რატომ მოითხოვს ერესთან ზიარება გამოყოფას

ეს არის ნაწილი VI-ის: მოხსენიების შეწყვეტის საქმე, მესამე თავი. თავი 24 დაადგინა, რომ მოხსენიების შეწყვეტა კანონიკურად ნებადართულია ნებისმიერ საკრებო დაგმობამდე. თავი 25 განსაზღვრა, რა არის ერესი, აჩვენა, რომ კრებები ამტკიცებენ და არა ქმნიან დაგმობას, და განიხილა რსე-ს პატრიარქ კირილესთან ზიარების თანამედროვე საკითხი. ეს თავი განიხილავს, თუ რატომ მოითხოვს ერესთან ზიარება გამოყოფას, და პასუხობს ორ მთავარ წინააღმდეგობას: დონატიზმსა და „ვინ წყვეტს?”-ის კითხვას.

რატომ მოითხოვს ერესთან ზიარება გამოყოფას

წინა თავებმა დაადგინა, რა არის ერესი, ვინ არის მწვალებელი და რომ კანონები ერესის საფუძველზე მოხსენიების შეწყვეტას ნებას რთავენ. დარჩენილი კითხვა ისაა, თუ რატომ არის შეწყვეტა აუცილებელი.

ზოგიერთმა შეიძლება აღიაროს კანონიკური ნებართვა, მაგრამ იკითხოს, ნამდვილად სასწრაფოა თუ არა მასზე მოქმედება. მამები და წმიდა წერილი ამ კითხვას დიდი სიცხადით პასუხობენ: ერესთან ზიარება სულიერად დამანგრეველია და მორწმუნეებს ებრძანებათ მისგან გამოყოფა.

სანამ გავაგრძელებთ, ერთი დაძაბულობა იმსახურებს პირდაპირ განხილვას. ეკლესია აღიარებს ორ პატრისტიკულ პასუხს საკრებო დაგმობამდე ერესის მქადაგებლის მიმართ: მოხსენიების დაუყოვნებლივ შეწყვეტა (წმ. ვიპატიოსი) და სტრატეგიულად შენარჩუნებული ზიარება, საკრებო საქმის აქტიური მომზადებისას (წმ. კირილე ალექსანდრიელი). ორივე პატრისტიკულია. არცერთი გზა, თავისთავად, დაგმობილი არ არის.

მაგრამ კირილეს გზა უვადო პასიური დასწრების ლიცენზია არ არის. წმ. კირილემ შეკრიბა ნესტორიოსის გმობების მტკიცებულებები, დაწერა გასწორების წერილები, კონსულტაცია გაიარა რომთან და მოამზადა ფორმალური ანათემები: ყოველივე ეს იმ პატრიარქმა გააკეთა, რომელსაც საკრებო გადაწყვეტილების მიღების უფლებამოსილება ჰქონდა. როცა მისმა ძალისხმევამ „არაფერი გამოიღო”, რადგან ნესტორიოსი „დღემდე თავის ძველ ცდომილებებს ეჭიდება”, ფანჯარა დაიხურა და კრებამ იმოქმედა.

და თვით სტრატეგიული მოთმინების ამ პერიოდშიც კი, კირილემ მორწმუნეებს არ უთხრა, გაეგრძელებინათ ნესტორიოსთან ზიარება. მან უშუალოდ კონსტანტინოპოლის სამღვდელოებასა და ხალხს მისწერა, სანამ მესამე მსოფლიო კრება მოიწვეოდა:

„დაიცავით თავი შეუბილწავად და უმწიკვლოდ, არც ზემოხსენებულთან [ნესტორიოსთან] ეზიაროთ და არც მის სწავლებას მიაქციოთ ყური, თუ ის მგლობაში გაგრძელებას ამჯობინებს მწყემსობის ნაცვლად.”

— წმ. კირილე ალექსანდრიელი, 18-ე ეპისტოლე (კონსტანტინოპოლის სამღვდელოებისა და ხალხისადმი), PG 77:125B; შდრ. St. Cyril of Alexandria: Letters 1–50 (წმინდა კირილე ალექსანდრიელი: წერილები 1–50), თარგმ. John I. McEnerney, Fathers of the Church 76 (Catholic University of America Press, 1987), გვ. 94–95

კირილეს მოთმინების „გზა” არასოდეს ყოფილა გაგრძელებული ზიარების გზა. ის იყო პატრიარქი, რომელიც საკრებო საქმეს ამზადებდა და იმავდროულად მორწმუნეებს გამოყოფას ასწავლიდა. ისინი, ვინც წმ. კირილეს მოიშველიებენ პატრიარქ კირილესთან ზიარებაში დარჩენის გასამართლებლად, არასწორად გაუგიათ თვით ის მაგალითი, რომელსაც მოიხმობენ.

პატრიარქ კირილეს ცდომილებები ახალი არ არის: ისინი საჯაროდ იქადაგებოდა ათწლეულების განმავლობაში, გასწორება უარყოფილია და რუსეთის ეკლესიაში არანაირი საკრებო პროცესი არ მიმდინარეობს. ის პირობები, რომლებმაც წმ. კირილეს მოთმინება მართებულად აქცია, დიდი ხანია ამოიწურა.

ის, რასაც ქვემოთ მოყვანილი მამები განიხილავენ, პასიური ზიარებაა: დასწრება, მიღება, მოხსენიება, გასწორების გარეშე, პროტესტის გარეშე, გადაწყვეტისკენ რაიმე ძალისხმევის გარეშე. სწორედ ეს გზა ანადგურებს.

ერთგულების გზა მოწესრიგებული არ არის და მამებმა ეს იცოდნენ. წმ. თევდორე სტუდიელი, რომელიც მოიხიანეთა კამათის დროს წერდა, როცა მას და მის ბერებს დამკვიდრებული იერარქიიდან გამოყოფის გამო გადასახლება ემუქრებოდა, ამ რეალობას აღიარებდა:

„ერესის ჟამს, სასწრაფო საჭიროებათა გამო, ყველაფერი ყოველთვის არ მიმდინარეობს უნაკლოდ, მშვიდობის ჟამს დადგენილის თანახმად; ეს ჩანს, რომ ასე იყო უნეტარეს ათანასეს [ალექსანდრიელის] და უწმინდეს ევსები [სამოსატელის] შემთხვევაშიც, რომლებმაც ორივემ ხელდასხმები აღასრულეს თავიანთი ეპარქიების საზღვრებს გარეთ; და ახლა, იგივე ხდება აშკარად, სანამ არსებული ერესი გრძელდება.”

— წმ. თევდორე სტუდიელი, II.215 ეპისტოლე (ბერ მეთოდესადმი), PG 99:1645D

წმ. თევდორე წმ. ათანასეს და წმ. ევსებიოსს მოიხმობს, როგორც პრეცედენტებს: წმინდანებს, რომლებმაც ნორმალური კანონიკური წესრიგის მიღმა იმოქმედეს, რადგან ერესი ამას მოითხოვდა. მწვალებლური ზიარებისგან გამოყოფა რეალურ სირთულეებს ქმნის. მამები მაინც ამაზე დაჟინებით მოითხოვდნენ, რადგან ალტერნატივა სულიერი განადგურებაა.

ალექსანდრიის წმ. იოანე მოწყალე, პატრიარქი, განმარტავს, რას ნიშნავს ზიარება:

ზიარება, მისი თქმით, იმიტომ ეწოდა ასე, რომ ვისაც ზიარება აქვს, საერთო აქვს და ეთანხმება მათ, ვისთანაც ზიარება აქვს.

— წმ. იოანე მოწყალის ცხოვრება

სწორედ ამიტომ არ შეიძლება მოხსენიების საკითხს, როგორც უბრალო ფორმალობას, მოეკიდონ. ვინმესთან ზიარება ნიშნავს მასთან საერთოს ქონასა და მასთან თანხმობას. მაშ, რას ნიშნავს იმ იერარქის მოხსენიება, რომელიც საჯაროდ ცდომილებას ასწავლის?

წმ. თევდორე სტუდიელი, ის დიდი აღმსარებელი, რომელმაც ხატმებრძოლ მწვალებლებთან ზიარებაზე უარის თქმის გამო იტანჯა გადასახლებაში, გვასწავლის:

ზოგიერთმა სრულიად განიცადა ხომალდის ჩაძირვა სარწმუნოების მხრივ, ხოლო სხვები, მართალია თავიანთი მსჯელობით არ დანთქმულან, მაინც ერესთან ზიარებით განადგურდნენ.

— წმ. თევდორე სტუდიელი, 452-ე ეპისტოლე, PG 99:1496

პირადი მართლმადიდებლობა არ იცავს ერესთან ზიარების სულიერი განადგურებისგან.

წმ. ათანასე დიდი მარტივად აცხადებს:

ვისი აზროვნებაც უარვყავით, მათ ზიარებასაც უნდა გავექცეთ.

— წმ. ათანასე დიდი, მეორე წერილი მონაზვნებისადმი (53-ე წერილი, განდეგილთა მიმართ); შდრ. NPNF-ის თარგმანი

წმ. მაქსიმე აღმსარებელი განმარტავს, რა სულიერი რეალობა მოქმედებს:

ვინც ჭეშმარიტ მოციქულებს, წინასწარმეტყველებსა და მოძღვრებს მიიღებს, ღმერთს მიიღებს; ასევე ვინც ცრუ მოციქულებს, ცრუ წინასწარმეტყველებსა და ცრუ მოძღვრებს მიიღებს, ეშმაკს მიიღებს.

— წმ. მაქსიმე აღმსარებელი, Quaestiones et Dubia, PG 90:808

ცრუ მოძღვრებთან ზიარება არის ზიარება ცრუ სწავლების უკან მდგომ სულთან.

წმ. იოანე კრონშტადტელმა ჩამოაყალიბა, რატომ არის ეს ასე: ქრისტესგან გამოყოფილი სხეულები ეკლესიები საერთოდ არ არიან, მიუხედავად მათი გარეგანი ფორმისა:

ქრისტეს, თავის, გარეშე ეკლესია ეკლესია არ არის, არამედ უსჯულო შეკრებაა. ასეთნი არიან ლუთერანები, რუსი განხეთქილებულები, პაშკოვისტები და ტოლსტოისტები.

— წმ. იოანე კრონშტადტელი, ციტატა ი. კ. სურსკიში, Saint John of Kronstadt (წმინდა იოანე კრონშტადტელი), თარგმ. ფერისცვალების წმინდა მონასტერი (2018), გვ. 251

„უსჯულო შეკრებასთან” ზიარება არ ნიშნავს ზიარებას ეკლესიასთან, რომელიც უბრალოდ მეორეხარისხოვან საკითხებში არ ეთანხმება. ეს ნიშნავს ზიარებას სხეულთან, რომელმაც თავი მოკვეთა თავიდან. წმ. თევდორე სტუდიელი იგივე პრინციპს IX საუკუნიდან აცხადებს:

ისინი, ვინც მწვალებლებთან ზიარებას ინარჩუნებენ, „ღმრთის ეკლესია არ არიან.”

— წმ. თევდორე სტუდიელი, I.43 ეპისტოლე (მთავარეპისკოპოს იოსებისადმი), PG 99:1065CD

წმ. გენადიოს სქოლარიოსი, კონსტანტინოპოლის პირველი პატრიარქი დაცემის შემდეგ, განმარტავს, რატომ აქვს მნიშვნელობა კონკრეტულად მოხსენიებას:

თანამორწმუნეებთან სულიერი ზიარება და ჭეშმარიტი მწყემსებისადმი სრული მორჩილება მოხსენიებით გამოიხატება. კრებები და სხვა მამები გვიწესებენ, რომ უნდა მოვერიდოთ არა მხოლოდ მათთან ზიარებას, ვისი აზროვნებაც უარვყავით, არამედ ყველაფერს, რაც მათთან არის დაკავშირებული.

— წმ. გენადიოს სქოლარიოსი, მოხსენიების შესახებ, PG 160:425

მოხსენიება სარწმუნოებაში ერთობის საჯარო აღსარებაა. წმ. თევდორე სტუდიელი ამას ცხადად აცხადებს:

მღვდლებმა საღმრთო ლიტურგიაზე არა მხოლოდ მწვალებლების სახელები არ უნდა მოიხსენიონ, არამედ არც მათთან ზიარებაში მყოფთა სახელები.

— წმ. თევდორე სტუდიელი, 49-ე ეპისტოლე, PG 99:1084

მაჰარასადმი მიწერილ წერილში წმ. თევდორე მიმართავს გავრცელებულ წინააღმდეგობას: „მაგრამ ჩემი მღვდელი მართლმადიდებელია!”:

საიდუმლო შეიბილწება მხოლოდ მწვალებელი ეპისკოპოსის მოხსენიებით, თუნდაც ყველაფერი დანარჩენი მღვდელთან მართლმადიდებლური და სათანადო იყოს ლიტურგიის აღსრულებაში. რადგან მწვალებელთან ან ცხოვრებაში ღიად მხილებულთან ზიარება ადამიანს ღმერთისგან უცხოვებს და ეშმაკთან არიგებს.

— წმ. თევდორე სტუდიელი, 553-ე ეპისტოლე მაჰარასადმი, PG 99:1668

მხოლოდ მოხსენიებაც კი შებილწავს საიდუმლოს, მიუხედავად აღმასრულებელი მღვდლის პირადი მართლმადიდებლობისა. სხვაგან წმ. თევდორე განიხილავს ერესთან ზიარებაში მყოფთა საქველმოქმედო საქმეებს:

თუნდაც ვინმემ სამყაროში ყველა თავისი ქონება დაარიგოს და მაინც ერესთან ზიარებაში იყოს, ის ვერ იქნება ღმრთის მეგობარი, არამედ უფრო მისი მტერია.

— წმ. თევდორე სტუდიელი, 40-ე ეპისტოლე, PG 99:1052

კეთილი საქმეები ერესთან ზიარებას ვერ ანაზღაურებს. ადამიანი შეიძლება ღარიბებს აჭმევდეს, ეკლესიებს აშენებდეს და მოწყალებას გასცემდეს, მაგრამ თუ ცრუ მქადაგებლებთან ზიარებაში რჩება, ღმრთის მტერი რჩება.

წმ. თევდორე კიდევ უფრო შორს მიდის. 308-ე ეპისტოლეში ის განიხილავს ადამიანის შემთხვევას, რომელიც სიცოცხლის ბოლოს მოუნათლავია. თუ მართლმადიდებელ მღვდელს ვერ იპოვნიან, მონაზონი უნდა ეძიონ; თუ მონაზონი არ არის, მართლმადიდებელმა ერისკაცმაც შეიძლება მონათლოს. მაგრამ თუ ერესისგან თავისუფალი მართლმადიდებელი ერისკაციც კი ვერ მოიძებნება, წმ. თევდორე ასწავლის, რომ სჯობს მოუნათლავად მოკვდე, ვიდრე მწვალებლებისგან ნათლისღება მიიღო. და ის ამატებს: ასეთი ადამიანი, თავისი განზრახვისა და მწვალებლური ნათლისღების უარყოფის ძალით, ჭეშმარიტად მონათლულად ითვლება.

