiście, nie państwo o takiej czy innej nazwie, i nawet nie naród. Powstrzymującym od rozprzestrzeniania się zła jest dobro.

— Patriarcha Cyryl, program telewizyjny „Słowo pasterza”, 5 grudnia 2015, https://www.patriarchia.ru/article/97257

„Oczywiście nie państwo.” „Nawet nie naród.” W 2015 roku wyraźnie odrzucił tę identyfikację. Znał odczytanie patrystyczne: katechon jest powstrzymującą funkcją porządku cywilnego, a nie stałym przywilejem jednego narodu. Powiedział to w telewizji ogólnokrajowej.

Potem przyszła wojna.

Na Wielkanoc 2023 roku zastrzeżenie już się nadwyrężało:

В Писании сказано, что некий Удерживающий будет ограждать мир от прихода антихриста. Не хочу сказать, что это Удерживающий — это Россия, потому что неизвестно, сколько еще эпох и времен отделяют нас от пришествия в мир абсолютного зла. Но сегодня страна наша, провозглашая и отстаивая христианские ценности, действительно является силой…

Pismo mówi, że pewien Powstrzymujący będzie chronić świat przed przyjściem Antychrysta. Nie chcę powiedzieć, że Powstrzymujący to Rosja, ponieważ nie wiadomo, ile jeszcze epok i czasów dzieli nas od przyjścia absolutnego zła na świat. Ale dziś nasz kraj, głosząc i broniąc wartości chrześcijańskich, jest naprawdę siłą…

— Patriarcha Cyryl, kazanie we Wtorek Paschalny w Monasterze Mikołajewsko-Ugrieszskim, 18 kwietnia 2023, https://www.patriarchia.ru/article/104422

Patriarcha Cyryl stwierdził, że nie chce mówić, iż Rosja jest Powstrzymującym. Ale trzy miesiące później, w święto odnalezienia relikwii św. Sergiusza, powiedział dokładnie to. Rozpoczął od uznania powagi tego, co zamierzał ogłosić: „Я никогда не говорил этих слов, но сейчас скажу: время очень тревожное” („Nigdy nie wypowiadałem tych słów, ale teraz je powiem: czasy są bardzo niepokojące”). A potem je wypowiedział:

Нужно молиться за власти наши, за президента, за воинство наше, чтобы мы не сдали своих позиций. Иначе мы не просто будем побеждены некими иноземными силами — речь пойдет о приближении метафизического конца истории, потому что Россия — удерживающий (2 Фес. 2:7).

Trzeba się modlić za nasze władze, za prezydenta, za nasze wojsko, abyśmy nie oddali swoich pozycji. W przeciwnym razie nie będziemy po prostu pokonani przez jakieś obce siły: w grę wchodzi zbliżanie się metafizycznego końca historii, ponieważ Rosja jest Powstrzymującym (2 Tes 2,7).

— Patriarcha Cyryl, przemówienie w Ławrze Troicko-Siergijewskiej, 18 lipca 2023, https://www.patriarchia.ru/article/104698

Kontynuował:

Господь избрал нашу страну и нашу Церковь — не по нашей личной святости, не по нашим добрым делам, которых нам недостает, но по молитвам наших святых… Вот за весь этот труд, за все молитвы, за все подвиги и страдания наших предшественников Господь и вручает сегодня нам с вами возможность быть таким удерживающим. И мы с вами должны твердо следовать тому, к чему предназначил нас Господь, чтобы удерживать страну нашу, народ наш, а через это, может быть, весь мир от господства диавола, от распада и разрушения.

Pan wybrał nasz kraj i naszą Cerkiew, nie za naszą osobistą świętość, nie za nasze dobre uczynki, których nam brakuje, ale dzięki modlitwom naszych świętych… Za cały ten trud, za wszystkie modlitwy, za wszystkie podwigi (duchowe wyczyny) i cierpienia naszych poprzedników, Pan dziś powierza nam możliwość bycia takim Powstrzymującym. I musimy stanowczo podążać za tym, do czego przeznaczył nas Pan: powstrzymywać nasz kraj, nasz naród, a przez to, być może, cały świat od panowania diabła, od rozkładu i zniszczenia.

— Patriarcha Cyryl, przemówienie w Ławrze Troicko-Siergijewskiej, 18 lipca 2023, https://www.patriarchia.ru/article/104698

Zakończył, porównując siebie do św. Sergiusza z Radoneża błogosławiącego armię Dymitra Dońskiego na bitwę pod Kulikowem:

Никто тогда не задавал вопросы: «Может, не стоит ссориться с татарами? Может, как-нибудь сладим, откупимся?» Народ пошел на Куликово поле, потому что старец Радонежский так благословил. Вот и я вас всех сегодня благословляю на беззаветное служение Церкви и Отечеству нашему.

