ოსმალეთის ნეომოწამეთა უარყოფა

2016 წელს პატრიარქმა კირილემ სატელევიზიო ინტერვიუ მისცა, რომელშიც ოსმალეთის იმპერიის დროინდელი ქრისტიანული გამოცდილება აღწერა. მართლმადიდებელი ეკლესია ათასობით ნეომოწამეს პატივს მიაგებს (წმინდანებს, რომლებიც ოსმალეთის ბატონობის დროს იწამეს). ის, რაც პატრიარქმა კირილემ მათ გამოცდილებაზე თქვა, და ის, რასაც ეკლესია იხსენიებს, ერთი და იგივე არ არის.

ზოგიერთმა შეიძლება თქვას, რომ ეს უბრალოდ დიპლომატიაა: უზუსტო განცხადება, რომელიც პოლიტიკური მოხერხებულობისთვის გაკეთდა და არა საღვთისმეტყველო პოზიციაა. მაგრამ ეკლესიამ ათასობით ნეომოწამე სწორედ იმიტომ განადიდა, რომ მათი ტანჯვა ნამდვილი იყო. ამ ტანჯვის უარყოფა თავად ეკლესიის ლიტურგიკული მოწმობის საწინააღმდეგოა.

ნეომოწამეთა მოწმობა

მართლმადიდებელი ეკლესია პატივს მიაგებს მრავალ ნეომოწამეს, რომლებიც ოსმალეთის ბატონობის დროს იტანჯნენ. წმ. ნიკოდიმოს მთაწმინდელმა მათი ცხოვრებანი თავის ახალ მარტიროლოგიონში ჩაწერა, რომელიც ოსმალთა ქვეშ წამებული წმინდანების ცხოვრებათა კლასიკური კრებულია.^[1] ესენი სულიერი მოწმეები არიან, ეკლესიის მიერ კანონიზებულნი და მის მსახურებებში მოხსენიებულნი. წმ. გიორგი ახალმოწამე იოანინელი 1838 წელს ქრისტეს აღიარებისთვის ჩამოახრჩვეს. წმ. აკვილინა თესალონიკელი 1764 წელს იწამა მას შემდეგ, რაც უარი თქვა მუსლიმად გახდომის ზეწოლაზე. წმ. აჰმედ კალიგრაფს 1682 წელს თავი მოჰკვეთეს ქრისტიანობაზე მოქცევის შემდეგ. თურქული უღლის წმინდა ახალმოწამეები ეკლესიის ხსოვნაში განასახიერებენ ძალადობრივ მოქცევას, იძულებას, დამცირებასა და მოწამეობას ისლამური ბატონობის ქვეშ.

დევშირმემ („სისხლის გადასახადმა“), რომელიც ადრეული ოსმალური ბატონობის დროს ჩამოყალიბდა და შემდეგ საუკუნეებში რეგულარულად დამკვიდრდა, ქრისტიანი ბიჭები ძალით წაიყვანა მათი ოჯახებიდან, ისლამზე მოაქცია და მრავალი მათგანი იანიჩართა კორპუსში ჩარიცხა. ჯიზია, არამუსლიმებზე დაწესებული სულადობრივი გადასახადი, რომელიც ყურანითაა ნაბრძანები (სურა 9:29) და ისლამური ბატონობის ქვეშ აღსრულებული, ქრისტიანებს ქრისტიანობაში დარჩენისთვის სჯიდა. ეკლესიების აშენება ან შეკეთება ნებართვის გარეშე შეუძლებელი იყო. ზარები შეზღუდული იყო. ქრისტიანთა ჩვენება მუსლიმთა წინააღმდეგ სამართლებრივად არასახარბიელო მდგომარეობაში იყო ან მნიშვნელოვან გარემოებებში მიუღებლად ითვლებოდა.^[2]

მათი ტანჯვა ეკლესიის ლიტურგიკულ მსახურებებში არის მოხსენიებული. მისი წაშლა თავად ეკლესიის განაჩენის საწინააღმდეგოა.

დუმილი ცდომილების წინაშე სიძულვილია

წმ. მაქსიმე აღმსარებელი ასწავლიდა, რომ ჭეშმარიტება პოლიტიკური გაანგარიშების საგანი ვერ იქნება:

რადგან მე სიძულვილად ვრაცხ ადამიანისადმი და საღმრთო სიყვარულისგან განშორებად ცდომილებისთვის ძალის მიცემას, რათა მის მიერ უკვე შეპყრობილნი უფრო მეტად განიხრწნენ.