სჯობს მოუნათლავი, თუ მის მოსანათლად მართლმადიდებელი მღვდელი ვერ მოიძებნება, მონაზონმა მონათლოს; ხოლო თუ მონაზონიც არ არის, ერისკაცმა, რომელმაც უნდა თქვას: „ინათლება მონა ღმრთისა N. სახელითა მამისათა და ძისათა და სულისა წმიდისათა”; წინააღმდეგ შემთხვევაში, იგი მოუნათლავად გარდაიცვალოს. და იგი ჭეშმარიტად მონათლულია, რადგან აუცილებლობა რჯულის გადატანასაც იწვევს, როგორც ძველად მომხდარა და მიღებულა.

— წმ. თევდორე სტუდიელი, 308-ე ეპისტოლე, PG 99:1192A^[1]

ღმერთი განზრახვით (προαίρεσις) განსჯის და არა გარეგანი შედეგით. ეს პრინციპი ახალი არ არის: ეკლესია ყოველთვის აღიარებდა სისხლის ნათლისღებას, რომლითაც კატეხუმენები, რომლებიც ქრისტესთვის ნათლისღების მიღებამდე აწამეს, მონათლულთა შორის ითვლებოდნენ და წმინდანებად დიდდებოდნენ. წმ. თევდორე ამ დამკვიდრებულ პრინციპს კონკრეტულ შემთხვევას უყენებს: ადამიანი, რომელმაც აირჩია ეკლესიის ფუძემდებლური საიდუმლოს გარეშე სიკვდილი, ვიდრე მწვალებელთა ხელიდან მიიღებდა, სიკვდილის შემდეგ ღმერთთან ახლოს აღმოჩნდება, არა მხოლოდ როგორც მონათლული, არამედ როგორც ჭეშმარიტების აღმსარებელი. თუ თვით ნათლისღებაც კი, ქრისტეს სიცოცხლეში თვით შესვლა, უარყოფილ უნდა იქნეს, როცა მწვალებლები სთავაზობენ, მაშინ მწვალებლური ზიარებისგან გამოყოფის არგუმენტი აბსოლუტურია. აღარაფერი რჩება დასათმობი.

ყურადღებით აღნიშნეთ, რას პატივს სცემს აქ წმ. თევდორე: ერესის უარყოფის განზრახვას. ეს აღსარების აქტია. ეს არ არის იგივე, რაც მწვალებლებისგან საიდუმლოების უმეცრებით მიღება და ამის „კეთილ განზრახვად” წოდება. ის, ვინც მწვალებლურ ნათლისღებას უარყოფს იმის ცოდნით, რომ ის მწვალებლურია, აღმსარებელია. ის, ვინც მწვალებლურ ზიარებას მიიღებს და არ ინტერესდება, რას ასწავლის მისი იერარქი, არ მოქმედებს კეთილი რწმენით; ის დაუდევრობით მოქმედებს. წმ. თევდორე ლაპარაკობს ხელისუფლების პოზიციიდან საჯაროდ ქადაგებულ ერესზე, და არა მღვდელზე, რომელსაც პირადად დაბნეული აზრი აქვს. არც იმას აცხადებს, რომ მწვალებლური საიდუმლოებები ბათილია; ის ასწავლის, რომ უმჯობესია მათი უარყოფა. საიდუმლო შეიძლება ნამდვილი იყოს; შემეცნებული მონაწილეობა არის ის, რაც შებილწავს.

წმ. თევდორე ასევე განიხილა პრაქტიკული კითხვა ეკლესიების შესახებ, სადაც მწვალებელ ეპისკოპოსებს მოიხსენიებენ. როცა ბერმა ნავკრატიოსმა ჰკითხა, შეეძლო თუ არა მართლმადიდებელ მღვდელს საკუთარი კურთხეული ანტიმინსი (ქსოვილი, რომელზეც ლიტურგია აღესრულება) შეეტანა ეკლესიაში, სადაც მწვალებელი მოიხსენიებოდა, და ლიტურგია აღესრულებინა იქ, როცა მწვალებელი მღვდელი არ იყო, წმ. თევდორემ უპასუხა, რომ ეს მართებული არ არის. თუ საღმრთო ლიტურგიის საჭიროებაა, ის კერძო სახლში უნდა აღესრულოს, რომელსაც უფრო სუფთა ადგილად მიიჩნევდა, ვიდრე მწვალებლური მოხსენიებით შებილწული ეკლესია.

მართებული არ არის; არამედ უფრო, აუცილებლობის შემთხვევაში, ჩვეულებრივ სახლში, რომელიმე არჩეულ უფრო სუფთა ადგილას.

— წმ. თევდორე სტუდიელი, 40-ე ეპისტოლე ნავკრატიოსისადმი, PG 99:1056A^[2]

კერძო სახლი უფრო სუფთაა, ვიდრე ეკლესია, სადაც მწვალებელი ეპისკოპოსი მოიხსენიება. ეს არის წმინდანთა სტანდარტი. ეს არის მამების ერთსულოვანი მოწმობა.

წმ. პაისი ველიჩკოვსკი კიდევ უფრო შორს მიდის. წმ. თევდორე ამბობს, კეთილი საქმეები ვერ ანაზღაურებს, და რომ თვით ნათლისღებაც კი უნდა უარყო მწვალებლებისგან. წმ. პაისი ამბობს, თვით მოწამეობაც ვერ გამოისყიდის ეკლესიის წინააღმდეგ მდგომთან ზიარებას:

ვინც ასეთ განხეთქილებაშია, თუნდაც ყველა კეთილ საქმეს აღასრულებდეს და თუნდაც თავისი სისხლი დაეღვარა ქრისტეს გულისთვის მოწამედ, რაც ეჭვგარეშედ ყველა კეთილ საქმეს აღემატება, ის ვერავითარ შემთხვევაში ვერ გამოისყიდის ამ სასიკვდილო ცოდვას, ე.ი. განხეთქილებას.

— წმ. პაისი ველიჩკოვსკი, წერილი (1794), მღვდელ სერგი ჩეტვერიკოვში, Starets Paisii Velichkovskii: His Life, Teachings, and Influence on Orthodox Monasticism (ბერი პაისი ველიჩკოვსკი: მისი ცხოვრება, სწავლება და გავლენა მართლმადიდებლურ მონაზვნობაზე) (Nordland Publishing, 1980), გვ. 257

არც კეთილი საქმეები. არც მოწყალება. არც თვით საკუთარი სისხლის დაღვრა ქრისტესთვის. არაფერი გამოისყიდის ეკლესიის წინააღმდეგ მდგომთან ზიარების ცოდვას. ხოლო თვით მოხსენიების საკითხზე წმ. პაისი თანაბრად პირდაპირია:

ეკლესიისთვის არა მხოლოდ მათ მოხსენიება იქნებოდა შეუფერებელი, არამედ ღმრთისა და წმიდა ეკლესიის წინააღმდეგაც იქნებოდა, და მღვდელი, რომელიც ასეთი ადამიანების მოხსენიებას გაბედავდა, სასიკვდილო ცოდვას ჩადის… ისინი, ვინც მოუნანიებლად და წმიდა ეკლესიის წინააღმდეგობაში მოკვდნენ, ეკლესიის მიერ არასოდეს უნდა მოიხსენიონ. ვინც ასეთი ადამიანების მოხსენიებას გაბედავს, საშინელ პასუხს აგებს ქრისტე ღმრთის წინაშე მისი საშინელი განკითხვის დღეს.

— წმ. პაისი ველიჩკოვსკი, იგივე წერილი, ჩეტვერიკოვში, გვ. 260-261

მღვდელი, რომელიც ეკლესიის წინააღმდეგ მდგომთ მოიხსენიებს, სასიკვდილო ცოდვას ჩადის. ის საშინელ პასუხს აგებს ქრისტეს წინაშე განკითხვის დღეს. ეს არის კანონიზებული წმინდანის სწავლება, რომელიც პატრისტიკული ავტორიტეტის სრულ წონას ატარებს.

მიტროპოლიტი ავგუსტინე კანტიოტესი, თანამედროვე იერარქი, რომელსაც წმ. პაისი მთაწმინდელი პატივს სცემდა, პატრისტიკულ კონსენსუსს პრაქტიკული თვალსაზრისით აჯამებს:

როცა იერარქი მართლმადიდებლობის გზიდან გადაუხვევს და უტიფრად, საჯაროდ მართლმადიდებლურ სარწმუნოებასთან შეუთანხმებელ რამეს ქადაგებს, ხალხმა არა მხოლოდ უნდა გამოთქვას პროტესტი გადახვევის წინააღმდეგ, არამედ უნდა შეწყვიტოს ყოველგვარი სულიერი ურთიერთობა გადამხრელ იერარქთან.

— მიტროპოლიტი ავგუსტინე კანტიოტესი, Christians of the Last Times (უკანასკნელი ჟამის ქრისტიანები), გვ. 79

იერომოწამე დანიელ სისოევი აფრთხილებს, რომ ისინი, ვინც არ მოქმედებენ, თანამონაწილენი ხდებიან:

ყველა განხეთქილებული და მწვალებელი ეკლესიიდან უნდა განიდევნოს. ისინი არ უნდა მოითმინო; ისინი ადამიანთა დამანგრეველები არიან. ამიტომ ისინი, ვინც ეკლესიის ღობეში მწვალებლებს ითმენენ, ვინც ამბობს, რომ მათ თვალსაზრისს პატივი უნდა სცენ, ნამდვილად ადამიანთა დამანგრეველები და მწვალებელთა თანამონაწილენი არიან, რადგან მწვალებლებს ხალხის განადგურების შესაძლებლობას აძლევენ.

— იერომოწამე დანიელ სისოევი, Explanation of Selected Psalms. In Four Parts. Part 1: Blessed is the Man (რჩეულ ფსალმუნთა განმარტება. ოთხ ნაწილად. ნაწილი 1: ნეტარ არს კაცი), გვ. 79

წმ. ბასილი დიდი, ეკლესიის სვეტი, ამ პრინციპს კიდევ უფრო მეტი სიზუსტით ადგენს. თავის „ზნეობრივ წესებში” ის ეკითხება, სწორია თუ არა ღმრთის ბრძანებებზე უარის თქმა, მათი მორჩილთა ხელის შეშლა ან იმათი მოთმენა, ვინც ხელს შლის. მისი პასუხი სამმაგი აკრძალვაა:

ამ მაგალითებით გვასწავლიან, არც ვეწინააღმდეგოთ, არც ხელი შევუშალოთ და არც მოვითმინოთ ისინი, ვინც სხვებს ხელს უშლიან. და თუ წმიდა წერილის სიტყვა ეჭვგარეშე გვასწავლის, რომ ამ კონკრეტული ან მათი მსგავსი მოქმედებების შესრულებას ვერ გავბედავთ, რამდენად მეტია ჩვენი ვალდებულება, მივბაძოთ წმინდანებს დანარჩენში, როცა ამბობენ: „ღვთის მორჩილება უფრო ჯერ-არს, ვიდრე კაცთა” (საქმ. 5:29) და „მართალ არს-ა წინაშე ღმრთისა, რაჲთა თქუენი უფროჲს ვისმინოთ, ვიდრეღა ღმრთისაჲ, განიკითხეთ. რამეთუ არა ჴელ-გუეწიფების ჩუენ, რომელი ვიხილეთ და ვისმინეთ, რაჲთა არა ვიტყოდით” (საქმ. 4:19-20).

— წმ. ბასილი დიდი, ნათლისღების შესახებ (De Baptismo), წიგნი II, კითხვა 11

არა მხოლოდ ღმრთის ბრძანებებს არ უნდა ვეწინააღმდეგოთ, და არა მხოლოდ მათ მორჩილთ არ უნდა ხელი შევუშალოთ: არ უნდა მოვითმინოთ ისინი, ვინც სხვებს ღმრთისადმი ერთგულებაში ხელს უშლიან. მათი პასიური მოთმენა, ვინც ღმრთისადმი ერთგულებას აფერხებს, თავად ეკლესიის სვეტის მიერ დაგმობილია.

ზოგიერთი შეიძლება ეწინააღმდეგოს: „მაგრამ წმინდა ზიარება მნიშვნელოვანია.” ეს მართალია, მაგრამ როგორც ჩვენი ზიარებისწინა ლოცვები გამუდმებით გვეუბნებიან, წმინდა ზიარების ღირსეულად მიღებაა ყველაზე მნიშვნელოვანი. მოსაზრება, რომ ზიარება კეთილისმყოფელია მიუხედავად პირობებისა, თავად უკეთურებაა. არქიმანდრიტი ნიკანორ პაპანიკოლაუ ამას პირდაპირ მიმართავს:

ის, რასაც ბევრი ადამიანი ფიქრობს, დიდი შეცდომაა: რომ ვინც არ უნდა ეზიაროს, რადგან საღმრთო ზიარება „კეთილისთვის არის.” ამას განსაკუთრებით ბავშვებთან მიმართებაში მოიხმობენ, როცა სასკოლო ეკლესიური დასწრება ხდება; ეს, თუმცა, საიდუმლოს მიმართ დიდი უკეთურებაა.

— არქიმანდრიტი ნიკანორ პაპანიკოლაუ, How Shall I Enter In, the Unworthy One? Journey to Divine Communion (როგორ შევიდე, უღირსი? გზა საღმრთო ზიარებისკენ), თარგმ. მღვდ. ნიკოლაოს პალისი, წმინდა სამების წმინდა მონასტერი, სპარმოსი, ოლიმპოსი

ღმერთი იძლევა იმას, რასაც მამა ნიკანორი „ფარდობით ღირსებას” უწოდებს ზიარებისთვის, მაგრამ ამ ღირსებას წინაპირობები აქვს. მათ გარეშე, მოციქული პავლე აფრთხილებს, ზიარება არა სიცოცხლეს, არამედ დაგმობას მოაქვს:

ამგვარად, უზომო სიყვარულით თავისი ქმნილებისადმი, ღმერთი ფარდობით ღირსებას გვანიჭებს, რათა ვეზიაროთ მის სხეულსა და სისხლს და საუკუნო სიცოცხლე გვქონდეს. ამ ფარდობით ღირსებას, თუმცა, ზოგიერთი წინაპირობა აქვს ჩვენთვის მის მისაღებად. ამ წინაპირობების გარეშე ჩვენ უღირსნი ვრჩებით ზიარებისთვის. მოციქული პავლე ამას ძალიან ნათლად გვეუბნება პირველ ეპისტოლეში კორინთელთა მიმართ: „კაცმან თავი თვისი გამოიცადოს და ეგრეთ პურისაგან ჭამოს და სასუმელისაგან სუას. რამეთუ რომელი უღირსებით ჭამს და სუამს, სასჯელსა თავისა თვისისასა ჭამს და სუამს, რამეთუ არა განიკითხავს სხეულსა უფლისასა. ამისთვის თქუენ შორის მრავალნი უძლურ და სნეულ არიან, და მრავალნი წვანან” (1 კორ. 11:28-30). ის ჩვენს ყურადღებას მოითხოვს და გვეუბნება, რომ ადამიანმა კარგად უნდა გამოიცადოს თავი, აქვს თუ არა შესაბამისი წინაპირობები ზიარებისთვის. რადგან ვინც უღირსად ეზიარება, იმის აღიარების გარეშე, რომ უფლის სხეულსა და სისხლს მიიღებს, მაშინ ის, რასაც ჭამს და სვამს, დაგმობას მოუტანს მას.