Lud poszedł na Pole Kulikowe, ponieważ Starzec z Radoneża tak błogosławił. I ja was wszystkich dziś błogosławię na bezgraniczne służenie Cerkwi i naszej Ojczyźnie.

— Patriarcha Cyryl, przemówienie w Ławrze Troicko-Siergijewskiej, 18 lipca 2023, https://www.patriarchia.ru/article/104698

Porównanie nie wytrzymuje analizy: św. Sergiusz pobłogosławił wojnę obronną przeciwko nieprawosławnym obcym ciemiężycielom jako niechętne ostateczne rozwiązanie, a nie wojnę agresywną przeciwko prawosławnym chrześcijanom. Chapter 20 analizuje precedens Kulikowa w pełni i pokazuje, że potępia on obecną wojnę, a nie ją wspiera.

Podsumowując, Patriarcha Cyryl w 2015 roku stwierdził, że Powstrzymujący (katechon) „oczywiście nie jest państwem”. W kwietniu 2023 roku Patriarcha Cyryl powiedział: „nie chcę powiedzieć”. A następnie w lipcu 2023 roku, gdy wojna już trwała, Patriarcha Cyryl wreszcie mówi: „Nigdy nie wypowiadałem tych słów, ale teraz je powiem”.

Teraz Rosja jest traktowana jako Powstrzymujący, klęska zostaje powiązana z metafizycznym końcem historii, a Patriarcha błogosławi swoją trzodę do służby Cerkwi i Ojczyźnie, przywołując błogosławieństwo św. Sergiusza dla Dońskiego przed Kulikowem.

W listopadzie 2022 roku (cytowane powyżej): „Wszystkie siły Antychrysta zostaną rzucone przeciwko naszemu krajowi.” Porzucił własną poprawną odpowiedź, zastąpił ją teologią narodową i użył jej do pobłogosławienia wojny.

Czy Ojcowie przypisywali katechon jakiemukolwiek narodowi?

Św. Jan Chryzostom w swojej Czwartej Homilii na 2 List do Tesaloniczan odnosi się bezpośrednio do tożsamości Powstrzymującego:

Jedni mówią, że łaska Ducha, inni zaś, że Cesarstwo Rzymskie, z czym ja najbardziej się zgadzam. Dlaczego? Ponieważ gdyby miał na myśli Ducha, nie mówiłby niejasno, ale wprost… A ponieważ mówi to o Cesarstwie Rzymskim, naturalnie je wskazał i mówi ukrycie i ciemno. Nie chciał bowiem ściągać na siebie zbędnych wrogości i niepotrzebnych niebezpieczeństw.

— św. Jan Chryzostom, Homilia 4 na 2 List do Tesaloniczan, https://www.newadvent.org/fathers/23054.htm^[8]

Św. Jan Chryzostom wyjaśnia, że Paweł mówił niejasno o Cesarstwie Rzymskim, by uniknąć prześladowań. Powstrzymujący to nie stała duchowa rzeczywistość przypisana jednemu narodowi, lecz tymczasowa funkcja legalnego porządku cywilnego:

Dopóki bowiem trwa bojaźń przed tą władzą, nikt dobrowolnie się nie wywyższy, ale gdy ta zostanie obalona, uderzy na bezrząd i będzie usiłował pochwycić władzę zarówno nad ludźmi, jak i nad Bogiem.

— św. Jan Chryzostom, Homilia 4 na 2 List do Tesaloniczan, https://www.newadvent.org/fathers/23054.htm^[9]

Inni wczesnochrześcijańscy Ojcowie także identyfikowali katechon z rzymskim porządkiem imperialnym, w tym Tertulian, Laktancjusz i Hieronim. Sens nie polegał na tym, że Rzym był wyjątkowo święty, ale że prawowita władza cywilna utrzymująca porządek społeczny mogła tymczasowo powstrzymywać chaos poprzedzający Antychrysta.

Komentarze Zbiorowe do Listów pokazują, że Ojcowie nigdy nie zgodzili się co do jednej identyfikacji katechonu:

• Św. Jan Chryzostom: Cesarstwo Rzymskie
• Inni: Duch Święty
• Inni: wyznaczony przez Boga czas
• Inni: bałwochwalstwo (gdy ustanie, Antychryst nadejdzie)

Jest to sporna kwestia egzegetyczna, a nie ustalona doktryna, która może być używana jako ideologia narodowa.