— წმ. მაქსიმე აღმსარებელი, Patrologia Graeca, ტ. 91, სვ. 465C; impantokratoros.gr^[3]

რა თქვა პატრიარქმა კირილემ

2016 წლის 7 იანვარს პატრიარქმა კირილემ საშობაო ინტერვიუ მისცა რუსულ სატელევიზიო არხზე „Россия 1“ (რუსეთი-1). ინტერვიუერმა, დმიტრი კისელიოვმა, იკითხა, რამდენად წარმოადგენდა სირიაში კონფლიქტი რელიგიურ ომს. კირილემ უპასუხა, რომ არა, და ისტორიას მიმართა. მან აღიარა ძალადობრივი მოქცევა და ბიზანტიური ტერიტორიების ოსმალური დაპყრობა, შემდეგ კი განზრახ გვერდზე გადასწია ეს ძალადობა: „თუ თავად საომარ მოქმედებებს ფრჩხილებს გარეთ დავტოვებთ… მაშინ არაფერი ისეთი, რაც ახლა ხდება, ისლამურ სამყაროში არასოდეს ყოფილა“ (если оставить за скобками собственно военные действия… то никогда ничего подобного тому, что сейчас происходит, в исламском мире не было). მტკიცებულებად მან ოსმალეთის იმპერიის ეს აღწერა შემოგვთავაზა:

Взять даже пример Османской империи. Существовал определенный порядок отношений между религиозными общинами. До сих пор в руках мусульманина-араба — ключи от Храма Гроба Господня. Это все с тех самых турецких времен, когда мусульманин был ответственен за безопасность, за хранение христианских святынь. То есть был выработан такой способ взаимодействия общин, который, конечно, нельзя назвать режимом наибольшего благоприятствования, но люди жили, исполняли свои религиозные обязанности, существовали патриархаты, Церковь существовала.

ავიღოთ თუნდაც ოსმალეთის იმპერიის მაგალითი. რელიგიურ თემებს შორის ურთიერთობის გარკვეული წესრიგი არსებობდა. დღესაც კი მუსლიმი არაბის ხელშია ქრისტეს საფლავის ტაძრის გასაღებები. ეს ყველაფერი იმ თურქული დროებიდანაა, როცა მუსლიმი პასუხისმგებელი იყო უსაფრთხოებაზე, ქრისტიანული სიწმინდეების დაცვაზე. ანუ თემთა ურთიერთქმედების ისეთი ხერხი შეიმუშავეს, რომელსაც, რა თქმა უნდა, უდიდესი ხელშეწყობის რეჟიმს ვერ ვუწოდებთ, მაგრამ ხალხი ცხოვრობდა, თავის რელიგიურ მოვალეობებს ასრულებდა, საპატრიარქოები არსებობდა, ეკლესია არსებობდა.

— პატრიარქი კირილე, საშობაო ინტერვიუ „Россия 1“-ზე, 2016 წლის 7 იანვარი, http://www.patriarchia.ru/article/97323

სააგენტო Trend News-მა მოგვიანებით ხელახლა გავრცელებულ კლიპს სათაურად გამოიტანა: „В Османской империи никто не уничтожал христианские меньшинства — Патриарх Кирилл“ („ოსმალეთის იმპერიაში არავინ ანადგურებდა ქრისტიანულ უმცირესობებს: პატრიარქი კირილე“).^[4] ჟურნალისტებმა და მკითხველებმა კირილეს სიტყვები ქრისტიანთა წინააღმდეგ ოსმალური ძალადობის უარყოფად ან დაკნინებად გაიგეს.

შედარებითი კონტექსტი მნიშვნელოვანია: კირილე ოსმალურ ეპოქას ISIS-თან ადარებდა, რათა დაემტკიცებინა, რომ თანამედროვე ტერორიზმი ისტორიულად უპრეცედენტოა. მაგრამ თავად შედარება პრობლემაა. მისი აღწერა ოსმალურ დევნას მხოლოდ არ ამოტოვებს; იგი ოსმალ მუსლიმებს მფარველებად ახასიათებს: „პასუხისმგებელი იყო უსაფრთხოებაზე, ქრისტიანული სიწმინდეების დაცვაზე“. მან აღიარა, რომ ოსმალურ ბატონობას „უდიდესი ხელშეწყობის რეჟიმს ვერ ვუწოდებთ“, შემდეგ კი დაუყოვნებლივ სისტემა ფუნქციურ თანაარსებობად წარმოადგინა: „ხალხი ცხოვრობდა, თავის რელიგიურ მოვალეობებს ასრულებდა, საპატრიარქოები არსებობდა“.

იგივე შეიძლება ითქვას საბჭოთა ბატონობაზე: ეკლესიები არსებობდა, ხალხი ლოცულობდა, საპატრიარქო გადარჩა. მაგრამ ღვთისმოსავ მორწმუნეთაგან ვინ მიიღებდა ამას ახალმოწამეთა ეპოქის გულწრფელ აღწერად? იგივე ლოგიკა აქაც მოქმედებს.

