Κεφάλαιο 3: Το Επιλεκτικό Μέτρο: Αβάνα vs Κρήτη

Αν η Διακήρυξη της Αβάνας προδίδει την Ορθοδοξία, γιατί δέχθηκε λιγότερη κριτική από τη Σύνοδο της Κρήτης;

Εδώ θα σκιαγραφηθεί το διπλό μέτρο.

Στο προηγούμενο κεφάλαιο, Κεφάλαιο 2: Η Διακήρυξη της Αβάνας, η Διακήρυξη παρουσιάστηκε και εξετάστηκε λεπτομερώς.

Αυτό το κεφάλαιο επιστρέφει στο κείμενό της για διαφορετικό σκοπό: μια άμεση σύγκριση με τη Σύνοδο της Κρήτης, αποδεικνύοντας ότι σε κάθε αμφισβητούμενο σημείο, η Αβάνα προχωρά πιο πέρα.

Αλλά κάποιος μπορεί να αναρωτηθεί: Τι είναι η Σύνοδος της Κρήτης, και γιατί έχει σημασία αυτή η σύγκριση;

Η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος της Κρήτης (Ιούνιος 2016) ήταν πανορθόδοξη σύνοδος για τις σχέσεις με τους μη Ορθόδοξους, που συγκλήθηκε μέσα σε λίγους μήνες από τη Διακήρυξη της Αβάνας.

Οι ορθόδοξοι παραδοσιακοί ξεσηκώθηκαν εναντίον της Κρήτης. Η Αντιόχεια αρνήθηκε να συμμετάσχει. Η Ρωσική Εκκλησία δήλωσε ότι «δεν μπορεί να θεωρηθεί πανορθόδοξη». Η Βουλγαρία την χαρακτήρισε «ούτε Μεγάλη, ούτε Αγία, ούτε Πανορθόδοξη». Το Άγιον Όρος εξέδωσε κριτικές. Πάνω από εξήντα Αγιορείτες πατέρες υπέγραψαν επιστολή χαρακτηρίζοντάς την «ψευδοσύνοδο».

Οι ίδιοι παραδοσιακοί ήταν όμως σε μεγάλο βαθμό σιωπηλοί για την Αβάνα.

Γιατί αυτό είναι σημαντικό; Διότι η Αβάνα είναι θεολογικά χειρότερη από την Κρήτη. Σε κάθε αμφισβητούμενο σημείο, η Αβάνα προχωρά πιο πέρα. Αν το χειρότερο σχεδόν δεν προκαλεί αντίδραση, τι μπορεί να σημαίνει αυτό;

Στα προηγούμενα κεφάλαια θεμελιώθηκαν τα κριτήρια σύμφωνα με τους αγίους μας. Αν αυτά τα κριτήρια καταδικάζουν την Κρήτη, καταδικάζουν την Αβάνα ακόμη περισσότερο, όμως η αντίδραση ήταν αντίστροφη: όλοι καταδίκασαν την Κρήτη, αλλά σιώπησαν για την Αβάνα.

Οι ακόλουθες ενότητες εξηγούν τα σχετικά ζητήματα της Συνόδου της Κρήτης για όσους δεν τα γνωρίζουν.

Για όσους θέλουν να εμβαθύνουν πλήρως στα ζητήματα της Συνόδου της Κρήτης, ο π. Peter Heers έχει δώσει μια ωριαία διάλεξη που ασχολείται με το θέμα.

Οι ακόλουθες ενότητες εξετάζουν γιατί η Διακήρυξη της Αβάνας είναι χειρότερη από τη Σύνοδο της Κρήτης, κάτι που θα μας βοηθήσει να δούμε ότι η Διακήρυξη της Αβάνας (και επομένως οι ενέργειες του Πατριάρχη Κυρίλλου) αξίζει παρόμοια αντίδραση από τους πιστούς.