Jeszcze bardziej druzgocące dla twierdzenia Cyryla jest to, że rosyjscy święci, na których się pośrednio powołuje, w rzeczywistości je podważają. Komentarz arcybiskupa Awerkcjusza zachowuje interpretację św. Teofana Zatwornika:

Dopóki car, mając w swojej władzy możliwość powstrzymywania ruchów ludowych, trzyma się zasad chrześcijańskich, nie pozwoli ludowi odwrócić się od nich. Powstrzyma lud. Ponieważ Antychryst będzie uważał za swoje najważniejsze zadanie odciągnięcie wszystkich od Chrystusa, nie pojawi się, dopóki na tronie zasiada prawosławny car. Władza carska nie pozwoli mu odnieść sukcesu; będzie hamować jego działania w swoim duchu. To jest w istocie „ten, który teraz powstrzymuje”. Gdy upadnie władza carska i każdy naród na świecie wybierze samorząd (republiki i demokracje), wtedy Antychrystowi łatwo będzie działać.

— św. Teofan Zatwornik, cyt. w: arcybiskup Awerkcjusz Tauszew, Commentary on the Holy Scriptures of the New Testament (Holy Trinity Publications, 2021), s. 787

Nawet według rosyjskiego monarchistycznego odczytania katechonu, funkcja powstrzymująca jest związana z prawosławną autokracją, a nie z narodem rosyjskim jako takim. Rosja jest republiką od 1917 roku. Właśni rosyjscy święci, na których Cyryl się pośrednio powołuje, powiedzieliby, że katechon przestał istnieć, gdy car został obalony. Cyryl nie może twierdzić, że Rosja jest Powstrzymującym, gdy instytucja, która według jego własnej tradycji pełniła funkcję powstrzymującą, już nie istnieje.

Św. Jan z Kronsztadu jeszcze bardziej wyostrza ironię:

Pan dba o dobro ziemskich królestw (a zwłaszcza o dobro Swojej Cerkwi) za pośrednictwem ziemskich władz, które nie pozwalają na rozprzestrzenianie się bezbożnych czy heretyckich nauk i schizm. Największy nikczemnik w dziejach świata, który pojawi się w czasach ostatecznych, Antychryst, nie może jeszcze pojawić się wśród nas, gdyż rządzi nami autokracja, która powstrzymuje nieporządne postępowanie i ignoranckie nauki ateistów.

— św. Jan z Kronsztadu, cyt. w: Awerkcjusz, Commentary on the New Testament, s. 787

Dla św. Jana z Kronsztadu funkcja powstrzymująca polega właśnie na zapobieganiu „bezbożnym czy heretyckim naukom”. Cyryl twierdzi, że Rosja jest katechonem, jednocześnie sam propagując herezje udokumentowane w tej książce: ekumenizm, międzyreligijne nabożeństwa, teologię wojny sprzeczną z Ojcami. Według własnego kryterium św. Jana z Kronsztadu, katechon powstrzymuje dokładnie to, co Cyryl propaguje.

Jedna z prominentnych interpretacji patrystycznych traktuje zatem katechon jako ogólną funkcję powstrzymującą legalnej władzy cywilnej, a nie jako stały przywilej jednego narodu. Twierdzenie, że jedno współczesne państwo wyjątkowo wypełnia tę apokaliptyczną funkcję i że jego kampanie wojskowe są kosmicznymi bitwami z Antychrystem, wykracza daleko poza cokolwiek, czego nauczali Ojcowie. Przekształca to sporną kwestię egzegetyczną w ideologię narodową. Jest to mitologia polityczna przebrana w język teologiczny.

Czego naprawdę nauczał hieromęczennik Daniel Sysojew

Patriarcha Cyryl przybył na pogrzeb hieromęczennika Daniela Sysojewa w 2009 roku i osobiście odprawił litiję, nabożeństwo żałobne, przy jego trumnie.^[10] Litija była transmitowana na żywo na patriarchia.ru i kanale telewizyjnym Spas. Na Zgromadzeniu Eparchialnym w następnym miesiącu Cyryl wymienił o. Daniela wśród zmarłych duchownych roku i poprowadził zgromadzenie w śpiewie „Wiecznaja pamiat”.^[11] Nazwał go „wiernym sługą”, który głosił „Słowo Boże”. Czego ten wierny sługa faktycznie nauczał o katechonie?

Gdy inni zaczęli dyskutować o polityce i wychwalać „Moskwę jako Trzeci Rzym”, Sysojew przerwał:

Co to za „Trzeci Rzym, Trzeci Rzym”! Powstrzymującym, którym był Rzym, od dawna są już USA. To one powstrzymują marsz islamu. Trzeba to uznać i zrozumieć, że jesteśmy jedną cywilizacją chrześcijańską.