— არქიმანდრიტი ნიკანორ პაპანიკოლაუ, How Shall I Enter In, the Unworthy One? Journey to Divine Communion (როგორ შევიდე, უღირსი? გზა საღმრთო ზიარებისკენ), თარგმ. მღვდ. ნიკოლაოს პალისი, წმინდა სამების წმინდა მონასტერი, სპარმოსი, ოლიმპოსი

თუ ზიარება სათანადო წინაპირობების გარეშე დაგმობას მოაქვს, მაშინ ზიარება მწვალებელი ეპისკოპოსის ქვეშ, რომლის მოხსენიება საიდუმლოს შებილწავს, საიდუმლოს მნიშვნელობაზე მითითებით ვერ გამართლდება. საიდუმლოს მნიშვნელობა სწორედ ისაა, რაც მოითხოვს პატივისცემას იმ პირობებისადმი, რომლებშიც ის მიიღება.

ეს ის საკითხია, რომელსაც რსე უკვე აღიარებს.

როცა რუსეთის ეკლესიამ 2018 წელს ევქარისტული ზიარება გაუწყვიტა მსოფლიო საპატრიარქოს, მორწმუნეებს არ უნდა ეზიარათ მსოფლიო საპატრიარქოს სამრევლოებში. არსად არავის წმიდა ზიარება მოუხმია საზღვრის იგნორირების გასამართლებლად. ერთგულება მოხერხებულობაზე წინ იყო.^[3][4]

წმ. იოანე მოწყალემ თავის სამწყსოს ეს პრინციპი განსაცვიფრებელი სიცხადით ასწავლა:

კიდევ ერთი რამ, რასაც ნეტარი კაცი ასწავლიდა და ყველას დაჟინებით მოითხოვდა, იყო ის, რომ არასოდეს, არანაირ შემთხვევაში, მწვალებლებთან ურთიერთობა არ ჰქონოდათ და, უპირველეს ყოვლისა, არასოდეს მიეღოთ მათთან წმიდა ზიარება, „თუნდაც”, ამბობდა ნეტარი კაცი, „მთელი სიცოცხლე ზიარების გარეშე დარჩეთ, თუ გარემოებების იძულებით კათოლიკე ეკლესიის თემს ვერ იპოვნით.”

— წმ. იოანე მოწყალის ცხოვრება

სჯობს მთელი სიცოცხლე ზიარების მიღების გარეშე იცხოვრო, ვიდრე მწვალებლებს ეზიარო. ეს არის სერიოზულობის ის ზომა, რომლითაც წმინდანები ამ საკითხს მიუდგებოდნენ.

მამები ამ საკითხზე ერთხმად ლაპარაკობენ. წმ. იოანე ოქროპირი გვასწავლის:

ნუ გექნებათ მათთან არანაირი ზიარება: ნუ ჭამთ მათთან, ნუ სვამთ, ნუ დაამყარებთ მათთან მეგობრობებს, არც ნათესაობებს, არც სიყვარულს, არც მშვიდობას. რა მიზეზით? რადგან თუ ვინმე მწვალებლებთან ამ საკითხებში შეიკვრის, ის კათოლიკე ეკლესიისთვის უცხო ხდება.

— წმ. იოანე ოქროპირი, სიტყვა ცრუ წინასწარმეტყველთა, ცრუ მოძღვართა, მწვალებელთა და ამ საუკუნის აღსასრულის ნიშნების შესახებ, თ. 7^[5]

გალატელთა მიმართ ეპისტოლის კომენტარში იგივე წმ. იოანე ოქროპირი განმარტავს, რატომ არის თვით მცირე შემგუებლობაც სასიკვდილო:

მცირე საკითხებში მოშურნეობის ნაკლებობა ჩვენი ყველა უბედურების მიზეზია; და რადგან მცირე ცდომილებები სათანადო გასწორებას გაექცნენ, უფრო დიდებიც შემოიპარებიან. როგორც სხეულში ჭრილობების უგულებელყოფა ცხელებას, წყლულსა და სიკვდილს წარმოშობს, ისევე სულში მცირე ბოროტებები, უგულებელყოფილნი, უფრო მძიმეთ კარს უღებენ.

— წმ. იოანე ოქროპირი, 1-ლი ჰომილია გალატელთა მიმართ, NPNF1, ტ. XIII

უგულებელყოფილი ჭრილობა თავისთავად არ შეხორცდება; ის ჩირქოვნდება, სანამ არ მოკლავს. ისინი, ვინც ამბობენ „ეს ისეთი სერიოზული არ არის” ან „რატომ ავტეხოთ ხმაური ერთი ლოცვის გამო პაპთან ერთად”, ეს პრინციპი არ გაუგიათ. ყოველი მოთმენილი გადახვევა მკურნალობის გარეშე დატოვებული ჭრილობაა.

წმ. თევდორე სტუდიელი ამ აკრძალვას ამყარებს, როცა მოიხიანეთა კამათის დროს წინამძღვარ თეოფილოსს ასწავლის:

„არც ამ პირებთან ეზიაროთ და არც უწმინდეს მონასტერში საღმრთო ლიტურგიაზე მოიხსენიოთ, რადგან ძალიან მძიმეა ის მუქარები, რომლებიც წმინდანებმა წარმოთქვეს მათთან დათმობის წინააღმდეგ, თვით ერთად ჭამასთან დაკავშირებითაც.”

— წმ. თევდორე სტუდიელი, I.39 ეპისტოლე (წინამძღვარ თეოფილოსისადმი), PG 99:1048CD–1049A

თუ წმ. იოანე ოქროპირი მწვალებლებთან ერთად ჭამას კრძალავს და წმ. თევდორე აფრთხილებს, რომ თვით ერთად ჭამასაც „ძალიან მძიმე მუქარები” ახლავს, აკრძალვა საკურთხეველიდან სადილის მაგიდამდე ვრცელდება.

წმ. ბასილი დიდი წერს:

ამიტომ გთხოვთ, ეს საეკლესიო განხილვის საგნად დააყენოთ და მწვალებლებთან ზიარებას განეშოროთ, იმის ცოდნით, რომ ამ საკითხის უგულებელყოფა ჩვენს ქრისტესადმი მოშურნეობას ანადგურებს.

— წმ. ბასილი დიდი, 254-ე (262) ეპისტოლე, ბერ ურვიკიოსისადმი; შდრ. 262-ე წერილის NPNF-ის თარგმანი

სხვა ეპისტოლეში, ანტიოქიის წმ. მელეტიოსსა და სამოსატის წმ. ევსებიოსთან ზიარებას კრიტიკოსების წინააღმდეგ იცავს და წმ. ბასილი სტანდარტს საყურადღებო შესწორებით ადგენს:

„რა თქმა უნდა, ერთი წამითაც კი არ მივიღებდი მათ ზიარებაში, თუ აღმოვაჩენდი, რომ სარწმუნოების საბრკოლო არიან.”

— წმ. ბასილი დიდი, 266-ე ეპისტოლე (ალექსანდრიის ეპისკოპოს პეტრესადმი), PG 32:992–994; შდრ. NPNF-ის თარგმანი

ერთი წამითაც კი არა. ეს წმ. ბასილია, იკონომიის დიდი ღვთისმეტყველი, რომელიც ამბობს, რომ სარწმუნოების საბრკოლოდ მყოფ ადამიანთან ზიარება ერთი წამითაც კი არ შეიძლება მოითმინო.

წმ. იოანე დამასკელი ჯერ განსაზღვრავს, რა არის ზიარება, შემდეგ კი გამოჰყავს შედეგი მწვალებლებთან ზიარებისთვის:

ზიარებას უწოდებენ, და ჭეშმარიტადაც ასეა, რადგან მისი მეშვეობით ზიარებაში ვართ ქრისტესთან და ვიზიარებთ მის ხორცსაც და ღმრთეებასაც, და მისი მეშვეობით ერთმანეთთანაც ვართ ზიარებაში და ერთმანეთთან ვართ გაერთიანებულნი. რადგან ერთი პური ვიზიარეთ, ჩვენ ყველანი ვხდებით ქრისტეს ერთი სხეული და ერთი სისხლი და ერთმანეთის ასონი.

მაშ, ყოველ ძალისხმევას მივმართოთ, რომ მწვალებლებისგან ზიარების მიღებისგან ან მათთვის მიცემისგან დავიცვათ თავი. „ნუ მისცემთ სიწმინდესა ძაღლთა,” ამბობს უფალი, „ნუცა დასთხევთ მარგალიტსა თქუენსა წინაშე ღორთა,” რათა არ გავხდეთ მათი ცრუ სწავლებისა და დაგმობის თანამონაწილენი. თუ ნამდვილად არსებობს ასეთი კავშირი ქრისტესთან და ერთმანეთთან, მაშინ ჩვენ ნამდვილად ნებით ვერთიანდებით ყველა მათთან, ვისთანაც ერთად ვეზიარებით, რადგან ეს კავშირი ნებითი არჩევანისგან მოდის და არა ჩვენი მსჯელობის ჩარევის გარეშე. „რამეთუ ერთი პური, ერთი სხეული მრავალნი ვართ, რამეთუ ყოველნი ერთისა მისგან პურისა ვეზიარებით,” როგორც საღმრთო მოციქული ამბობს.

— წმ. იოანე დამასკელი, The Orthodox Faith (მართლმადიდებელი სარწმუნოება), წიგნი IV, თავი 13, თარგმ. Frederic H. Chase Jr., Fathers of the Church 37 (Catholic University of America Press, 1958), გვ. 361; შდრ. NPNF-ის თარგმანი

წმ. კირილე ალექსანდრიელი, მესამე მსოფლიო კრების მამა, იგივე პრინციპს აცხადებს:

წმინდა და სიცოცხლისმომცემი მსხვერპლის თანამონაწილენი არ გავხდებით მათთან, ვინც მართლისა და ჭეშმარიტისგან განსხვავებულ მოძღვრებას აღიარებს, არამედ ჩვენს ძმებთან და თანამოაზრეებთან, ვისთანაც სულის ერთობა და სარწმუნოების იგივეობაა.

— წმ. კირილე ალექსანდრიელი, სულითა და ჭეშმარიტებით თაყვანისცემის შესახებ 11, 17; PG 68:761D, 1077C

ევქარისტიული მსხვერპლი „სულის ერთობასა და სარწმუნოების იგივეობას” მოითხოვს წინაპირობად. სადაც ეს ერთობა არ არსებობს, ზიარება შეუძლებელია.

წმ. ნიკეფორე, კონსტანტინოპოლის პატრიარქი, მიმართავს მათ, ვინც მწვალებლებთან ზიარებით დაეცა:

და რადგან გარემოებისდა მიხედვით ზოგიერთი, ვინც საფრთხეს გაექცა, მწვალებლებთან ზიარებით შეიბილწა, თუ ისინი აღიარებენ თავიანთ დაცემას და მოინანიებენ, საერთო ტრაპეზში მიიღეთ.

— წმ. ნიკეფორე, კონსტანტინოპოლის პატრიარქი, რალი გ. — პოტლი მ., საღმრთო და წმინდა კანონთა სინტაგმა, ტ. IV, სვ. 431d–431z

წმ. ნიკეფორე მათ, ვინც მწვალებლებს ეზიარა, „დაცემულებად” მოიხსენიებს, რომლებსაც აღსარება და მონანიება სჭირდებათ: მძიმე ცოდვის ენა, თვით ზიარების აქტზე მიყენებული.

წმ. ათანასე დიდი ზუსტად განსაზღვრავს, რას მოითხოვს ეს მონანიება. რუფინიანეს მიწერილ წერილში, რომელიც პედალიონში არის შემონახული, ის ასწავლის, რომ მწვალებლებთან ზიარებიდან დაბრუნებულებმა საჯაროდ უნდა შეაჩვენონ ერესი (ἀναθεματίσουν φανερά), აღიარონ ნიკეის მამათა სარწმუნოების სიმბოლო და პირველ მსოფლიო კრებაზე მაღლა არცერთი სხვა კრება არ დააყენონ. წმ. ნიკოდიმოსი იუწყება, რომ წმ. ათანასემ რუფინიანეს დაავალა, ეს წერილი ყველა მღვდელს წაეკითხა, „რათა სცოდნოდათ, რა უნდა გააკეთონ მწვალებლებთან ზიარებიდან დაბრუნებულებმა” (τί χρεωστοῦσι νὰ κάμνουσιν οἱ ἐπιστρέφοντες ἐκ τῆς κοινωνίας τῶν αἱρετικῶν).

მწვალებლებთან ზიარება კერძო შეცდომა არ არის, რომელიც კერძო სინანულით მოგვარდება. ის მოითხოვს ფორმალურ, საჯარო მონანიების აქტებს: ერესის შეჩვენებას, სარწმუნოების აღსარებას და კრებებისადმი მორჩილებას.

სწორედ ამიტომ, როცა მოსკოვის საპატრიარქოს სასულიერო პირები რსე-ში მოვიდნენ, მათ მოეთხოვებოდათ ფორმალურად უარეყოთ სერგიანიზმი და ეკუმენიზმი 1991 წლის მონანიების მსახურების რვა კითხვით, რომელიც თავი 24-შია დოკუმენტირებული. პატრისტიკული სტანდარტი ამას მოითხოვს: მწვალებლებთან ზიარება დაცემაა და ამ დაცემიდან დაბრუნება საჯარო მონანიებას მოითხოვს.

წმ. მელეტიოს გალისიოტესი, წმ. თევდორე სტუდიელს ციტირებით, აცხადებს:

მწვალებლებთან მოკლევადიანი ზიარებაც კი არაჩვეულებრივ შებილწვას მოაქვს მართლმადიდებელზე.

— წმ. მელეტიოს გალისიოტესი, ლორანი ვ. და დარუზე ჟ., Dossier grec de l’union de Lyon, გვ. 561

წმ. იუსტინე პოპოვიჩი, მეოცე საუკუნის ის უშიშარი აღმსარებელი, ასევე ციტირებს წმ. თევდორეს:

ღმერთკაცობრივი მართლმადიდებლური ჭეშმარიტებების უშიშარი აღმსარებელი, წმინდა თევდორე სტუდიელი, ყველა სამყაროს ყველა ადამიანს უცხადებს: „მწვალებელთაგან მიღებული ზიარება ადამიანს ღმერთისგან აუცხოებს და ეშმაკთან აკავშირებს.”

— წმ. იუსტინე პოპოვიჩი, The Orthodox Church and Ecumenism (მართლმადიდებელი ეკლესია და ეკუმენიზმი), გვ. 159, წმ. თევდორე სტუდიელის ციტირებით, 220-ე ეპისტოლე (PG 99:1668C)

წმ. თევდორე ასევე აცხადებს, რომ მწვალებლურ პურს ქრისტეს სხეულის მადლი საერთოდ არ გააჩნია: „მწვალებელთა პური ქრისტეს სხეული არ არის” (91-ე ეპისტოლე, PG 99, 1597A). და ის დამანგრეველ პარალელს ავლებს მართლმადიდებლურ და მწვალებლურ ზიარებას შორის:

„ვითარცა საღმრთო პური, მართლმადიდებელთა მიერ მიღებული, ყველა მიმღებს ერთ სხეულად აქცევს; ისევე მწვალებლური [პური], მისი მიმღებნი ერთმანეთთან მაზიარებლები, ქრისტეს საწინააღმდეგო ერთ სხეულად აქცევს.”

— წმ. თევდორე სტუდიელი, PG 99, 1480CD

იერომონახი და კანონისტი მატთაიოს ვლასტარისი პატრისტიკულ კონსენსუსს ფიქსირებს:

ჭეშმარიტად, საღმრთო მამები გვიბრძანებენ, სისხლის დათხევამდე ვიწინააღმდეგოთ, რათა მგმობართან ზიარებით არ შევიბილწოთ.