ეკლესია პატივს მიაგებს ნეომოწამეებს, რომლებიც ოსმალური ჩაგვრის პირობებში, ძალადობრივი მოქცევების, ქრისტეს აღიარებისთვის სიკვდილით დასჯის, დევშირმესა და ჯიზიის ფონზე იტანჯნენ და აღესრულნენ. ოსმალური წესრიგის ისეთად წოდება, სადაც მუსლიმები „უსაფრთხოებაზე“ და „ქრისტიანული სიწმინდეების დაცვაზე“ იყვნენ პასუხისმგებელნი, პოლიტიკური მიზანშეწონილობისთვის ამ ჩაგვრას ბუნდოვანს ხდის.

ინტერვიუ კვლავ გამოჩნდა 2021 წლის აპრილში, როცა ბაიდენის ადმინისტრაციამ ოფიციალურად აღიარა სომხური გენოციდი, რამაც განახლებული ყურადღება მიიპყრო კირილეს მიერ ოსმალური ბატონობის ფუნქციურ თანაარსებობად აღწერაზე.

ზიანის კონტროლი, არა უკან წაღება

თავად ორიგინალი განცხადება საგანგაშო იქნებოდა. მაგრამ საპატრიარქოს რეაქციამ ყველაფერი გააუარესა.

დავის კონტექსტში ნეომოწამეთა მოწმობის პირდაპირ დადასტურების ნაცვლად, საპატრიარქომ მოგვიანებით განაცხადა, რომ ვიდეო „არ ასახავს პატრიარქ კირილეს რეალურ შეხედულებებს“, აღნიშნა, რომ მან ადრე სომხური გენოციდის მსხვერპლთადმი პატივისცემა გამოხატა ერევნის მემორიალის მონახულებისას.^[5]

ეს არ არის შესწორება, არამედ საზოგადოებასთან ურთიერთობის მანევრია. ნამდვილი შესწორება დაასახელებდა, რა იყო არასწორად ნათქვამი: პატრიარქმა ოსმალეთის იმპერია ფუნქციურ თანაარსებობად წარმოადგინა, მაშინ როცა ეკლესია პატივს მიაგებს ნეომოწამეებს, რომლებიც სწორედ იმ იმპერიის პირობებში აღესრულნენ. ამის ნაცვლად, საპატრიარქომ წარსულ მემორიალურ ვიზიტზე მიუთითა როგორც კირილეს „ნამდვილი შეხედულებების“ მტკიცებულებაზე, საჯარო ჩანაწერის შესწორების გარეშე. აქ ციტირებულ პასუხებში პატრიარქ კირილეს საჯაროდ არ დაუდასტურებია ეკლესიის ლიტურგიკული მოწმობა ნეომოწამეთა შესახებ და არც თანაარსებობის ჩარჩო წაუღია უკან. განცხადება ძალაში დარჩა, თურქეთთან დიპლომატიური ურთიერთობა შენარჩუნდა, ხოლო მოწამეთა ხსოვნა შეწირეს.

განცხადების უკან წაღებაზე უარი გადამწყვეტი მტკიცებულებაა. ტელევიზიაში გაკეთებული უზუსტო განცხადება შეიძლება შესაპატიებელი ყოფილიყო. მაგრამ როცა მას ორჯერ დაუპირისპირდნენ, საპატრიარქომ პირდაპირ შესწორებას ზიანის კონტროლი არჩია (და ეს ნიმუშია). ეს უზუსტობას სიცრუის შენარჩუნებულ საჯარო ჩანაწერად გარდაქმნის.

განაჩენი

თუ ეკლესიამ ნეომოწამეები წმინდანებად შერაცხა, რადგან მათ მოწმობას ქრისტესთვის ოსმალური დევნის პირობებში მნიშვნელობა აქვს, მაშინ პატრიარქი, რომელიც ამ დევნას საჯაროდ აკნინებს, თავად ეკლესიის განაჩენს ეწინააღმდეგება. წმ. მაქსიმეს სწავლება, რომელიც ზემოთ დადგინდა, რომ ცდომილებისთვის ძალის მიცემა „სიძულვილია ადამიანისადმი“, აქ სრული ძალით მოქმედებს. ოსმალური ბატონობის თანაარსებობის მოდელად წარმოდგენა, მაშინ როცა წმინდანები ძალადობრივი მოქცევისა და ისლამური იძულების წინააღმდეგობისას აღესრულნენ, ბოროტი დიპლომატიაა და, წმ. მაქსიმე აღმსარებლის სიტყვებით, „საღმრთო სიყვარულისგან განშორება“.