— hieromęczennik Daniel Sysojew, spisane przez Marię Sienczukową w Неизвестный Даниил (Nieznany Daniił) (2012)^[12]

Hieromęczennik, którego Cyryl chwalił, odrzucił samo twierdzenie, które Cyryl dziś głosi. Hieromęczennik Daniel Sysojew utożsamił Stany Zjednoczone, a nie Rosję, ze współczesnym katechonem. Całkowicie odrzucił mitologię „Trzeciego Rzymu”. I wskazał na powstrzymywanie islamu jako funkcję definiującą.

Zwróćmy uwagę na ironię: hieromęczennik Daniel identyfikował katechon po jego powstrzymywaniu islamu. Tymczasem Patriarcha Cyryl bratał się z muzułmanami i twierdzi, że prawosławni chrześcijanie i muzułmanie czczą „jednego i tego samego Boga” (zob. Chapter 5). Cyryl twierdzi, że Rosja jest katechonem, jednocześnie podważając samą funkcję, po której Sysojew go identyfikował.

Kto walczy w tej „świętej” wojnie?

Jeśli ta wojna jest „świętą” walką o Prawosławie, kto dokładnie w niej walczy?

Wojna na Ukrainie przyciągnęła uczestników z szerokiego spektrum środowisk, w tym wielu niebędących prawosławnymi chrześcijanami. Tatarzy muzułmanie, protestanci, rzymscy katolicy, komuniści i świeccy ochotnicy brali udział po obu stronach, często kierowani obowiązkiem narodowym, lojalnością polityczną lub osobistym przekonaniem, a nie jawnym wyznaniem wiary prawosławnej.

Ta rzeczywistość odsłania zasadniczą niespójność w twierdzeniu Patriarchy Cyryla; jego wypowiedź o śmierci na polu bitwy zmywającej grzechy nie odnosi się wyraźnie do ochrzczonych prawosławnych chrześcijan; brana dosłownie, po prostu dotyczy tych, którzy „giną w wypełnianiu obowiązku wojskowego”. Według tej logiki nawet najemnicy, więźniowie czy muzułmanie walczący przeciwko prawosławnym chrześcijanom uzyskaliby status zbawczy, co jest twierdzeniem obcym tradycji świętych.

Rosja wysłała tysiące muzułmańskich bojowników z Czeczenii na Ukrainę po stronie Rosji. Lewicowi zagraniczni ochotnicy dołączyli do prorosyjskich jednostek, w tym członkowie Komunistycznej Partii Ukrainy, podczas gdy Grupa Wagnera (rosyjska prywatna firma wojskowa) rozmieściła najemników, zagranicznych rekrutów i więźniów w brutalnych kampaniach, takich jak Bachmut. Wagner to świecka sieć definiowana przez zysk, przymus i udokumentowane okrucieństwa, a nie prawosławna siła religijna.

Po stronie ukraińskiej Tatarzy krymscy i inni muzułmanie dołączyli do sił ukraińskich, protestanci chwycili za broń lub służyli jako kapelani pomimo tradycji pacyfistycznych, duchowni rzymskokatoliccy, tacy jak jezuita ojciec Andrij Zelinski, służą żołnierzom na froncie, a dziesiątki tysięcy zagranicznych ochotników przeszło przez ukraiński Legion Międzynarodowy od 2022 roku.^[13]

Według logiki Cyryla, Tatarzy walczący za Ukrainę, czeczeńscy muzułmanie walczący za Rosję, jezuiccy kapelani, milicje komunistyczne i najemnicy Wagnera uzyskaliby status zbawczy przez śmierć na polu bitwy.

Tradycja patrystyczna jest jasna: męczeństwo wymaga jawnego wyznania Chrystusa w łączności z Cerkwią, a nie samej służby wojskowej czy lojalności ideologicznej. Wykracza to poza nawet odpust krzyżowy papieża Urbana II i nie ma precedensu u Ojców. Zróżnicowany i nieprawosławny charakter walczących ujawnia, że ten konflikt jest polityczny, narodowy i ideologiczny, a nie świętą walką.

Jeśli obietnica dotyczy tylko żołnierzy prawosławnych, to nie chodzi tak naprawdę o ofiarę. Jeśli dotyczy każdego, kto ginie w walce, to nie chodzi tak naprawdę o Prawosławie. W obu przypadkach twierdzenie się rozpada.

Nazywanie takich śmierci „męczeństwem” to porzucenie konsensusu patrystycznego i zastąpienie go teologią wojny, która gloryfikuje zabijanie zamiast świadectwa o Chrystusie. Pełny obraz tego, co konkretnie Patriarcha Cyryl pobłogosławił, zob. Chapter 23. Reakcję kanonicznej Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej na inwazję zob. Chapter 29. Obalenie argumentu „on właściwie miał na myśli X” zob. Chapter 17.