— იერომონახი მატთაიოს ვლასტარისი, იერუსალიმის პატრიარქ დოსითეოსში, შერიგების ტომი, გვ. 451

წმ. მარკოზ ეფესელი, მართლმადიდებლობის სვეტი, რომელმაც ფლორენციის ცრუ გაერთიანება უარყო, მოუწოდებს:

მაგრამ ისინი, ვისაც ღმერთი უყვარს, მტკიცედ უნდა დადგნენ თავიანთ საქმეებში და მზად იყვნენ, ყველა საფრთხე იტვირთონ ღვთისმოსაობისთვის, და განერიდონ უღვთოთან ზიარების თანამონაწილეობას.

— წმ. მარკოზ ეფესელი, ა. დიმიტრაკოპულოსი, Ορθόδοξος Ελλάς (მართლმადიდებლური საბერძნეთი), გვ. 106–107

ამავე სულისკვეთებით, წმ. მარკოზი ციტირებს პატრისტიკულ სწავლებას, რომელიც წმ. ბასილი დიდს მიეწერება, სხვამორწმუნეთან ზიარების შედეგების შესახებ:

რაც შეეხება ყველა მათ, ვინც სწორ მართლმადიდებლურ სარწმუნოებას აღიარებს მოჩვენებითად, მაგრამ სხვაგვარად მოაზროვნეებთან ზიარებაშია, ასეთებს, თუ გაფრთხილების შემდეგ ჯიუტად რჩებიან, არა მხოლოდ უზიარებლობით უნდა მოეკიდოთ, არამედ ძმებადაც არ უნდა მოიხსენიოთ.

— წმ. ბასილი დიდს მიეწერება; ციტირებულია წმ. მარკოზ ეფესელის მიერ, ენციკლიკური წერილი (PG 160:101D); შდრ. ნ. ვასილეიადისი, Markos ho Eugenikos kai he Henosis ton Ekklesion (ათენი: Soter, 1972), გვ. 95, https://paterikiparadosi.blogspot.com/2014/05/blog-post_4.html^[6]

წმ. ნექტარიოს ეგინელი, ჩვენი დროის ის საყვარელი სასწაულთმოქმედი, სულიერ ლოგიკას განმარტავს:

ამგვარად, გარეგანი უზიარებლობა შინაგან გაუცხოებას [ერესისგან] იცავს.^[7]

— წმ. ნექტარიოსი, პენტაპოლისის მიტროპოლიტი, Περὶ τῶν σχέσεων μὲ αἱρετικούς (მწვალებლებთან ურთიერთობის შესახებ), გამომც. პაპანგოპულოსი

წმ. იოსებ ვოლოკოლამსკი (ვოლოცკი), რომელმაც რუსეთში იუდაიზატორთა ერესს წინ აღუდგა, განაცხადა:

თუ ის მწვალებელი აღმოჩნდება, ვეცდებით, არც მისი სწავლება მივიღოთ, არც მისი ზიარება, და არა მხოლოდ მისგან ზიარებას არ მივიღებთ, არამედ ჩვენი ყველა ძალით დავგმობთ და გამოვამჟღავნებთ მას, რათა მისი წარწყმედის თანამონაწილენი არ გავხდეთ.

— წმ. იოსებ ვოლოკოლამსკი, განმანათლებელი, სიტყვა VII; ინგლისური თარგმანი ციტირებულია Breaking Communion with Heretics and the 15th Canon of the I-II Council of Constantinople-დან (კიშინიოვი, 2017), გვ. 9

წმ. კვიპრიანე კართაგენელი აფრთხილებს ერისკაცებს, რომ ვერ დაიმშვიდებენ თავს იმით, რომ მწვალებელი ეპისკოპოსის ქვეშ პასიურად დარჩენისას ცოდვის გადამდებ ავადმყოფობას არ შეეხებიან:

ხალხი არ უნდა ანუგეშებდეს თავს იმით, რომ ცოდვის გადამდებ ავადმყოფობას ვერ შეეხება, თუ ცოდვიან ეპისკოპოსთან ზიარებაშია და მას ნებართვას აძლევს, უსამართლო და უკანონო მსახურება აღასრულოს, როგორც მისმა იერარქმა, რადგან ღმრთის სიმკაცრე მუქარით ამბობს წინასწარმეტყველ ოსეს მიერ (9:4): „მსხუერპლნი მათნი ვითარცა პური მგლოვარეთაჲ; ყოველნი მჭამელნი მისნი შეიგინებიან,” ასწავლის და აჩვენებს, რომ ყველა, ვინც უწმინდო და უკანონო ეპისკოპოსის მსხვერპლით შეიბილწა, მთლიანად ცოდვის თანამონაწილეა.

— წმ. კვიპრიანე კართაგენელი, 67-ე ეპისტოლე (ესპანეთის სამღვდელოებისა და ერისკაცებისადმი, ბასილიდესისა და მარციალის შესახებ); ინგლისური თარგმანი ციტირებულია Breaking Communion with Heretics and the 15th Canon of the I-II Council of Constantinople-დან (კიშინიოვი, 2017), გვ. 10; შდრ. ANF-ის თარგმანი

ათონის აღმსარებელი მამები, რომლებიც პატრიარქ იოანე ვეკოსს ლიონის ცრუ გაერთიანების გამო გამოეყვნენ, კითხვას თანაბარი პირდაპირობით სვამდნენ:

ვინც მწვალებელს მიიღებს, მისივე დაგმობას იღებს […] როგორ შეგვიძლია მართლად ვაღიაროთ ისინი მართლმადიდებელი ეკლესიის თავებად და მსაჯულებად და როგორ გამოვაცხადოთ მათი მოხსენიება მართლმადიდებლურად ეკლესიაში და განსაკუთრებით უფლის სერობაზე, რომ ის განაგრძობდეს ჩვენს შეუბილწავად წმინდაყოფას?

— ათონელი მამები, აღსარების წერილი იმპერატორ მიხეილ VIII პალეოლოგოსისადმი (დაახლ. 1274)^[8]

თვით წმ. მარტინ ტურელის ცხოვრებაც აღწერს, როგორ ესმოდა ეს საკითხი დასავლეთის ამ დიდ სასწაულთმოქმედს:

იგი მწუხარებითა და გოდებით აღივსო, რომ თუნდაც ერთი საათით ბოროტ ზიარებაში შერეულიყო… ამიტომ მას შემდეგ ყურადღებით იცავდა თავს ითაკიოსის ჯგუფთან ზიარებაში შერევისგან.

— სულპიციუს სევერუსი, III დიალოგი, თ. 13, NPNF2, XI:52

ამგვარად, მოწმობა ერთსულოვანია აღმოსავლეთსა და დასავლეთში, საუკუნეების მანძილზე, ყველა გარემოებაში: მწვალებლებთან ზიარება შებილწავს, ღმერთისგან უცხოვებს და თავიდან უნდა იქნეს აცილებული სისხლის დათხევამდეც კი, თვით მთელი სიცოცხლე საიდუმლოების გარეშეც კი, თუ მართლმადიდებლური ალტერნატივა არ არსებობს.

მათთვის, ვინც ამ მოწმობას ისმენს და თავს განკითხულად გრძნობს, ჩვენ იგივე პასუხს ვთავაზობთ, რომელიც წმ. მაქსიმე აღმსარებელმა გასცა, როცა მას მონოთელიტური ერესის წინააღმდეგ მარტო დგომით მთელი სამყაროს დაგმობაში დაადანაშაულეს:

როცა ნაბუქოდონოსორმა ბაბილონის მხარეში ოქროს კერპი აღმართა, მან ყველა ხელისუფალი მოიწვია კერპის კურთხევაზე. წმინდა სამ ყრმას არავინ დაუგმია. მათ არ აინტერესებდათ სხვების საქციელი, არამედ მხოლოდ თავიანთ საქმეზე ზრუნავდნენ, რათა ჭეშმარიტი ღვთისმოსაობისგან არ გადაცდენილიყვნენ. როცა დანიელი ლომთა ორმოში ჩააგდეს, მან არ დაგმო ისინი, ვინც ღმერთს არ ევედრებოდნენ, რათა დარიოსის ბრძანება შეესრულებინათ. ამის ნაცვლად, ის თავის მოვალეობაზე იყო ფოკუსირებული. მან სიკვდილი ამჯობინა, ვიდრე თავისი სინდისის წინააღმდეგ შესცოდებდა და ღმრთის რჯული დაერღვია. ღმერთმა დამიფაროს, ვინმე გავკითხო ან დავგმო, ან ვამტკიცო, თითქოს მხოლოდ მე ვცხონდები! მე მირჩევნია მოვკვდე, ვიდრე სარწმუნოებას რაიმე გზით ვუღალატო ან ჩემს სინდისს წინ აღვუდგე.

— წმ. მაქსიმე აღმსარებელი, მართლმადიდებელი ეკლესიის დიდი სინაქსარი, თარგმ. წმინდა მოციქულთა წმინდა მონასტერი, ტ. 1 (იანვარი), გვ. 857-858

წმინდა სამი ყრმა არ განკითხავდა მათ, ვინც კერპს თაყვანი სცემდა. მათ უბრალოდ თავი აარიდეს თაყვანისცემას. სწორედ ეს არის მოხსენიების შეწყვეტა: არა სხვათა განკითხვა, არამედ იმაში მონაწილეობაზე უარის თქმა, რასაც მამები ერთხმად გმობენ.

და მათთვის, ვინც ამ უარყოფას „უსიყვარულობად” მოიხსენიებდა, წმ. მაქსიმემ საბოლოო პასუხი მისცა:

რა არის მორწმუნეთათვის უფრო სასურველი, ვიდრე ღმრთის მიმოფანტული შვილების ხილვა ერთიანად კვლავ შეკრებილთა? არც ვარიგებ, რომ სიმკაცრე კაცთა სიყვარულზე მაღლა დააყენოთ. ნუ იქნება ასე გავგიჟდე! გევედრებით, ყველა ადამიანის მიმართ სიკეთე აღასრულოთ მზრუნველობითა და გულმოდგინებით, ყველასთვის ყველა გახდეთ, როგორც თითოეულის საჭიროება გამოჩნდება. მინდა და ვლოცულობ, რომ მხოლოდ მწვალებლების მიმართ იყოთ მთლიანად მკაცრი და შეუპოვარი მათთან თანამშრომლობის ან მათი შეშლილი რწმენის რაიმე გზით მხარდაჭერის თვალსაზრისით. რადგან მე მიმაჩნია კაცთადმი სიძულვილად და საღმრთო სიყვარულისგან განდგომად ცდომილების მხარდაჭერა, რათა ისინი, ვინც წინასწარ მისით იყვნენ შეპყრობილნი, კიდევ უფრო მეტად გახრწნილიყვნენ.

— წმ. მაქსიმე აღმსარებელი, PG 91:465C, მართლმადიდებელი ეკლესიის დიდი სინაქსარი, თარგმ. წმინდა მოციქულთა წმინდა მონასტერი, ტ. 1 (იანვარი), გვ. 846

ერესის მხარდაჭერა სიყვარული არ არის; ის „კაცთადმი სიძულვილია.” ცდომილებასთან თანამშრომლობაზე უარის თქმა სიმკაცრე არ არის; ის სიყვარულის ერთადერთი ფორმაა, რომელიც არ აფუჭებს უკვე მოტყუებულს.

როცა უთხრეს, რომ ყველა ხუთი საპატრიარქო და თვით პაპის ლეგატებიც კი ეზიარებოდნენ მონოთელიტ პატრიარქს, წმ. მაქსიმემ აბსოლუტური ზღვარი დაადგინა:

თუნდაც მთელი სამყარო პატრიარქთან ზიარებაში შესულიყო, მე მას არასოდეს ვეზიარები. მიაქციეთ ყურადღება სულიწმიდის სიტყვებს მოციქულის მეშვეობით: „თუნდაც ჩუენ, ანუ ანგელოზმან ზეცით, გახარებდეს თქუენ მეტსა, რომელ-ესე გახარე თქუენ, შეჩუენებულ იყავნ” [გალ. 1:8].

— წმ. მაქსიმე აღმსარებელი, მართლმადიდებელი ეკლესიის დიდი სინაქსარი, თარგმ. წმინდა მოციქულთა წმინდა მონასტერი, ტ. 1 (იანვარი), გვ. 858

მთელი სამყარო. არა „ეკლესიის უმრავლესობა.” არა „ყველა, ბერების გარდა.” სამყარო. თუ ყოველი ეპისკოპოსი, ყოველი პატრიარქი, ყოველი მთავრობა დედამიწაზე ერესთან ზიარებაში შევა, უარის თქმის ვალდებულება რჩება. რიცხვები ცდომილებას არ აწმინდავენ.

წმიდა წერილის მოწმობა

პატრისტიკული კონსენსუსის დადგენის შემდეგ, ახლა შეგვიძლია ვნახოთ, როგორ ესმოდათ მამებს წმიდა წერილი ამ საკითხზე. უღვთოთაგან და წმინდა საქმეთა შემბილწველთაგან გამოყოფის ბრძანება წმიდა წერილის მთელ სიგრძეზე გადის და მამებმა ეს მუხლები უშუალოდ ერესის საკითხს მიუყენეს.

ძველ აღთქმაში უფალი წინასწარმეტყველ ეზეკიელის მეშვეობით ამბობს:

მღვდლებმა მისმა უარჰყვეს რჯული ჩემი და შეაგინეს სიწმინდენი ჩემნი; წმიდასა და ბილწსა შორის აღარ განარჩევდნენ და უწმინდურსა და წმინდას შორისაც აღარ არჩევდნენ.

— ეზეკიელი 22:26^[9]

იერუსალიმის წმ. სოფრონიოსი ამ მუხლს მწვალებლებზე მიყენებულად განმარტავს და პრაქტიკულ შედეგებს გამოჰყავს:

თუ ეკლესიაში მსახურების აღსრულება შეუძლებელია, სახლში ჩაატარეთ შეკრებები, ეპისკოპოსო, რათა ღვთისმოსავმა ადამიანმა უღმრთოთა ეკლესიაში არ შევიდეს. რადგან არა ადგილი აწმინდავს ადამიანს, არამედ ადამიანი ადგილს. თუ ადგილი მათ მიერ არის შებილწული, მისგან გაექეცით. რადგან ვითარცა წმინდა მღვდლები აწმინდავენ, ისევე უწმინდოები შებილწავენ. ხოლო თუ სახლშიც კი არ შეიძლება შეკრება, არც ეკლესიაში, თითოეული მარტო იგალობდეს, იკითხავდეს და ილოცავდეს, ან ორი ანდა სამი ერთად: „რამეთუ, სადაცა არიან ორნი ანუ სამნი შეკრებულნი სახელითა ჩემითა,” ამბობს უფალი, „მუნ ვარ მე შორის მათსა.”

— იერუსალიმის წმ. სოფრონიოსი, PG 87.5:3369

წმ. ბასილი დიდი სწორედ ამ ნიმუშის მოწმე იყო არიანული კრიზისის დროს. მორწმუნეები არ ელოდებოდნენ წასვლის ნებართვას:

„ხალხმა სალოცავი სახლები დატოვა და უდაბნოებში ატარებს შეკრებებს. სამწუხარო სანახავია. ქალები, ბიჭები, მოხუცები და სხვაგვარად უძლურნი ღია ცის ქვეშ რჩებიან, ძლიერ წვიმაში, თოვლში, ქარბუქსა და ზამთრის ყინვაში, ისევე როგორც ზაფხულში მხურვალე მზის ქვეშ. ამ ყველაფერს ისინი იტანენ, რადგან უარს ამბობენ რაიმე საერთო ჰქონდეთ არიოზის ბოროტ საფუართან.”