ნეომოწამეები ჭეშმარიტებას საკუთარი გადარჩენისთვის არ თმობდნენ. პატრიარქმა კირილემ მათი ხსოვნა დიპლომატიური ურთიერთობისთვის გაწირა. რა საფუძველზე აგრძელებენ მაშინ ერთგული მართლმადიდებლები ისეთი პატრიარქის მოხსენიებას, რომელიც ეკლესიის საკუთარ წმინდანთა მოწმობას წაშლის?

1. ნიკოდიმოს მთაწმინდელი, Νέον Μαρτυρολόγιον (ახალი მარტიროლოგიონი) (ვენეცია: ნიკოლაოს გლიკისი, 1799); ხელახ. გამოც. Athonite Analects 3 (ათონის მთა: Agioritiki Estia, 2009). კრებული 1330-დან 1796 წლამდე 85-ზე მეტი ნეომოწამის ცხოვრებას მოიცავს, მათ შორის წმ. აჰმედ კალიგრაფისას; წმ. ნიკოდიმოსის ნაშრომი ოსმალური ეპოქის ნეომოწამეთა მოწმობის კლასიკურ წყაროდ იქცა. წმ. მაკარიოს კორინთელთან ერთად რედაქტირებული. ადგილობრივი სინაქსარული წყაროებიც ადასტურებს წმ. გიორგი იოანინელს, წმ. აკვილინასა და წმ. აჰმედს როგორც ოსმალური ეპოქის ნეომოწამეებს. ↩

2. დევშირმეზე, ჯიზიაზე და ოსმალეთის ბატონობის ქვეშ ქრისტიან ქვეშევრდომთა მართვის სამართლებრივ ჩარჩოზე იხ. ჰალილ ინალჯიკი, The Ottoman Empire: The Classical Age, 1300–1600 (ოსმალეთის იმპერია: კლასიკური ეპოქა, 1300–1600), თარგმ. ნორმან იცკოვიცი და კოლინ იმბერი (ლონდონი: Weidenfeld and Nicolson, 1973; ხელახ. გამოც. Phoenix, 1994). ოსმალურ სასამართლოებში ქრისტიანთა ჩვენების მუსლიმთა წინააღმდეგ მიუღებლობის შესახებ კონკრეტულად იხ. ნაჯვა ალ-ქატანი, „Dhimmis in the Muslim Court: Legal Autonomy and Religious Discrimination“ („დიმები მუსლიმურ სასამართლოში: სამართლებრივი ავტონომია და რელიგიური დისკრიმინაცია“), International Journal of Middle East Studies 31, no. 3 (1999): 429–444. ↩

3. ბერძნული დედანი: „«Μισανθρωπίαν γαρ ορίζομαι έγωγε, και αγάπης θείας χωρισμόν, το τη πλάνη πειράσθαι διδόναι ισχύν εις περισσοτέραν των αυτή προκατειλημμένων φθοράν.»“ ↩

4. სააგენტო Trend News-მა ხელახლა გავრცელებულ 2016 წლის კლიპს სათაურად გამოიტანა: „В Османской империи никто не уничтожал христианские меньшинства — Патриарх Кирилл.“ იხ. https://ru.trend.az/world/turkey/3414147.html. ინტერვიუ ფართოდ გავრცელდა 2021 წლის აპრილში აშშ-ის მიერ სომხური გენოციდის აღიარების შემდეგ. ↩

5. 2016 წლის იანვარში საპატრიარქოს სპიკერმა მამა ალექსანდრე ვოლკოვმა განაცხადა, რომ პატრიარქმა კირილემ „არ უარყო 1915 წლის სომხური გენოციდი“ და რომ „სომხური გენოციდის შესახებ ჩვენი ეკლესიის პოზიცია არაერთხელ და მკაფიოდ იყო გამოხატული პატრიარქის მრავალრიცხოვან განცხადებებსა და მიმართვებში“, კირილეს სიტყვები მხოლოდ „რელიგიური უმცირესობების ცხოვრებაში შედარებითი უსაფრთხოებისა და სტაბილურობის“ პერიოდებზე მითითებად გადაიფორმულა. იხ. RFE/RL სომხური სამსახური, https://www.azatutyun.am/a/27481804.html. როცა ვიდეო 2021 წლის აპრილში ხელახლა გამოჩნდა, საპატრიარქომ განაცხადა, რომ იგი „არ ასახავს პატრიარქ კირილეს ნამდვილ შეხედულებებს“, მიუთითა მისი 2010 წლის ერევნის მემორიალის მონახულებაზე. იხ. Helleniscope, https://www.helleniscope.com/2021/05/01/patriarch-of-moscow-the-ottoman-empire-did-not-exterminate-the-christian-minorities-video/. არც ერთ შემთხვევაში ოფიციალური შესწორება ან განცხადების უკან წაღება არ გამოცხადებულა. ↩