Gdzie są święci, którzy prowadzili świętą wojnę?

Jeśli „święta wojna” jest prawosławna, gdzie są święci, którzy ją prowadzili?

Cerkiew kanonizowała wielu świętych wojowników: św. Dymitr z Tesalonik, św. Jerzy, św. Teodor Tiron, św. Teodor Stratylat, św. Sebastian, św. Merkury, św. Menas, św. Polieukt, św. Mercjusz. Nie byli symbolicznymi żołnierzami. Zajmowali realne stanowiska wojskowe i często sprawowali władzę dowódczą.

Św. Sebastian był generałem i kapitanem Gwardii Pretoriańskiej.^[14] Św. Dymitr był dowódcą wojskowym w Tesalonice; w tamtej epoce tacy dowódcy powszechnie uzurpowali sobie władzę cesarską. Św. Polieukt posiadał „znaczne dobra” i rangę wojskową; gdy nadeszły prześladowania, „ani pragnienie żony, ani miłość do dzieci, ani aspiracje do rangi i godności” nie powstrzymały go od wyznania Chrystusa.^[15] Św. Mercjusz sprawował dowództwo w batalionie mauretańskim; gdy wykryto, że jest chrześcijaninem, „zdjęto mu pas, który był symbolem jego rangi wojskowej”.^[16]

Ci święci mieli środki, by prowadzić wojnę przeciwko pogańskim prześladowcom. Mieli wojska, wyszkolenie i władzę. Gdyby święta wojna przeciw poganom była koncepcją prawosławną, oczekiwalibyśmy, że znajdziemy ją właśnie tutaj: świętych-żołnierzy organizujących zbrojny opór przeciwko tym, którzy żądali apostazji, czczonych przez Cerkiew za obronę wiary siłą.

Gdzie to jest? Który święty wojownik prowadził świętą wojnę przeciw poganom? Która relacja hagiograficzna chwali zbrojny opór wobec prześladowań?

Pytanie to nie jest retorycznym wykrętem. Jest prawdziwym wyzwaniem: przedstawcie przykład. Pokażcie nam świętego, który chwycił za broń przeciw swoim prześladowcom i został za to uwielbiony. Dopóki ten przykład nie zostanie przedstawiony, ciężar dowodu spoczywa na tych, którzy twierdzą, że święta wojna jest częścią tradycji prawosławnej.

Precedensy historyczne

Innowacje Patriarchy Cyryla nie są bez precedensu. Cerkiew Prawosławna stawała już czoła podobnym próbom, a badane tutaj przypadki zostały odrzucone, nie zaś przyjęte jako nauka prawosławna.

Próba przed Soborem na Krecie

Nie jest to pierwszy raz, gdy Patriarchat Moskiewski próbował ustanowić teologiczne podstawy „świętej wojny”.

Metropolita Chryzostom z Mesenii, przemawiając na Międzynarodowej Konferencji Teologicznej w Atenach, zorganizowanej przez Narodowy Uniwersytet Kapodistriański pod patronatem Cerkwi Greckiej, złożył świadectwo naoczne:

Byłem świadkiem wysiłków podejmowanych przez Rosjan, wraz z innymi Cerkwiami, podczas spotkań przygotowawczych do Soboru na Krecie, by włączyć do tekstu postanowienie o świętej wojnie.

Stało się to na długo przed pojawieniem się kwestii ukraińskiej. My, greckie Cerkwie prawosławne, walczyliśmy usilnie, by to postanowienie nie zostało włączone. I udało nam się.

— metropolita Chryzostom z Mesenii, Orthodox Times, https://orthodoxtimes.com/revelation-from-metropolitan-of-messinia-the-russians-wanted-a-provision-on-holy-war-in-the-preparatory-text-for-crete/

Próby legitymizacji teologii świętej wojny sięgają lat przed inwazją na Ukrainę.

Patriarchat Moskiewski pod Patriarchą Cyrylem szukał teologicznego uzasadnienia „świętej wojny” na długo przed 2022 rokiem i został powstrzymany przez inne jurysdykcje.

Papież Urban II i krucjaty (1095)

Z pewnością porównywanie Cyryla z zachodnimi papieżami-krzyżowcami jest niesprawiedliwe, a nawet obraźliwe? Niestety, porównanie nie jest retoryczne, lecz strukturalne.

W 1095 roku, prawie pół wieku po Wielkiej Schizmie oddzielającej Rzym od Cerkwi Prawosławnej, papież Urban II proklamował Pierwszą Krucjatę i zaoferował odpust zupełny uczestnikom: odpuszczenie wszystkich grzechów tym, którzy zginą w świętej wojnie.