— წმ. ბასილი დიდი, 242-ე ეპისტოლე (დასავლელთადმი), https://www.newadvent.org/fathers/3202242.htm

ქალები, ბავშვები, მოხუცები, უძლურნი: მათ ელემენტები აირჩიეს არიანული ეკლესიების ნაცვლად. და წმ. ბასილმა, სამი წმინდა იერარქიდან ერთმა, ამ ეკლესიებს უწოდა ის, რაც გახდნენ:

„ახლა საჯაროდ ცნობილია, რომ უღვთოების ჯილდო წინამძღვრობაა, ისე რომ ვინც უფრო მძიმედ გმობს, ხალხი მას ეპისკოპოსად უფრო ღირსად მიიჩნევს. […] უკეთესი ერისკაცები გაურბიან სალოცავ სახლებს, როგორც უღვთოების სკოლებს, და უდაბნოებში ზეციერ მეუფის მიმართ მოთქმითა და ცრემლით ხელებს აღაპყრობენ.”

— წმ. ბასილი დიდი, 92-ე ეპისტოლე (იტალიელთა და გალიელთადმი), https://www.newadvent.org/fathers/3202092.htm^[10]

უღვთოების სკოლები. ეს არის წმ. ბასილის დახასიათება მწვალებელი ეპისკოპოსების ქვეშ მყოფი ეკლესიებისა: არა უბრალოდ კომპრომეტირებულნი, არა უბრალოდ არასრულყოფილნი, არამედ აქტიურად ასწავლიან იმის საწინააღმდეგოს, რაც უნდა ასწავლონ. არიანული კრიზისი არსებულ მდგომარეობასთან ყველაზე ახლო ისტორიული პარალელია და ერისკაცთა რეაგირების ნიმუში იდენტური იყო.

ფსალმუნთმთქმელი აცხადებს:

მოვიძულე კრებულნი ბოროტთა და უღმრთოთა თანა არა დავჯდე. დავიბანო უბრალოებასა შინა ხელნი ჩემნი და გარე შევიცვა საკურთხეველსა შენსა, უფალო.

— ფსალმ. 25:5-6 (LXX)^[11]

მოციქული პავლე, ესაიას ციტირებით, ბრძანებს:

ამისთვის გამოვედით მათგან და განეშორეთ, იტყვის უფალი, და არაწმიდასა ნუ შეეხებით, და მე შეგიწყნარებთ თქუენ. და ვიყო თქუენდა მამად, და თქუენ იყვნეთ ჩემდა ძედ და ასულებად, იტყვის უფალი ყოვლისა მპყრობელი.

— 2 კორ. 6:17-18^[12]

ცნობილი მეოცე საუკუნის ბერძენი ღვთისმეტყველი პანაგიოტის ტრემბელასი ამ მუხლს ასე აკომენტარებს:

ვითარცა კეთროვანთან ან ქოლერით, ყვავილებითა თუ ჭირით ავადმყოფთან ურთიერთობას შეწყვეტდი იმ შიშით, რომ ამ სნეულებათა ინფექცია შენზეც გადავიდეს.

— პანაგიოტის ტრემბელასი, Hypomnēma eis tas Epistolas tēs Kainēs Diathēkēs, ტ. I (ათენი: Adelphotēs Theologōn “Ho Sōtēr”), გვ. 490

ვითარცა ფიზიკურად გადამდებს ხორცის ჯანმრთელობისთვის გაურბიხარ, ისევე ქრისტიანებმა სულიერად გადამდებს სულის ჯანმრთელობისთვის უნდა გაურბინონ.

„რიცხვთაში” მკაცრ გაფრთხილებას ვპოულობთ. როცა კორახი და მისი მიმდევრები მოსეს აუჯანყდნენ, უფალმა ბრძანა:

გამოეყავით ამ კრებულიდან, რათა ერთ წამში მოვსპო ისინი… განეშორეთ ამ ბოროტი კაცების კარვებს!

— რიცხვ. 16:21-26^[13]

ხალხს ებრძანა, ამბოხებულებისგან გამოყოფილიყვნენ, რათა მათთან ერთად არ განადგურებულიყვნენ. მათი პირადი სათნოება ვერ იხსნიდა მათ, თუ ღმრთის მტრებთან ერთიანობაში დარჩებოდნენ. ფიზიკურმა სიახლოვემ დაგმობულებთან, დაგმობა მოიტანა.

ამგვარად, წმიდა წერილის ნიმუში ნათელია და მამებს ეს ესმოდათ: ისინი, ვისაც ღმერთი უყვარს, იცავენ თავს გამოყოფით უღმრთოთაგან, წმინდა საქმეთა შემბილწველთაგან, უფლის დადგენილი წესრიგის წინააღმდეგ ამბოხებულთაგან. სწორედ ამიტომ მოითხოვს ეს საკითხი ასეთ ფრთხილ ყურადღებას და ასეთ სასწრაფო გაფრთხილებებს.

წმ. მაქსიმე აღმსარებელი სწორედ ამ მსჯელობას წინ აღუდგა, როცა მოხელეები მოუწოდებდნენ, მიეღო ტიპოსი (იმპერატორის დოკუმენტი, რომელიც მართლმადიდებლურ აღსარებას ახშობდა) „მშვიდობის გულისთვის.” მისი პასუხი კომპრომისის ლოგიკას ანგრევს:

თუ ახლა მშვიდობის მოწესრიგების გულისთვის მხსნელი სარწმუნოება ცუდად არის წარმოდგენილი, ეს ღმერთისგან სრული გამოყოფაა და არა გაერთიანება. რადგან ხვალ უბედური იუდეველები იტყვიან: „შევთანხმდეთ მშვიდობაზე და გავერთიანდეთ. ჩვენ წინადაცვეთას მოვხსნით და თქვენ ნათლისღება გააუქმეთ; მხოლოდ აღარ ვიდავოთ ჩვენ შორის.”

— წმ. მაქსიმე აღმსარებელი, მართლმადიდებელი ეკლესიის დიდი სინაქსარი, თარგმ. წმინდა მოციქულთა წმინდა მონასტერი, ტ. 1 (იანვარი), გვ. 855

სარწმუნოების ფასად შეძენილი ერთობა ღმერთთან გაერთიანება კი არა, მისგან გამოყოფაა.

მათთვის, ვინც გამოეყო ან გამოყოფას განიზრახავს, წმ. ბასილი დიდი სთავაზობს ღვთისმეტყველურ დაპირებას, რომელიც ზემოთ ყველაფერს ამყარებს. ნიკოპოლისელებს, რომლებიც არიანმა ეპისკოპოსმა ეკლესიებიდან გააგდო, ანუგეშებს:

„თქვენ ალბათ შეწუხებულხართ, რომ კედლებს მიღმა გაგაგდეს, მაგრამ ზეციერი ღმრთის მფარველობით იცხოვრებთ, და ეკლესიის მცველი ანგელოზი თქვენთან ერთად გამოვიდა.”

— წმ. ბასილი დიდი, 238-ე ეპისტოლე (ნიკოპოლისელთადმი), https://www.newadvent.org/fathers/3202238.htm

ეკლესიის ანგელოზი შენობასთან არ რჩება. ანგელოზი მორწმუნეებთან ერთად მიდის.

ეს დონატიზმია?

ამ ეტაპზე ზოგიერთი იწინააღმდეგებს: „ეს ლაპარაკი „შებილწვისა” და „გადამდებობის” შესახებ დონატიზმს ჰგავს, რომელიც ეკლესიამ საუკუნეების წინ უარყო, როგორც ერესი.”

აქ ეს წინააღმდეგობა საფუძვლიანად იქნება განხილული, ჯერ იმის შესწავლით, ვინ იყვნენ დონატისტები.

დონატისტები III-IV საუკუნეების პურიტანთა სექტა იყო, რომელიც ამტკიცებდა, რომ მსახურის პირადი ზნეობრივი ცოდვები საიდუმლოებებს ბათილს ხდის. თუ მღვდელი მძიმე ცოდვას ჩაიდენდა, მათი აზრით, მისი ნათლისღებები და ლიტურგიები ბათილი იყო.

მართლმადიდებელმა ეკლესიამ ცალსახად უარყო ეს სწავლება. საიდუმლოებები ქრისტეს მიერ ეკლესიის მეშვეობით აღესრულება; მათი ნამდვილობა აღმასრულებლის ზნეობრივ ღირსებაზე არ არის დამოკიდებული.

წმ. იოანე ოქროპირი სწორედ ამას ასწავლის:

რადგან თუ მან ვირისგან ხმა ამოაღებინა, და მკითხავისგან სულიერი კურთხევები გაიღო, ბალაამის უგუნური პირითა და უწმინდო ენით შეცოდებული იუდეველების სასარგებლოდ მოქმედებდა, მით უმეტეს თქვენთვის, სწორად მოაზროვნეთათვის, თუნდაც მღვდლები უკიდურესად უწმინდურნი იყვნენ, ყველაფერს აღასრულებს, რაც მისია, და სულიწმიდას მოავლენს. […] რადგან არც ანგელოზს და არც მთავარანგელოზს არაფრის გაკეთება შეუძლია ღმრთისგან მოცემულის მიმართ; არამედ მამა, ძე და სულიწმიდა ყველაფერს ამზადებს, ხოლო მღვდელი თავის ენას აძლევს და ხელს უწვდის. რადგან სამართლიანი არ იქნებოდა, სხვისი ბოროტების გამო, ისინი, ვინც რწმენით მოდიან თავიანთი ცხონების საწინდრებთან, ზიანი მიეყენებინა.

— წმ. იოანე ოქროპირი, 86-ე ჰომილია იოანეს სახარებაზე, https://www.newadvent.org/fathers/240186.htm

და კიდევ:

რადგან შეიძლება მწყემსები ბოროტი და შებილწული იყვნენ, ხოლო მათი სამწყსონი კეთილნი და სათნონი; რომ ერისკაცები ღვთისმოსაობაში ცხოვრობდნენ, ხოლო მღვდლები ბოროტებაში; და ვერ იქნებოდა არც ნათლისღება, არც ქრისტეს სხეული, არც მსხვერპლი ასეთების მეშვეობით, თუ ყოველ შემთხვევაში მადლი ღირსებას მოითხოვდა. მაგრამ ახლანდელ მდგომარეობაში, ღმერთი უღირსთა მეშვეობითაც მოქმედებს, და ნათლისღების მადლს მღვდლის ქცევა არანაირად არ აზიანებს: წინააღმდეგ შემთხვევაში მიმღები დაზარალდებოდა. […] რადგან ადამიანი არაფერს შეაქვს წინ დაგებულ საიდუმლოებებში, არამედ მთლიანად ღმრთის ძალის საქმეა, და სწორედ ის ადამიანია, ვინც საიდუმლოებებში გხდით მონაწილეს.

— წმ. იოანე ოქროპირი, მე-8 ჰომილია პირველ კორინთელთა მიმართ, https://www.newadvent.org/fathers/220108.htm

ეს ცხადყოფს, რომ დონატიზმის უარყოფა ნიშნავს იმის დამტკიცებას, რომ საიდუმლოებები მღვდლის ზნეობრივ მდგომარეობაზე არ ეცემა ან დგება. ცოდვიან მღვდელს მაინც ნამდვილი საიდუმლოებები აღესრულება.

მაშ, რა არის ის „შებილწვა”, რომელზეც ვლაპარაკობთ?

ის „შებილწვა”, რომელზეც მამები ლაპარაკობენ, არ არის დონატისტური მტკიცება ზნეობრივი ცოდვით გამოწვეული ბათილობის შესახებ. ის ეხება სარწმუნოებისა და ზიარების კონტექსტს, რომელშიც საიდუმლოებები აღესრულება.

მამები ასწავლიან, რომ ერესი და ერესთან ზიარება აფუჭებს საიდუმლოებების სიწმინდესა და მხსნელ ძალას, თვით იქ, სადაც საიდუმლოებითი ფორმები არსებობს.

ზუსტი განსხვავება ესაა:

დონატიზმი ამბობს: უზნეო მღვდელი → საიდუმლო არ არის. (მართლმადიდებლობა ამას უარყოფს.)

მართლმადიდებლობა ამბობს: მწვალებლური აღსარება ან ერესთან ზიარება → შებილწული მონაწილეობა და აკრძალული თაყვანისცემა, რადგან სარწმუნოების ერთობა დარღვეულია, თვით მაშინაც, თუ გარეგანი წეს-ჩვეულება ხორციელდება.

გაითვალისწინეთ: თუ დონატისტები მართლები იქნებოდნენ და უღირსი მსახურის ხელში საიდუმლო საერთოდ არ იქნებოდა, მაშინ არაფერი იქნებოდა შესაბილწი. „შებილწვის” თვით ცნება გულისხმობს, რომ საიდუმლოებები რეალურია, ამიტომ შებილწვის სწავლება განმარტებით დონატიზმი ვერ იქნება.

სწორედ ამიტომ არის მწვალებლურ კონტექსტში მონაწილეობა სულიერად საშიში: ადამიანი რეალურ საიდუმლოებებს მიიღებს კონტექსტში, რომელიც მათ შებილწავს.

მეხუთე მსოფლიო კრების მოწმობა

ეს პრინციპი, რომ მწვალებლური მოხსენიება საიდუმლოებებს შებილწავს, არა მხოლოდ პატრისტიკული აზრია; მსოფლიო კრებამ მის მიხედვით იმოქმედა. მეხუთე მსოფლიო კრების აქტები იმპერატორის დირექტივას აღრიცხავენ პაპ ვიგილიუსის შესახებ, რომელმაც მწვალებლური „სამი თავი” დაიცვა:

კონსტანტინემ, უდიდებულესმა კვესტორმა, თქვა: სანამ ჯერ კიდევ თქვენს წმინდა კრებაზე ვიმყოფები თქვენთვის წარდგენილი საბუთების წაკითხვის მიზეზით, ვიტყოდი, რომ უღვთისმოსავესმა იმპერატორმა თქვენს წმინდა სინოდს მინუტა გამოუგზავნა, ვიგილიუსის სახელის შესახებ, რომ ის აღარ ჩაიწეროს ეკლესიის წმინდა დიპტიხებში, იმ უკეთურების გამო, რომელსაც ის იცავდა. ნურც წაიკითხავთ, ნურც შეინახავთ, არც სამეფო ქალაქის ეკლესიაში, არც სხვა ეკლესიებში, რომლებიც თქვენ და სხვა ეპისკოპოსებს ანდობენ მისი მმართველობისთვის ღმრთის მიერ მინდობილ სახელმწიფოში. და როცა ამ მინუტას გაიგებთ, კვლავ შეიცნობთ მისგან, რამდენად ზრუნავს უმშვიდესი იმპერატორი წმინდა ეკლესიების ერთობასა და წმინდა საიდუმლოებების სიწმინდეზე.