Τα πηγαία έγγραφα που αναφέρονται σε αυτό το κεφάλαιο:

Relations of the Orthodox Church with the Rest of the Christian World («Σχέσεις της Ορθόδοξης Εκκλησίας με τον υπόλοιπο χριστιανικό κόσμο», Σύνοδος της Κρήτης)
The Mission of the Orthodox Church in Today's World («Η αποστολή της Ορθόδοξης Εκκλησίας στον σημερινό κόσμο», Σύνοδος της Κρήτης)
Joint Declaration of Pope Francis and Patriarch Kirill («Κοινή Διακήρυξη Πάπα Φραγκίσκου και Πατριάρχη Κυρίλλου», Αβάνα, 12 Φεβρουαρίου 2016)

Όρος «Εκκλησίες»

Κρήτη (Σχέσεις ¶6)

Η Κρήτη χρησιμοποιεί προσεκτική γλώσσα, αποδεχόμενη μόνο την «ιστορική ονομασία» άλλων σωμάτων που αυτοαποκαλούνται εκκλησίες.

...αποδέχεται την ιστορική ονομασία άλλων μη Ορθόδοξων χριστιανικών Εκκλησιών και Ομολογιών.

Η Κρήτη αναγνωρίζει ότι άλλοι αυτοαποκαλούνται εκκλησίες, χωρίς να επιβεβαιώνει ότι είναι εκκλησίες.

Μόσχα (2000)

Δεκαέξι χρόνια πριν τόσο από την Αβάνα όσο και από την Κρήτη, το Πατριαρχείο Μόσχας είχε ήδη απαντήσει σε αυτό το ερώτημα. Οι «Βασικές Αρχές της Στάσης της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας προς την Ετεροδοξία», που υιοθετήθηκαν από τη Σύνοδο Ιωβηλαίου των Επισκόπων το 2000 υπό την ηγεσία του Μητροπολίτη Κυρίλλου ως Προέδρου του ΤΕΕΣ, αποκαλούσαν τη Ρώμη Εκκλησία:

Диалог с Римско-Католической Церковью строился и должен строиться в будущем с учетом того основополагающего факта, что она является Церковью, в которой сохраняется апостольское преемство рукоположений.

Ο διάλογος με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία χτίστηκε και πρέπει να χτίζεται στο μέλλον λαμβάνοντας υπόψη το θεμελιώδες γεγονός ότι αυτή είναι Εκκλησία στην οποία διατηρείται η αποστολική διαδοχή χειροτονιών.

— «Βασικές Αρχές της Στάσης της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας προς την Ετεροδοξία»

Όχι «μια κοινότητα» ή «μια ομολογία». Εκκλησία, με διατηρημένη αποστολική διαδοχή. Αυτή ήταν η επίσημη θέση του Πατριαρχείου Μόσχας πριν υπάρξει η προσεκτική γλώσσα της Κρήτης περί «ιστορικής ονομασίας». Όταν η Αβάνα αποκάλεσε τον Πάπα «αδελφό επίσκοπο», υλοποίησε αυτό που η Μόσχα είχε ήδη επισημοποιήσει.

Αβάνα (¶24)

Η Αβάνα δεν φέρει τέτοια επιφύλαξη. Χρησιμοποιεί τον όρο «Εκκλησία» ως λειτουργικό όρο και για τις δύο πλευρές:

Κατά συνέπεια, δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό να χρησιμοποιούνται αθέμιτα μέσα για να παρακινηθούν πιστοί να μεταβούν από τη μία Εκκλησία στην άλλη, αρνούμενοι τη θρησκευτική τους ελευθερία και τις παραδόσεις τους.

— Κοινή Διακήρυξη Πάπα Φραγκίσκου και Πατριάρχη Κυρίλλου (Αβάνα

«Από τη μία Εκκλησία στην άλλη». Η Ρώμη είναι Εκκλησία. Η Ορθοδοξία είναι Εκκλησία. Η Διακήρυξη το αντιμετωπίζει ως δεδομένο, όχι ως σημείο που χρειάζεται επιχειρηματολογία. Μετά την υπογραφή, ο Πάπας Φραγκίσκος δήλωσε: «Μιλάμε ως αδελφοί, έχουμε το ίδιο Βάπτισμα, είμαστε επίσκοποι». Ο Πατριάρχης Κύριλλος στάθηκε δίπλα του, χωρίς καμία διόρθωση.