Liczne relacje narracyjne z jego kazania na Soborze w Clermont (w tym Fulchera z Chartres, Roberta Mnicha i Guiberta z Nogent) podają, że Urban obiecał odpuszczenie grzechów tym, którzy „przyjęli krzyż” dla Jerozolimy.^[17] W liście do wiernych z Bolonii w 1096 roku wyraźnie powtórzył, że ci, którzy wyruszyli na krucjatę w duchu pokuty, uzyskają pełne przebaczenie grzechów; sformułowanie to późniejsi kanoniści interpretowali jako odpust zupełny.^[18] Współcześni historycy powszechnie zgadzają się, że ta oferta duchowej nagrody, streszczona w hasłach takich jak „Deus vult”, była decydująca w mobilizacji rekrutów i stała się cechą definiującą ideologię krucjatową.

Cerkiew Prawosławna odrzuciła tę innowację. Wschód nigdy nie przyjął zachodniej doktryny odpustów. Wschód nigdy nie zaakceptował, że papieże mogą obiecywać automatyczne zbawienie uczestnikom kampanii wojskowych. Wschód utrzymywał ramy patrystyczne: zabijanie rani duszę, pokuta jest wymagana i żadna władza kościelna nie może po prostu znieść tej rzeczywistości dekretem.

To, co Cyryl proklamował, jest strukturalnie identyczne z tym, co proklamował Urban. Obaj obiecują, że śmierć w określonej wojnie zmywa grzechy. Obaj przypisują zbawcze znaczenie udziałowi w kampaniach wojskowych. Obaj omijają patrystyczny wymóg pokuty, skruchy i wyłączenia z komunii. Jedyna różnica polega na tym, że Urban był uczciwy w nazywaniu tego odpustem. Cyryl posługuje się prawosławnym językiem, importując tę samą logikę.

Przez wieki teologowie prawosławni krytykowali łacińską doktrynę odpustów jako odejście od chrześcijaństwa patrystycznego. Nie możemy teraz przyjąć tej samej doktryny pod inną nazwą i udawać, że pozostaliśmy wierni, tylko dlatego że prawosławny patriarcha to stwierdził. Jeśli śmierć na polu bitwy na Ukrainie „zmywa wszystkie grzechy”, to Urban miał rację, a prawosławna krytyka odpustów była błędna. Jeśli prawosławna krytyka była słuszna, to Cyryl się myli. Obie te rzeczy nie mogą być jednocześnie prawdziwe.

Nawet Patriarcha Ekumeniczny Bartłomiej, którego wielu słusznie krytykuje za przyjmowanie herezji, wypowiada się jasno w tej kwestii. W homilii 3 kwietnia 2022 roku w Cerkwi Świętej Trójcy w Konstantynopolu, nawiązując do niedawnej wizyty w Polsce, stwierdził, że wojna na Ukrainie „nie jest wojną świętą i błogosławioną, jak twierdzą niektórzy. Jest wojną złą, nieświętą”, i wezwał wiernych do modlitwy o jej szybki koniec i przywrócenie pokoju na Ukrainie i na całym świecie.^[19] W tej kwestii jego osąd pokrywa się z patrystycznym konsensusem, że żadna wojna nie jest „święta” (nawet gdy opór może być tragicznie konieczny).

Podsumowanie

Metropolita Antoni nazwał wojnę mniejszym złem. Patriarcha Cyryl nazywa ją świętą. Św. Jan Chryzostom identyfikował katechon z ogólną funkcją porządku cywilnego. Cyryl przypisał go Rosji z nazwy, zaprzeczając własnej odpowiedzi z 2015 roku w telewizji ogólnokrajowej. Projekt dokumentu Międzysoborowej Obecności Patriarchatu Moskiewskiego orzekł, że błogosławienie broni masowej zagłady „musi być wykluczone z praktyki duszpasterskiej”. Cyryl ogłosił, że została stworzona pod opieką św. Serafina. Greckie Cerkwie Prawosławne zablokowały próbę, przypisaną przez metropolitę Chryzostoma z Mesenii Moskwie i innym Cerkwiom, wstawienia postanowienia o świętej wojnie przed Soborem na Krecie. On i tak jedną proklamował. Jeśli założyciel-metropolita RPCZ, projekt Międzysoborowej Obecności i greckie Cerkwie odrzucają to, czego naucza Cyryl, pytanie nie brzmi, czy to nauczanie jest prawosławne. Pytanie brzmi, czy człowiek, który go naucza, naruszył same kanony, których jest zobowiązany przestrzegać.