— მეხუთე მსოფლიო კრების აქტები, VII სხდომა; შვიდი მსოფლიო კრება, NPNF2-14, გვ. 558

ყურადღება მიაქციეთ ენას: „წმინდა საიდუმლოებების სიწმინდე.” ვიგილიუსის დიპტიხებიდან (ლიტურგიის დროს მოხსენიებულ სახელთა სიებიდან) ამოშლა სწორედ ამ სიწმინდის შესანარჩუნებლად მოხდა. მიტროპოლიტი მელეტიოს კალამარასი დოგმატურ შედეგს გამოჰყავს:

ერესი და მწვალებლებთან ზიარება შებილწავს საიდუმლოებების სიწმინდეს. ამიტომ, პაპის გადაყენება საიდუმლოებათა სიწმინდისა და მხსნელი ძალის დაცვის მოვალეობა იყო, რადგან ისინი შეიბილწება, როცა საღმრთო ლიტურგიის დროს მწვალებელ ეპისკოპოსებს მოიხსენიებენ.

— მიტროპოლიტი მელეტიოს კალამარასი, მეხუთე მსოფლიო კრება, გვ. 559, შენიშვნა 76

და კრების სარწმუნოების საღმრთო განჩინება დადებით ნორმას იძლევა:

ქრისტიანთათვის ერთი ცხონებაა: წმინდა საიდუმლოებებისადმი წმინდა გულით, კეთილი სინდისითა და შეუპარავი რწმენით მიახლოება; რადგან მხოლოდ მაშინ შეუძლია თითოეულს იმედი იქონიოს ცოდვათა მიტევებისა, თუ მართლმადიდებლურად ღმრთის მლოცველი მღვდლებისგან საიდუმლოებების ზიარების ღირსად იქნება მიჩნეული.

— სარწმუნოების საღმრთო განჩინება, მეხუთე მსოფლიო კრება (კალამარასი, გვ. 560)

საკვანძო ფრაზა: „მართლმადიდებლურად ღმრთის მლოცველი მღვდლებისგან.” საიდუმლოებების მხსნელი ძალა მართალი სარწმუნოებისა და მართლმადიდებლური ზიარებისგან განუყოფელია. არ კმარა, რომ აღმასრულებელი კანონიკურად ხელდასხმული იყოს; მან ასევე ღმერთს მართლმადიდებლურად უნდა ევედრებოდეს.

წმ. მაქსიმე აღმსარებელმა ის კითხვა დასვა, რომელსაც მეხუთე მსოფლიო კრების განჩინება გულისხმობს. როცა განმარტავდა, რატომ ვერ ეზიარებოდა კონსტანტინოპოლის მონოთელიტურ საპატრიარქოს, მან განაცხადა, რომ მისი ხელმძღვანელები „ბევრჯერ თვითგანკვეთილნი იყვნენ” და „რომში გამართულ ლატერანის კრებაზე სამღვდელოებისგან გადაყენებულნი და ჩამოცილებულნი იყვნენ,” და შემდეგ იკითხა:

ასეთ პირებს რა საიდუმლოების აღსრულება შეუძლიათ? რა სული გარდამოდის მათ მიერ აღსრულებულზე ან მათ მიერ ხელდასხმულებზე?

— წმ. მაქსიმე აღმსარებელი, მართლმადიდებელი ეკლესიის დიდი სინაქსარი, თარგმ. წმინდა მოციქულთა წმინდა მონასტერი, ტ. 1 (იანვარი), გვ. 857

ყურადღებით აღნიშნეთ, რას აკეთებს წმ. მაქსიმე. ის არ მიიჩნევს პირად ეჭვს საკმარისად მადლის საკითხის გადასაწყვეტად და არც იგონებს დონატისტურ წესს, რომ ყოველ მწვალებელ მღვდელს ავტომატურად არ აქვს საიდუმლო. ის მიუთითებს მონოთელიტ ხელმძღვანელთა საჯარო საკრებო დაგმობაზე და შემდეგ საიდუმლოებების შესახებ კითხვას ამ საჯარო საეკლესიო კონტექსტიდან სვამს: „ასეთ პირებს რა საიდუმლოების აღსრულება შეუძლიათ? რა სული გარდამოდის მათ მიერ აღსრულებულზე ან მათ მიერ ხელდასხმულებზე?” მე-15 კანონის პოზიცია, რომელსაც ეს წიგნი მხარს უჭერს, მადლის საკითხს არ წყვეტს; ის ერესისგან გამოეყოფა და იურიდიულ საკითხს მომავალ კრებებს უტოვებს, როგორც მიტროპოლიტი კირილე ყაზანელი ცალსახად ასწავლიდა (თავი 24: წმინდანები, რომლებმაც მოხსენიება შეწყვიტეს).

ამიტომ, მსახურებების თავიდან აცილება, სადაც ერესი აღიარებულია ან მოიხსენიება, საკრებო და პატრისტიკული მოთხოვნის ერთგულებაა, რომ საიდუმლოებებს მართლმადიდებლობაში უნდა მიეახლო.

ჩვენ უარვყოფთ დონატიზმს: საიდუმლოებები მსახურის ზნეობრივი ცოდვებით არ ბათილდება. მაგრამ ვიცავთ პატრისტიკულ და საკრებო სწავლებას: ერესი და ერესთან ზიარება შებილწავს საიდუმლოებების სიწმინდესა და მხსნელ ხასიათს და ამიტომ ასეთი ზიარებისგან გამოყოფას მოითხოვს.

მართლმადიდებლური განსხვავება ნათელია: ზნეობრივი უღირსება ბათილობას არ უდრის (დონატიზმი უარყოფილია); მაგრამ ერესი და ერესთან ზიარება შებილწვასა და აკრძალვამდე მიდის, რათა მორწმუნეებმა საიდუმლოებები მართლმადიდებლურად ღმრთის მლოცველი მღვდლებისგან მიიღონ.

წმ. გრიგოლ ღვთისმეტყველი, სამი წმინდა იერარქიდან ერთი, ამ შებილწვის ბუნებას სიზუსტით ასახელებს. არიანელთა წინააღმდეგ თავის 33-ე სიტყვაში აცხადებს, რომ მართლმადიდებელნი არ „შეგვიბილწავს თავი მათთან ზიარებით, რომელსაც გველის შხამივით ვერიდებით, არა იმიტომ, რომ სხეულს აზიანებს, არამედ იმიტომ, რომ სულის სიღრმეებს აშავებს.”^[14] არა ხორციელი ზიანი. სულიერი გაშავება. ერესთან ზიარების საფრთხე გარეგანი კი არა, შინაგანია და თვით სულს ეხება.

წმ. პაისი მთაწმინდელი ამ განსხვავებას დამახასიათებელი პირდაპირობით ილუსტრირებს. მონაზონმა ჰკითხა, უნდა ეთხოვა თუ არა კურთხევა მართლმადიდებელი მღვდლისთვის, რომელიც მათ მონასტერში სამოსლის გარეშე მოვიდა:

— გერონდა, ვიღაცამ მართლმადიდებელი მღვდელი მოიყვანა მონასტერში მხოლოდ შარვლით [სამოსლის გარეშე]. კურთხევა უნდა გვეთხოვა?

— რა კურთხევა? უნდა გეთქვათ მისი მომყვანისთვის, რაც უნდა მნიშვნელოვანი იყოს ის, „შეგვინდეთ, მაგრამ ჩვენს მონასტერში წესია, რომ მღვდლებს, რომლებიც სამოსელს არ ატარებენ, სამოსელს ვაცმევთ. მართლმადიდებლურ ქალთა მონასტერში მღვდელი მხოლოდ შარვლით მოვიდეს! ეს შეუფერებელია.”

როცა მის მომყვანს სირცხვილი არ აქვს და როცა თვით მღვდელს არ რცხვენია, რომ სამოსლის გარეშე მოვიდა, რატომ უნდა შეგრცხვეთ, რომ სთხოვოთ ჩაიცვას? ერთხელ აეროპორტში ახალგაზრდა არქიმანდრიტს შევხვდი ერისკაცების ტანსაცმლით. ის საზღვარგარეთ მიდიოდა და წარმომიდგინა: „მამაო, ესა და ეს ვარ,” თქვა. „სად არის შენი სამოსელი?” იყო ჩემი პასუხი. რა თქმა უნდა, მის წინაშე არ დავმხობილვარ.

— წმ. პაისი მთაწმინდელი, სამღვდელოება და ეკლესია, გვ. 350

ვინ გაბედავს წმ. პაისის დონატიზმში დადანაშაულებას ამის გამო?

კურთხევაზე უარის თქმით ეჭვქვეშ აყენებდა თუ არა წმ. პაისი მღვდლის ხელდასხმას ან მისი საიდუმლოებების ნამდვილობას? რა თქმა უნდა, არა. ის ასწორებდა შეუფერებლობას, რომელიც ერესზე გაცილებით ნაკლებად მძიმეა, და ჩვეულებრივ პატივისცემას იკავებდა, სანამ გასწორება არ მოხდებოდა.

თუ გასწორება და პატივისცემის შეკავება შესაფერისია სამოსლის არქონისთვის და არანაირად არ წარმოადგენს დონატიზმს, მით უმეტეს ერესის საჯარო ქადაგებისთვის?

და არა, ის ფაქტი, რომ წმ. პაისი წმინდანია და ჩვენ არა, აქ არანაირ განსხვავებას არ ქმნის. ყურადღება მიაქციეთ, რომ ის სხვას ასწავლის, მიიღოს თუ არა კურთხევა სამოსელგაკლებული მღვდლისგან. ის არ იყენებს მისი სიწმინდისთვის უნიკალურ პრივილეგიას; ის ასწავლის პრინციპს, რომელიც ყველას ეხება. წმინდანები თავიანთი წესებით არ მოქმედებენ; ისინი იმავე კანონებსა და გადმოცემაში მოქმედებენ, რომელიც ჩვენ ყველას გვავალდებულებს. ის ფაქტი, რომ სხვას ურჩევს, კიდევ უფრო ამტკიცებს ამას: ეს დირექტივაა, არა პირადი ექსცენტრიკულობა. მაგრამ ეს ეკლესიაში დღეს მუდმივი ტენდენციაა, სადაც ადამიანები წმინდანების პრინციპებსა და მოქმედებებს ჩვენთვის შეუსაბამოდ უარყოფენ, რადგან „ისინი წმინდანები არიან, ხოლო ჩვენ არა” (იხ. თავი 27: „შენ წმინდანი არ ხარ" ამ წინააღმდეგობის სრული პასუხისთვის).

მიტროპოლიტი ფილარეტი: მოსკოვის საპატრიარქოს ორმაგი ანათემა

დონატიზმსა და კანონიერ გამოყოფას შორის განსხვავება არა მხოლოდ თეორიულია. რსე-მ ის პრაქტიკაში ოთხმოცი წლის განმავლობაში გამოიყენა. ნიუ-იორკის მიტროპოლიტმა ფილარეტმა, რომლის ხელუხლებელი ნაწილები მის სიწმინდეზე მოწმობენ, ამ განსხვავების ყველაზე პირდაპირი გამოყენება მოსკოვის საპატრიარქოზე მოახდინა. 1980 წლის წერილში მამა დიმიტრი დუდკოს შესახებ მან განმარტა, რატომ ინარჩუნებდა რსე მოსკოვის საპატრიარქოსგან გამოყოფას:

ეს ცრუ-ეკლესია ორგზის ანათემირებულია. მისი უწმინდესობა პატრიარქმა ტიხონმა და სრულიად რუსეთის საეკლესიო კრებამ კომუნისტები და მათი ყველა თანამშრომელი შეაჩვენეს. ეს საშინელი ანათემა დღემდე არ არის მოხსნილი და ძალაში რჩება, რადგან მისი მოხსნა მხოლოდ მსგავს სრულიად რუსეთის საეკლესიო კრებას შეუძლია, როგორც კანონიკურ უმაღლეს საეკლესიო ხელისუფლებას. და საშინელი რამ მოხდა 1927 წელს, როცა ეკლესიის მეთაურმა, მიტროპოლიტმა სერგიმ, თავისი საძრახისი და განდგომილი დეკლარაციით, რუსეთის ეკლესია ბოლშევიკებს დაუმორჩილა და მათთან თანამშრომლობა გამოაცხადა. და ამრიგად უზუსტესი აზრით აღსრულდა აღსარების ლოცვის დასაწყისის გამოთქმა: საკუთარი ანათემის ქვეშ ჩავარდნენ! რადგან 1918 წელს ეკლესიამ კომუნიზმის ყველა თანამონაწილე შეაჩვენა, ხოლო 1927 წელს ის თვითონ შეუერთდა ამ თანამშრომელთა ბანაკს და წითელი, ღმრთისმოძულე რეჟიმის ქებას დაიწყო: წითელი მხეცის ქებას, რომელზეც აპოკალიფსისი მოგვითხრობს.

ყურადღებით აღნიშნეთ: მიტროპოლიტი ფილარეტი მოსკოვის საპატრიარქოს უმადლოდ არ აცხადებს. ის აღნიშნავს, რომ მოსკოვის საპატრიარქო არსებული ანათემის ქვეშ თვითონ ჩავარდა საკუთარი მოქმედებით. 1918 წლის ანათემა კომუნისტ თანამშრომლების წინააღმდეგ უკვე ძალაში იყო; სერგიმ ეკლესია მის ქვეშ მოიყვანა თავისი 1927 წლის დეკლარაციით.

მიტროპოლიტი ფილარეტი აგრძელებს:

როცა მიტროპოლიტმა სერგიმ თავისი დანაშაულებრივი დეკლარაცია გამოსცა, ეკლესიის ერთგულმა შვილებმა დაუყოვნებლივ გამოეყვნენ საბჭოთა ეკლესიას, და ამგვარად კატაკომბური ეკლესია ჩამოყალიბდა. და მან, თავის მხრივ, ოფიციალური ეკლესია ქრისტეს ღალატის გამო ანათემას გადასცა.

ამრიგად მოსკოვის საპატრიარქო ორი ანათემის ქვეშ დგას: პატრიარქ ტიხონის 1918 წლის ანათემა (რომლის ქვეშ თვითონ ჩავარდნენ) და კატაკომბური ეკლესიის შემდგომი ანათემა.

მიტროპოლიტმა ფილარეტმა შემდეგ განმარტა, რატომ ჩავარდა საბოლოოდ მამა დუდკოს აშკარა სულიერი წარმატება:

რატომ ეწია ეს უბედურება მამა დიმიტრი დუდკოს?… იმიტომ, რომ მისი საქმიანობა ჭეშმარიტი ეკლესიის მიღმა მიმდინარეობდა… მაშ, რა არის საბჭოთა ეკლესია? არქიმანდრიტი კონსტანტინე ხშირად და დაჟინებით აცხადებდა, რომ ყველაზე საშინელი, რაც ღმრთისმოძულე რეჟიმმა გააკეთა რუსეთში, საბჭოთა ეკლესიის შექმნაა, რომელიც ბოლშევიკებმა ხალხს ჭეშმარიტ ეკლესიად წარუდგინეს, ნამდვილი მართლმადიდებელი ეკლესია კი კატაკომბებში ან საკონცენტრაციო ბანაკებში განდევნეს.