Κοινή Αποστολή

Κρήτη (Αποστολή §I.1)

Η Κρήτη δηλώνει έναν δογματικό σκοπό: τον σκοπό της Ενανθρώπησης.

Ο σκοπός της ενανθρώπησης του Λόγου του Θεού είναι η θέωση του ανθρώπου.

Αβάνα (¶24)

Η Αβάνα διατυπώνει ένα κοινό πρόγραμμα: τι θα κάνουν μαζί Καθολικοί και Ορθόδοξοι.

Ορθόδοξοι και Καθολικοί ενώνονται όχι μόνο από την κοινή Παράδοση της Εκκλησίας της πρώτης χιλιετίας, αλλά και από την αποστολή να κηρύξουν το Ευαγγέλιο του Χριστού στον σημερινό κόσμο.

*Η Κρήτη είναι μια δήλωση για την Ορθοδοξία. Η Αβάνα είναι μια δήλωση μαζί με τη Ρώμη.* Ποιο είναι πιο προβληματικό;

Διαθρησκειακή Προσευχή

Κρήτη (Σχέσεις ¶23)

Η Κρήτη μιλά για «διαχριστιανικό θεολογικό διάλογο», «αποφεύγοντας κάθε πράξη προσηλυτισμού, ουνιτισμού ή άλλη προκλητική πράξη δια-ομολογιακού ανταγωνισμού». Καμία πρόσκληση σε διαθρησκειακή συμπροσευχή.

Αβάνα (¶11)

Η Αβάνα εκτείνεται πολύ πέρα από τους Χριστιανούς, καλώντας όλους τους πιστούς του Θεού.

Προτρέπουμε όλους τους Χριστιανούς και όλους τους πιστούς του Θεού να προσεύχονται θερμά στον προνοητικό Δημιουργό του κόσμου.

Η φράση «όλοι οι πιστοί του Θεού» επεκτείνεται πέρα από τους Χριστιανούς, σε Μουσουλμάνους, Ιουδαίους και οποιονδήποτε ομολογεί πίστη σε μια θεότητα.

Ενώ η Κρήτη καλεί σε διάλογο με τους ετεροδόξους, η Αβάνα ανοίγει την πόρτα στη διαθρησκειακή προσευχή με οποιονδήποτε ομολογεί πίστη στον Θεό, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που δεν αναγνωρίζουν το Πρόσωπο του Χριστού.

Ουνιτισμός

Κρήτη (Σχέσεις ¶23)

Η Κρήτη καταδικάζει τον ουνιτισμό χωρίς επιφυλάξεις:

...αποφεύγοντας κάθε πράξη προσηλυτισμού, ουνιτισμού ή άλλη προκλητική πράξη δια-ομολογιακού ανταγωνισμού.

Αβάνα (¶25)

Η Αβάνα καταδικάζει τον ουνιτισμό ως μέθοδο ενώ ταυτόχρονα επιβεβαιώνει τις κοινότητες που δημιούργησε:

Σήμερα είναι σαφές ότι η παλαιά μέθοδος του «ουνιτισμού», που νοείται ως η ένωση μιας κοινότητας με την άλλη, αποσπώντας την από την Εκκλησία της, δεν είναι ο δρόμος για την αποκατάσταση της ενότητας. Παρ' όλα αυτά, οι εκκλησιαστικές κοινότητες που αναδύθηκαν σε αυτές τις ιστορικές συνθήκες έχουν δικαίωμα ύπαρξης και δικαίωμα να αναλαμβάνουν ό,τι είναι αναγκαίο για να καλύπτουν τις πνευματικές ανάγκες των πιστών τους, επιδιώκοντας παράλληλα να ζουν ειρηνικά με τους γείτονές τους.