1. Oryginał rosyjski: “С духовно-нравственной точки зрения специальная военная операция является Священной войной.” ↩

2. To samo przemówienie: «мы вынуждены воспринимать события на Украине не только как тяжелейшую трагедию нашего народа, разделенного злой внешней волей, но и как продолжение той, незавершенной войны, в которой мы одержали Великую Победу весной 45-го, но не сумели до конца искоренить зло нацизма» („jesteśmy zmuszeni postrzegać wydarzenia na Ukrainie nie tylko jako najcięższą tragedię naszego narodu, rozdzielonego złą wolą z zewnątrz, ale także jako kontynuację tej niedokończonej wojny, w której odnieśliśmy Wielkie Zwycięstwo wiosną 45 roku, ale nie zdołaliśmy do końca wykorzeniać zła nazizmu”). O Rosji jako Trzecim Rzymie: «На наше Отечество на протяжении нескольких веков была возложена высокая и ответственная миссия: быть мировым центром православного христианства, “Третьим Римом”» („Na naszą Ojczyznę na przestrzeni kilku wieków nałożona została wysoka i odpowiedzialna misja: być światowym centrum chrześcijaństwa prawosławnego, «Trzecim Rzymem»”). Źródło: https://www.patriarchia.ru/article/118370 ↩

3. Oryginał rosyjski: “Это священная война. Это война с сатанизмом.” ↩

4. Oryginał grecki: “«εἰς πᾶσαν τὴν γῆν τὸ Ευαγγέλιον τῆς θεογνωσίας κεκήρυκται οὐ πολέμῳ καὶ ὅπλοις καὶ στρατοπέδοις τοὺς ἐναντίους τροπούμενον ἀλλ᾿ ὀλίγοι πτωχοί, ἀγράμματοι, διωκόμενοι, αἰκιζόμενοι, θανατούμενοι, σταυρωθέντα σαρκὶ καὶ θανόντα κηρύττοντες τῶν σοφῶν καὶ δυνατῶν κατεκράτησαν· εἵπετο γὰρ αὐτοῖς τοῦ σταυρωθέντος ἡ παντοδύναμος δύναμις»” ↩

5. Patriarcha Cyryl, przemówienie na XXVI Soborze Ludowym Świata Rosyjskiego, 28 listopada 2024. Tekst rosyjski: “Но что означает появление этого ‘Орешника’? Это же ‘стоп-машина’!” i “Нужно благодарить наших ученых, которые создают невероятное оружие, фантастическое оружие, вводя в недоумение и какой-то кошмар тех западных стратегов, которые думают военной силой одолеть Россию.” Oświadczenia te przekazano przez TASS https://tass.ru/obschestvo/22522089 i Moskwa 24 https://www.m24.ru/news/politika/28112024/747478, ale pominięto je w oficjalnym stenogramie opublikowanym na patriarchia.ru https://www.patriarchia.ru/article/112644. Pocisk Oriesznik został po raz pierwszy użyty 21 listopada 2024 roku przeciwko Dniepru na Ukrainie. ↩

6. Adamsky, Russian Nuclear Orthodoxy, s. 76. Pawieł Florenski, profesor i wnuk słynnego filozofa religijnego, „domagał się etycznego rozróżnienia między rosyjską «bombą-obrońcą» a amerykańską «bombą-zabójcą». Według niego «moralna natura» sowieckiej bomby była przesądzona przez duchową kontrolę św. Serafina.” ↩

7. Oryginał rosyjski: “«Не отражено в традиции Православной Церкви и не соответствует содержанию самого Чина благословения воинских оружий, а потому должно быть исключено из пастырской практики использование данного чинопоследования для “освящения” любых разновидностей оружия, употребление которого может повлечь за собой гибель неопределенного количества людей, в том числе оружия неизбирательного действия и оружия массового поражения.»” ↩

8. Oryginał grecki: “«Οἱ μὲν τοῦ Πνεύματος τὴν χάριν φασίν, οἱ δὲ τὴν Ῥωμαϊκὴν ἀρχήν, οἷς ἐγὼγε μάλιστα τίθεμαι. Διὰ τί; Ὅτι εἰ τὸ Πνεῦμα ἐβούλετο εἰπεῖν, οὐκ ἂν εἶπεν ἀσαφῶς, ἀλλὰ φανερῶς…Ἐπειδὴ δὲ περὶ τῆς Ρωμαϊκῆς ἀρχῆς τοῦτό φησιν, εἰκότως ἠνίξατο, καὶ τέως φησὶ συνεσκιασμένως· οὐδὲ γὰρ ἐβούλετο περιττὰς ἔχθρας ἀναδέχεσθαι καὶ ἀνονήτους κινδύνους.»” ↩