მან ასევე მოიხმო წმ. თეოფანე განდეგილის წინასწარმეტყველება:

იერარქმა თეოფანე განდეგილმა თავის დროზე გააფრთხილა, რომ საშინელი დრო მოახლოვდებოდა, როცა ადამიანები თავიანთი თვალით იხილავდნენ საეკლესიო დიდების მთელ გარეგნობას: საზეიმო მსახურებებს, საეკლესიო წესრიგს და მსგავსს, ხოლო შიგნით ქრისტეს სულის სრული ღალატი იქნებოდა. ეს არ არის ის, რასაც საბჭოთა ეკლესიაში ვხედავთ? პატრიარქები, მიტროპოლიტები, სამღვდელო და სამონაზვნო წოდებების მთელი სისრულე, და ამავდროულად, ღმრთისმოძულეებთან კავშირი, ანუ ქრისტეს აშკარა ღალატი.

კატაკომბური მონაზვნების მოწმობა

შემდეგ მიტროპოლიტი ფილარეტი საყურადღებო ამბავს მოგვითხრობს, რომელიც აჩვენებს, როგორ გამოიყურება ერთგულება პრაქტიკაში:

კატაკომბური ეკლესიის მონაზვნების ჯგუფი სოლოვკიში გადაასახლეს. ჩეკისტებმა უთხრეს: „მოეწყვეთ ახლა, ხვალ კი სამუშაოზე წახვალთ.” მაგრამ მათ მოულოდნელი პასუხი მიიღეს: „სამუშაოზე არ წავალთ.”

„რა, გონება დაკარგეთ? იცით, რას გაგიკეთებთ?” ეყვირნენ ჩეკისტები. მოჰყვა ადამიანების მშვიდი პასუხი, რომლებსაც ერთგულებაში არაფრის ეშინოდათ: „რაც იქნება, ის იქნება, მაგრამ ის იქნება, რაც ღმერთს ესიამოვნება, და არა ის, რაც თქვენ, ჯალათებსა და დამნაშავეებს, გსურთ. რაც გინდათ, ის მოგვიყავით: შეგვამშიეთ, გვაწამეთ, ჩამოგვახრჩვეთ, გვესროლეთ ან ცეცხლით დაგვწვით. მაგრამ ერთხელ და სამუდამოდ შეგატყობინებთ: ჩვენ თქვენ, ანტიქრისტეს მსახურებს, კანონიერ ხელისუფლებად არ ვაღიარებთ და თქვენს ბრძანებებს არანაირად არ შევასრულებთ!”

დილით გაშმაგებულმა ჩეკისტებმა მონაზვნები სიკვდილის გორაკზე აიყვანეს. ასე ერქვა მაღალ გორაკს, სადაც ზამთარში ყოველთვის ყინულოვანი ქარი ქროდა. იმ ქარში ადამიანი მეოთხედ საათში გაყინავდა. მონაზვნები, გაცვეთილ რასებში შემოსილნი, წითელარმიელების მიერ ცხვრის ტყავის ქურქებში აიყვანეს გორაკზე. მონაზვნები ბედნიერად, სიხარულით მიდიან, ფსალმუნებსა და ლოცვებს გალობენ. ჯარისკაცებმა ისინი გორაკის თავზე დატოვეს და ჩავიდნენ. ისმის, როგორ განაგრძობენ გალობას. ნახევარი საათი, საათი, ორი, კიდევ მეტი: მთელ ამ ხანს გალობის ხმა ისმის ზემოდან. ღამე დადგა. გუშაგები მიუახლოვდნენ მონაზვნებს: ისინი ცოცხლები არიან, უვნებლები, და განაგრძობენ ლოცვების გალობას. გაოცებულმა ჯარისკაცებმა ისინი ბანაკში სახლში მიიყვანეს.

ეს არ არის გამარჯვება? აჰა, რას ნიშნავს „სიკვდილამდე ერთგული” იყო, როგორც აპოკალიფსისის საოცარი სიტყვები ამბობენ: „ერთგულ იყავ სიკვდილამდე, და მოგცე შენ გვირგვინი სიცოცხლისაჲ.” ამ შემთხვევაში ეს აშკარა სასწაულია, როგორც სამი ყრმა ბაბილონის საჭურველში, მხოლოდ იქ სასიკვდილო ელემენტი ცეცხლი იყო, ხოლო აქ სასიკვდილო და მომაკვლელი სიცივე. აჰა, როგორ აჯილდოებს ღმერთი ერთგულებას!

— ნიუ-იორკის მიტროპოლიტი ფილარეტი, მამა ვიქტორ პოტაპოვისადმი მიწერილი წერილი მამა დიმიტრი დუდკოსა და მოსკოვის საპატრიარქოს შესახებ (1980 წ. 26 ივნისი/9 ივლისი), გამოქვეყნებული Vertograd-Inform-ში (ინგლ. გამოც. No. 4, თებერვალი 1999, გვ. 11–15)

მიტროპოლიტი ფილარეტი დასკვნას აკეთებს:

და ისმინეთ ჩემი გულითადი რწმუნება: თუ მრავალმილიონიანი რუსი მასა ისეთსავე ერთგულებას გამოიჩენდა, როგორიც იმ მონაზვნებმა, და ბანდიტების მორჩილებაზე უარს იტყოდა, რომლებიც რუსეთის ერს ჩაგრავდნენ, მაშინ კომუნიზმი ერთ წამში ჩამოინგრეოდა. რადგან ღმრთის შეწევნა, რომელმაც სასწაულებრივად იხსნა მონაზვნები აშკარა სიკვდილისკენ მიმავალნი, ასევე მოევლინებოდა რუსეთის ხალხს. მაგრამ სანამ ერი რეჟიმს აღიარებს და ემორჩილება, თუნდაც გულში სწყევლიდეს, ეს რეჟიმი ადგილზე დარჩება.

— ნიუ-იორკის მიტროპოლიტი ფილარეტი, მამა ვიქტორ პოტაპოვისადმი მიწერილი წერილი მამა დიმიტრი დუდკოსა და მოსკოვის საპატრიარქოს შესახებ (1980 წ. 26 ივნისი/9 ივლისი), გამოქვეყნებული Vertograd-Inform-ში (ინგლ. გამოც. No. 4, თებერვალი 1999, გვ. 11–15)

ყურადღება მიაქციეთ, რას ხაზს უსვამს ეს ამბავი: ერთგულებას, და არა უმადლობის იურიდიულ დეკლარაციებს. მონაზვნები გორაკზე არ დგანან და არ კამათობენ, ჰქონდა თუ არა საბჭოთა მღვდლებს „ნამდვილი საიდუმლოებები”. მათ უარყვეს „ანტიქრისტეს მსახურთა” კანონიერ ხელისუფლებად აღიარება და ღმერთმა მათი ერთგულება სასწაულით დააჯილდოვა.

ეს არის რსე-ს პოზიცია, რომელსაც ზოგიერთი ძველკალენდრისტი ვერ ხვდება. რსე ამტკიცებდა, რომ მოსკოვის საპატრიარქო არსებული ანათემების ქვეშ თვითონ ჩავარდა და მორწმუნეებს გამოყოფა ევალებოდათ. მაგრამ აქცენტი ყოველთვის ერთგულებაზე და ბოროტებისადმი წინააღმდეგობაზე იყო, და არა მადლის არყოფნის გამოცხადებაზე ყოველ საბჭოთა სამრევლოსა და საიდუმლოში. მიტროპოლიტი კირილე ყაზანელი, როგორც ადრე ვნახეთ, ცალსახად უარყო სერგიანისტური საიდუმლოებების უმადლობის გამოცხადება, ზიარების გაწყვეტის მიუხედავად.

განსხვავებას მნიშვნელობა აქვს: შეიძლება აღიარო, რომ ინსტიტუციამ განდგომა მოახდინა და მასთან ზიარებაზე უარი თქვა ისე, რომ არ იკისრო ყოველ სამრევლოსა და საიდუმლოში მადლის არსებობა-არარსებობის გამოცხადება. მოხსენიების შეწყვეტა უმადლობის დეკლარაცია არ არის. ის ერთგულების აქტია: გამოყოფა იერარქისგან, რომელიც საჯაროდ ერესს ასწავლის, როგორც მე-15 კანონი მოითხოვს.

მამა იოანე რომანიდესი ღრმა პრინციპს აზუსტებს: „საიდუმლოებების ნამდვილობის კრიტერიუმი ჩვენ, მართლმადიდებლებისთვის, მართლმადიდებლური დოგმატია, ხოლო არამართლმადიდებლებისთვის, სამოციქულო მემკვიდრეობა. მართლმადიდებლურ გადმოცემაში არ კმარა ხელდასხმის მოციქულებამდე კვალის მიყოლა; ჩვენ მართლმადიდებლური დოგმატი უნდა გვქონდეს. ღვთისმოსაობა და დოგმატი ერთი და იგივეა და ვერ გამოეყოფა ერთმანეთს.”^[15] სადაც მართლმადიდებლური დოგმატი ხელშეუხებელია, სამკურნალო გზაც ხელშეუხებელია. სადაც ის გახრწნილია, განკურნებაც კომპრომეტირებულია. მორწმუნეებს ამის გასაგებად „კრება” არ სჭირდებათ, ისევე როგორც პაციენტს არ სჭირდება სამედიცინო საბჭო იმის გასაგებად, რომ მისი ექიმი შარლატანია. კრებები ადასტურებენ იმას, რაც ეკლესიამ უკვე იცის; ისინი ახალ განკითხვებს არ წარმოქმნიან (როგორც თავი 25 დეტალურად ადოკუმენტებს).

მაგრამ თუ მართლმადიდებლური დოგმატია კრიტერიუმი, რატომ არ გამოვაცხადოთ უბრალოდ მწვალებლური საიდუმლოებები უმადლოდ და დავასრულოთ? იმიტომ, რომ ეკლესიამ ეს არასოდეს გააკეთა და შეგნებულად. მთავარეპისკოპოსი ილარიონი (ტროიცკი), წმინდა ახალმოწამე, ამას განმარტავს წმ. ბასილი დიდის პირველი კანონის მეშვეობით: წმ. ბასილმა საიდუმლოებების ნამდვილობის არანაირი დოგმატური თეორია ეკლესიის მიღმა საეკლესიო პრაქტიკას არ დაუკავშირა. თუ ასე გაეკეთებინა, „ეკლესიას აუცილებლად უნდა განესაზღვრა აბსოლუტური სიზუსტით, რა ცდომილება წარმოადგენს მწვალებელს, ეკლესიისგან გამოყოფს და საიდუმლოებებს ბათილს ხდის. ასეთი განსაზღვრება არ არსებობს და საეკლესიო პრაქტიკიდან არანაირი ზოგადი სახელმძღვანელო აზრი ვერ გამოიყვანება.”^[16] ეკლესია იკონომიას თითოეულ შემთხვევაში ინდივიდუალურად იყენებს სწორედ იმიტომ, რომ უარს ამბობს ზოგად იურიდიულ განცხადებაზე, სად არის და სად არ არის მადლი მისი კანონიკური საზღვრების მიღმა. ეს არის გადმოცემა, და არა ხარვეზი მასში.

ეს არც დონატიზმია (რომელიც მსახურის ზნეობრივი მდგომარეობის საფუძველზე საიდუმლოებებს ბათილად აცხადებდა) და არც ინდიფერენტიზმი (რომელიც ერესთან ზიარებას მისაღებად მიიჩნევს). ეს არის პატრისტიკული შუა გზა: მართლმადიდებლური დოგმატი საიდუმლოებების კრიტერიუმია და მორწმუნეები გამოეყოფიან მათ, ვინც მას აფუჭებს, მაგრამ მადლის ზუსტი საზღვრები ღმრთის ხელშია. ეკლესია მოქმედებს; ის არ იკისრებს საღმრთო მოქმედების მთელი რუკის დადგენას.

წმ. ანდრია კრეტელი: წმინდანი, რომელიც დაეცა და მოინანია

პატრისტიკული შუა გზა თეორიული არ არის. საეკლესიო ისტორია კონკრეტულ მაგალითს იძლევა მართლმადიდებელი ეკლესიის ერთ-ერთ ყველაზე საყვარელ წმინდანში.

წმ. ანდრია კრეტელი (დაახლ. 660-740), დიდი მონანიების კანონის ავტორი, პირადად ესწრებოდა მეექვსე მსოფლიო კრებას (680-681) იერუსალიმის პატრიარქის ოფიციალურ წარმომადგენლად, სადაც მონოთელიტურ ერესს ეწინააღმდეგებოდა. ოცდაათი წლის შემდეგ, 712 წელს, მონოთელიტმა იმპერატორმა ფილიპიკოს ბარდანესმა კონსილიაბულუმი (ცრუ კრება) მოიწვია, რომელმაც ფორმალურად უარყო მეექვსე მსოფლიო კრება და დაგმობილ მონოთელიტ მწვალებლების სახელები დიპტიხებში აღადგინა. ანდრიამ მწვალებლურ განჩინებებს ხელი მოაწერა.

იმპერატორის დამხობის შემდეგ 713 წელს, ანდრიამ მონანიების წერილი მისწერა აგათონს, აია-სოფიის დიაკონს, „ღრმა სინანულს გამოხატავდა, რომ ჭეშმარიტებისთვის მტკიცედ არ დადგა.” ის მართლმადიდებლობის სისრულეში უკან მიიღეს. მართლმადიდებლური წყაროები მის მონაწილეობას „განდგომილებას” და „სულიერ დაცემას” უწოდებენ. მინსკის წმ. ელისაბედის წმინდა მონასტერი წერს: „წმ. ანდრიას განდგომილებამ ცოდვა პრაქტიკულ რეალობად აქცია წმინდანისთვის. მან იგრძნო სულიერი დაცემის სიბნელე და მონანიების ნამდვილი ცრემლები ღვარა.” დიდი მონანიების კანონი, რომელიც ყოველ დიდ მარხვაში მთელი მართლმადიდებლური სამყარო იგალობებს, ცალსახად არის დაკავშირებული დაცემისა და აღდგენის ამ პირად გამოცდილებასთან.

ის, რომ ამას ყოველ წელს ვგალობთ, როგორც მართლმადიდებელი ქრისტიანები, იმის ცოდნის გარეშე, რომ ეს მონანიება ერესთან თანხმობიდან მომდინარეობს, სამწუხაროა.

წმ. ანდრიას მაგალითის ღვთისმეტყველური მნიშვნელობა ესაა: ვერ „დაიბრუნებ” ვინმეს იმაში, საიდანაც არასოდეს წასულა. დაბრუნების ენა გულისხმობს წასვლას. ანდრიას წმინდანად დიდება დაცემა-მონანიების ციკლის მეშვეობით მოვიდა და არა იმიტომ, რომ დაცემა უმნიშვნელო იყო. ეკლესია მას ადიდებს, როგორც მას, ვინც მძიმედ დაეცა და ჭეშმარიტად მოინანია: იგივე გზით, როგორც ეკლესია წმ. მარიამ ეგვიპტელს ადიდებს და აქებს.

გერმანოსმა, მაშინ კიზიკის მიტროპოლიტმა, ასევე ხელი მოაწერა 712 წლის განჩინებებს, ასევე მოინანია და 715 წლის 11 აგვისტოს კონსტანტინოპოლის პატრიარქად აღამაღლეს. მან დაუყოვნებლივ მოიწვია სინოდი, რომელმაც დაამტკიცა მეექვსე მსოფლიო კრების მოძღვრება, კვლავ გამოაცხადა ქრისტეში ორი ნებისა და ორი მოქმედების დოგმატი და მონოთელიტ ხელმძღვანელებს ანათემა დაადო.^[17] ისიც წმინდანად დიდდება. ნიმუში იგივეა: დაცემა რეალური იყო, მონანიება რეალური, და წმინდანად დიდება მონანიების მეშვეობით მოვიდა, და არა იმიტომ, რომ დაცემა უმნიშვნელო იყო.