9. Oryginał grecki: “«Καὶ εἰκότως. Ἕως γὰρ ἂν ὁ ταύτης ᾖ τῆς ἀρχῆς φόβος, οὐδεὶς ταχέως ὑποταγήσεται, ὅταν δὲ αὕτη καταλυθῇ, ἐπιθήσεται τῇ ἀναρχίᾳ, καὶ τὴν τῶν ἀνθρώπων καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ ἐπιχειρήσει ἁρπάσαι ἀρχήν.»” ↩

10. https://www.patriarchia.ru/article/43697 (21 listopada 2009). Litija była transmitowana na żywo na patriarchia.ru i kanale telewizyjnym Spas. ↩

11. https://www.patriarchia.ru/article/100655 (23 grudnia 2009). Raport Patriarchy Cyryla na Zgromadzeniu Eparchialnym Moskwy. ↩

12. Oryginał rosyjski: “Да что вы все “третий Рим, третий Рим”! Удерживающим, которым был Рим, уже давно являются США. Они сдерживают наступление ислама. Надо это признать и понять, что мы одна христианская цивилизация.” Rosyjski tekst Неизвестный Даниил (Nieznany Daniił) jest dostępny online na orthomission.ru. ↩

13. Przykłady obejmują Tatarów krymskich służących w jednostkach ukraińskich i wymagających muzułmańskich obrzędów pogrzebowych (Crimean Tatar Resource Center, https://ctrcenter.org/en/the-importance-of-creating-conditions-for-crimean-tatars-in-the-armed-forces); jezuitę ojca Andrija Zelinskiego służącego żołnierzom ukraińskim jako greckokatolicki kapelan wojskowy (Vatican News, https://www.vaticannews.va/en/church/news/2025-02/ukraine-military-chaplain-jubilee-armed-forces-war.html); użycie przez Wagnera najemników i więźniów pod Bachmutem (BBC, https://www.bbc.com/news/world-europe-65158796); kadyrowskie jednostki czeczeńskie walczące za Rosję (The Moscow Times/Proekt, https://www.themoscowtimes.com/2024/12/12/chechnyas-kadyrov-nearly-triples-loyal-military-units-during-ukraine-war-proekt-a87308); izraelskiego komunistę walczącego za prorosyjskich separatystów (Jerusalem Post, https://www.jpost.com/diaspora/israeli-communist-joins-ukrainian-rebels-to-fight-fascists-and-neo-nazis-412785); a także północnokoreańskie wojska walczące za Rosję (BBC, https://www.bbc.com/news/articles/clypr5985ejo; Guardian, https://www.theguardian.com/world/2026/apr/29/kim-north-korea-soldiers-blow-themselves-up-ukraine). ↩

14. St. Paisios, Spiritual Counsels, Vol. 2, s. 132. ↩

15. Synaxaristes, January, s. 268-273. ↩

16. Synaxaristes, January, s. 342-343. ↩

17. Fordham Medieval Sourcebook, „Urban II: Speech at Council of Clermont, 1095: Five Versions of the Speech”, https://sourcebooks.web.fordham.edu/source/urban2-5vers.asp. Wersja Fulchera podaje obietnicę Urbana: „Wszyscy, którzy umrą po drodze, czy to na lądzie, czy na morzu, czy w bitwie przeciw poganom, otrzymają natychmiastowe odpuszczenie grzechów”. ↩

18. Urban II, list do kleru i ludu bolońskiego, 19 września 1096, https://en.wikisource.org/wiki/Translation:Pope_Urban_II%27s_letter_to_Bologna. List mówi, że ci, którzy wyruszyli do Jerozolimy „wyłącznie dla zbawienia swojej duszy i wyzwolenia Kościoła”, dokonali „prawdziwej i doskonałej spowiedzi ze swoich grzechów”. ↩

19. Patriarcha Ekumeniczny Bartłomiej, homilia w Cerkwi Świętej Trójcy, Stawrodromi, Konstantynopol, 3 kwietnia 2022, relacja Orthodox Times: https://orthodoxtimes.com/ecumenical-patriarch-this-war-is-not-a-holy-and-blessed-war-as-some-claim-but-an-evil-war/. Bartłomiej odwiedził Polskę 27-29 marca 2022 (https://www.ecupatria.org/2022/04/20/ecumenical-patriarch-visited-ukrainian-refugees-in-poland/) i nawiązał do tej wizyty w homilii. CatholicCulture.org potwierdził cytat dosłownie: https://www.catholicculture.org/news/headlines/index.cfm?storyid=54410. ↩