თუ იმპერატორის იძულებით მონაწილეობა ნამდვილი დაცემაა, რომელიც გასწორებას მოითხოვს, იერარქთან ნებაყოფლობითი მიმდინარე ზიარება, რომელიც საჯაროდ ერესს ასწავლის, მინიმუმ იგივე წონას ატარებს. წმ. ანდრიამ ხელი იმპერატორის მუქარის ქვეშ მოაწერა. ისინი, ვინც დღეს პატრიარქ კირილეს მოხსენიებას აგრძელებენ, ეს ისეთი მუქარის ქვეშ არ აკეთებენ.

„ვინ წყვეტს?”

ამ ეტაპზე ზოგიერთმა შეიძლება იკითხოს: „თუ ერესის დასადგენად კრება არ არის საჭირო, მაშინ ვინ წყვეტს? ნებისმიერს შეუძლია რაღაცის ერესად გამოცხადება?”

უკვე წარმოდგენილ მტკიცებულებებზე აგებული, ისტორიული მოწმეებიდან, რომლებიც კრებებამდე მოქმედებდნენ, დოგმატურ ჩარჩომდე, რომ კრებები ჭეშმარიტებას იცავენ და არ აღმოაჩენენ, ეს კითხვა სწორედ იმ პრობლემას ამჟღავნებს, რომელსაც მივმართავთ. ის გულისხმობს იურიდიულ მოდელს, სადაც ერესი არის რაღაც, რასაც ხელისუფლება ბრძანებით ქმნის. მაგრამ ეს სწორედ თანამედროვე ცდომილებაა.

პატრისტიკული მოდელი განსხვავებულია. ერესი სარწმუნოების საგანძურისგან ობიექტური გადახვევაა. ის ერესად არსებობს იმ მომენტიდან, როცა ვინმე მამების საწინააღმდეგოს ასწავლის. კითხვა არ არის „ვის აქვს უფლებამოსილება, გამოაცხადოს ეს ერესად?”, არამედ „ეთანხმება ეს სწავლება მამებს თუ არა?”

წმ. ვინცენტ ლერინელმა V საუკუნეში კლასიკური ფორმულა მოგვცა: თავის Commonitorium-ში იგი წერს, რომ ვიცავთ სარწმუნოებას, „რომელიც ყველგან, ყოველთვის და ყველას მიერ იყო რწმუნებული” (quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est). ერესი იდენტიფიცირდება თავისი სიახლითა და კერძო ხასიათით ამ საყოველთაო კონსენსუსის წინააღმდეგ. სწავლება მართლმადიდებლურია არა იმიტომ, რომ კრება ამას აცხადებს; კრება ამას აცხადებს, რადგან ის ყოველთვის მართლმადიდებლური იყო. და სწავლება მწვალებლურია არა იმიტომ, რომ კრება გმობს; კრება გმობს, რადგან ის ყოველთვის სარწმუნოების საწინააღმდეგო იყო.

გერონდა ეფრემს არ სჭირდებოდა ვინმეს ნებართვა, ეცნო, რომ მარქსიზმი სახარებას ეწინააღმდეგება. რუს ახალმოწამეებს არ სჭირდებოდათ კრება, რომ ეთქვათ, რომ სერგიმ სარწმუნოება უღალატა. მათ სარწმუნოება იცოდნენ და წინააღმდეგობას ხედავდნენ.

სათანადო კითხვა არ არის „ვინ წყვეტს?”, არამედ „ეთანხმება ეს სწავლება მამებს თუ არა?”

გაითვალისწინეთ, რას აკეთებს თვით ეს წიგნი. ის არაფერს წყვეტს. ის ფიატით არაფერს აცხადებს. ის წარმოადგენს ჩვენი ეკლესიის მამების, წმინდანებისა და ბერების ერთობლივ მოწმობას. მკითხველს შეუძლია ყველა ციტატის გადამოწმება. მკითხველს შეუძლია წავიდეს და ეს წყაროები თავად წაიკითხოს. ეს არის მეთოდი: სწავლების შეზომვა პატრისტიკულ კონსენსუსთან.

ისინი, ვინც „ვინ წყვეტს?”-ს კითხულობენ, ამ ჩარჩოს უარყოფენ. მათ თავი დამოკიდებულად გახადეს მართლმადიდებლურ გურუებზე, იქნება ეს მღვდლები, ღვთისმეტყველები თუ აკადემიკოსები, რომ მათ მაგივრად ერესი განსაჯონ. მაგრამ ჩვენი წმინდანები ასე არ მოქმედებდნენ.

როგორც მამა სერაფიმ როუზმა თქვა, ისინი, ვინც მართლმადიდებლობას გრძნობენ მისი მადლის ცხოვრების განცდით, წმინდანთა ცხოვრებებისა და პატრისტიკული ნაწერების ზემოქმედებით, შეუძლიათ ერესის გამოვლინების ამოცნობა. ისინი, ვინც ამით არ არიან აღზრდილი, ვინც მამებს არ კითხულობს, ვინც გულის ლოცვას არ ეწევა, ვინც საიდუმლოებებს გაგებით არ იზიარებს, „სინამდვილეში არ იციან, რაზე ლაპარაკობ” (როგორც ციტირებულია კრებები ერესს არ აღმოაჩენენ-ში, თავი 25-ში). ისინი ვერ გაიგებენ, როგორ შეიძლება ასე აღელვდე რაღაცაზე, რომელიც არცერთ კრებას არ დაუდგენია ერესად.

და მაინც ბევრი, ვინც წმინდანებს არ კითხულობს, ან მხოლოდ ერთ აბზაცს წაიკითხავს აქა-იქ, სურს კამათი მათთან, ვინც კითხულობს. ეს არის პრობლემის არსი. ისინი არა ჩვენთან კამათობენ, არამედ თავად მამებთან.

რუს ახალმოწამე წმინდანებს ჩვენი კანონები, წმინდანები და ბერები საკმარისი აღმოაჩნდათ „გადაწყვეტისთვის.” ისინი, ვინც ჯერ კიდევ კამათის სურვილი აქვთ, დაკმაყოფილდნენ ზუსტად იმავე მოწმობით.

და მაინც, მიუხედავად ყველაფრისა, რაც წმინდანებმა, კანონებმა და მამებმა დაადგინეს, ამ ყველაფერზე ყველაზე გავრცელებული პასუხი რჩება: „შენ წმინდანი არ ხარ. ვინ ხარ შენ, რომ მოხსენიება შეწყვიტო?” შემდეგი თავი ამ წინააღმდეგობას პასუხობს.

1. ბერძნული ორიგინალი: “Συμφέρει τὸν ἀβάπτιστον, εἰ μὴ εὑρίσκοιτο ὀρθόδοξος ὁ βαπτίσων, ὑπὸ μοναχοῦ, ἢ καὶ τούτου μὴ ὄντος, ὑπὸ λαϊκοῦ βαπτισθῆναι, λέγοντος «βαπτίζεται ὁ δεῖνα εἰς τὸ ὄνομα τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος» ἢ ἀφώτιστον ἐκδημῆσαι. Καὶ ἀληθῶς ἐβαπτίσθη· ἐξ ἀνάγκης γὰρ καὶ νόμου μετάθεσις, ὡς γέγονε πάλαι καὶ ἀποδέδεκται.” ↩

2. ბერძნული ორიგინალი: “Οὐ προσήκει, ἀλλ᾽ ἢ μᾶλλον κατὰ ἀνάγκην ἐν κοινῷ οἴκῳ, ἐκλελεγμένῳ τινὶ καθαρωτέρῳ τόπῳ.” ↩

3. “Заявление Священного Синода Русской Православной Церкви в связи с посягательством Константинопольского Патриархата на каноническую территорию Русской Церкви” (მინსკი, 15.10.2018). Patriarchia.ru (RU): https://www.patriarchia.ru/article/99760. სსუდ (EN): https://mospat.ru/en/news/47059/. სინოდი იღებს გადაწყვეტილებას მსოფლიო საპატრიარქოსთან ევქარისტული ზიარების შეწყვეტის შესახებ; მორწმუნეებს არ უნდა ეზიარათ მსოფლიო საპატრიარქოს სამრევლოებში. ↩

4. Orthodoxia.info (რსე-ს სინოდის კომუნიკეს სარკე), 2018 წ. ოქტომბერი: https://orthodoxia.info/news/rocor-no-longer-in-communion-with-ep/ ↩

5. ბერძნული ორიგინალი: “«Διὰ τοῦτο πολλάκις ὑμᾶς ὑπέμνησα περὶ τῶν ἀθέων αἱρετικῶν, καὶ τανῦν παρακαλῶ, τοῦ μὴ συγκαταβῆναι αὐτοῖς ἔν τινι πράγματι, μὴ ἐν βρώμασιν, ἢ ἐν πόμασιν, ἢ φιλίᾳ ἢ σχέσει, ἢ ἀγάπῃ ἢ εἰρήνῃ. Ὁ γὰρ ἐν τούτοις ἀπατώμενος, καὶ συγκαταβαίνων αὐτοῖς, ἀλλότριον ἑαυτὸν καθίστησι τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας.»” წყარო: impantokratoros.gr. ↩

6. ბერძნული ორიგინალი: “«Οἵτινες τὴν ὑγιᾶ ὀρθόδοξον πίστιν προσποιούμενοι ὁμολογεῖν, κοινωνοῦσι δὲ τοῖς ἑτερόφροσι, τοὺς τοιούτους, εἰ μετὰ παραγγελίαν μὴ ἀποστῶσιν, μὴ μόνον ἀκοινωνήτους ἔχειν, ἀλλὰ μηδὲ ἀδελφοὺς ὀνομάζειν.»” ↩

7. ბერძნული ორიგინალი: “ΛΟΙΠΟΝ Η ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΑΚΟΙΝΩΝΗΣΙΑ ΔΙΑΣΩΖΕΙ ΤΗΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗΝ ΑΛΛΟΤΡΙΟΤΗΤΑ.” ფრჩხილებში ჩასმული ობიექტი დამატებულია წმ. ნექტარიოსის მიერ მწვალებლებთან ურთიერთობის განხილვის კონტექსტიდან. ↩

8. ათონელი მამები, აღსარების წერილი იმპერატორ მიხეილ VIII პალეოლოგოსისადმი (დაახლ. 1274). ინგლისური თარგმანი Breaking Communion with Heretics and the 15th Canon of the I-II Council of Constantinople-დან (კიშინიოვი, 2017), გვ. 9–10, ციტირებით „მთაწმინდელი მამების ეპისტოლე იმპერატორ მიხეილ პალეოლოგოსისადმი სარწმუნოების აღსარებით ლიონის გაერთიანების წინააღმდეგ (1272-74).” იგივე წერილი ციტირებულია ვ. ლორანი და ჟ. დარუზეს, რედ., Dossier grec de l’Union de Lyon (1273-1277) (პარიზი, 1976). ↩

9. ბერძნული ორიგინალი: “καὶ οἱ ἱερεῖς αὐτῆς ἠθέτησαν νόμον μου καὶ ἐβεβήλουν τὰ ἅγιά μου· ἀνὰ μέσον ἁγίου καὶ βεβήλου οὐ διέστελλον καὶ ἀνὰ μέσον ἀκαθάρτου καὶ τοῦ καθαροῦ οὐ διέστελλον.” ↩

10. ბერძნული ორიგინალი: “«ἐκ τοῦ προφανοῦς λοιπόν ἆθλον δυσσεβείας ἡ προεδρία πρόκειται, ὥστε ὁ τά χαλεπώτερα βλασφημήσας εἰς ἐπισκοπήν λαοῦ προτιμότερος……φεύγουσι τοὺς εὐκτηρίους οἴκους οἱ ὑγιαίνοντες τῶν λαῶν ὡς ἀσεβείας διδασκαλεῖα, κατὰ δὲ τὰς ἐρημίας πρὸς τὸν ἐν τοῖς οὐρανοῖς Δεσπότην μετὰ στεναγμῶν καὶ δακρύων τὰς χεῖρας αἴρουσιν.»” ↩

11. ბერძნული ორიგინალი: “ἐμίσησα ἐκκλησίαν πονηρευομένων καὶ μετὰ ἀσεβῶν οὐ μὴ καθίσω. νίψομαι ἐν ἀθῴοις τὰς χεῖράς μου καὶ κυκλώσω τὸ θυσιαστήριόν σου, κύριε.” ↩

12. ბერძნული ორიგინალი: “διὸ ἐξέλθατε ἐκ μέσου αὐτῶν καὶ ἀφορίσθητε, λέγει Κύριος, καὶ ἀκαθάρτου μὴ ἅπτεσθε, κἀγὼ εἰσδέξομαι ὑμᾶς, καὶ ἔσομαι ὑμῖν εἰς πατέρα, καὶ ὑμεῖς ἔσεσθέ μοι εἰς υἱοὺς καὶ θυγατέρας, λέγει Κύριος παντοκράτωρ.” ↩

13. ბერძნული ორიგინალი: “Ἀποσχίσθητε ἐκ μέσου τῆς συναγωγῆς ταύτης, καὶ ἐξαναλώσω αὐτοὺς εἰς ἅπαξ… Ἀποσχίσθητε ἀπὸ τῶν σκηνῶν τῶν ἀνθρώπων τῶν σκληρῶν τούτων καὶ μὴ ἅπτεσθε ἀπὸ πάντων ὧν ἐστιν αὐτοῖς.” ↩

14. წმ. გრიგოლ ღვთისმეტყველი, 33-ე სიტყვა (არიანელთა წინააღმდეგ), ნაწილი IV. სრული ტექსტი New Advent-ზე: https://www.newadvent.org/fathers/310233.htm ↩

15. მამა იოანე რომანიდესი, მიტროპოლიტ იეროთეოსში (ვლახოსი), Empirical Dogmatics of the Orthodox Catholic Church According to the Spoken Teaching of Father John Romanides, Vol. 2 (მართლმადიდებელი კათოლიკე ეკლესიის ემპირიული დოგმატიკა მამა იოანე რომანიდესის სიტყვიერი სწავლების მიხედვით, ტ. 2) (ლევადია: ღვთისმშობლის შობის მონასტერი, 2013), გვ. 247–248. ↩

16. მთავარეპისკოპოსი ილარიონი (ტროიცკი), წმინდა ახალმოწამე, კომენტარი წმ. ბასილი დიდის 1-ლ კანონზე; ციტირებულია ვ. მოსის, The Ecclesiology of the Russian New Martyrs and Confessors (რუსეთის ახალმოწამეთა და აღმსარებელთა ეკლესიოლოგია), ნაწილი 1. ↩

17. თეოფანე აღმსარებელი, ქრონოგრაფია; იხ. ასევე კათოლიკური ენციკლოპედია, მუხ. „წმ. გერმანოს I”: „დაუყოვნებლივ (715 ან 716) მან კონსტანტინოპოლში ბერძენ ეპისკოპოსთა სინოდი მოიწვია, რომლებმაც აღიარეს და ხელახლა გამოაცხადეს ქრისტეში ორი ნებისა და ორი მოქმედების მოძღვრება და ანათემა დაადეს სერგიოსს, კიროსს და მონოთელიზმის სხვა ხელმძღვანელებს.” ხელმისაწვდომია https://www.newadvent.org/cathen/06484a.htm. ↩