— Κοινή Διακήρυξη Πάπα Φραγκίσκου και Πατριάρχη Κυρίλλου (Αβάνα

Η Κρήτη καταδικάζει τον ουνιτισμό χωρίς επιφυλάξεις. Η Αβάνα τον νομιμοποιεί στην ίδια φράση.

Μυστηριακή Ισοτιμία

Κρήτη

Δεν προσφέρει καμία δήλωση που να επιβεβαιώνει μυστηριακή ισότητα εκτός Ορθοδοξίας.

Αβάνα

Δηλώσεις του Πάπα Φραγκίσκου κατά την υπογραφή, με τον Κύριλλο παρόντα.

Μιλάμε ως αδελφοί, έχουμε το ίδιο Βάπτισμα, είμαστε επίσκοποι.

Όχι «έχετε μια μορφή που μοιάζει με Βάπτισμα» ή «ισχυρίζεστε αποστολική διαδοχή». Το ίδιο βάπτισμα, οι ίδιοι επίσκοποι.

Αν η Ρώμη έχει το ίδιο Βάπτισμα και επισκοπή, γιατί δεν είμαστε σε κοινωνία; Αυτό καταστρέφει τη διάκριση μεταξύ Εκκλησίας και σχίσματος.

Η Κρήτη δεν λέει τίποτα για τη μυστηριακή ισότητα. Η Αβάνα την επιβεβαιώνει ρητά.

Μάρτυρες Εκτός Ορθοδοξίας

Κρήτη

Καμία αναγνώριση μαρτύρων εκτός της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Αβάνα (¶12)

Πιστεύουμε ότι αυτοί οι μάρτυρες των καιρών μας, που ανήκουν σε διάφορες Εκκλησίες αλλά ενώνονται από το κοινό τους μαρτύριο, αποτελούν εγγύηση της ενότητας των Χριστιανών.

«Μάρτυρες... που ανήκουν σε διάφορες Εκκλησίες». Πρέπει να πιστέψουμε ότι η Ρώμη έχει μάρτυρες; Ο Προτεσταντισμός έχει μάρτυρες; Η λογική αλυσίδα που πυροδοτεί αυτή η αναγνώριση, από μάρτυρες σε αγίους, σε χάρη, σε έγκυρα μυστήρια, εξετάζεται στο Κεφάλαιο 2: Η Διακήρυξη της Αβάνας, Ενότητα 3, όπου ο Κανόνας 34 της Συνόδου της Λαοδικείας αναθεματίζει όσους στρέφονται σε «ψευδομάρτυρες, δηλαδή εκείνους των αιρετικών».

Η Κρήτη σιωπά σε αυτό το ζήτημα. Η Αβάνα διακηρύσσει ότι οι ετερόδοξες κοινότητες παράγουν γνήσιους μάρτυρες.

Η Ανισορροπία στην Υποδοχή

Στις «εκκλησίες», στα μυστήρια, στους μάρτυρες, στον ουνιτισμό, στη διαθρησκειακή προσευχή: η Αβάνα προχωρά πιο πέρα από την Κρήτη σε κάθε αμφισβητούμενο σημείο.

Κι όμως η αντίδραση ήταν αντεστραμμένη. Ακολουθεί μια σύντομη καταγραφή του τι συνέβη μετά την υποδοχή κάθε κειμένου:

Μετά την Κρήτη:

Αντιόχεια (27 Ιουνίου 2016): Τη δήλωσε προκαταρκτική και μη δεσμευτική.
Ρωσική Εκκλησία (15 Ιουλίου 2016): «Δεν μπορεί να θεωρηθεί πανορθόδοξη».
Βουλγαρία (29 Νοεμβρίου 2016): «Ούτε Μεγάλη, ούτε Αγία, ούτε Πανορθόδοξη».
Σερβία: Πολλοί επίσκοποι αρνήθηκαν να υπογράψουν το έγγραφο «Σχέσεις».
Άγιον Όρος: Η Ιερά Κοινότητα εξέδωσε κριτική. Πάνω από εξήντα πατέρες υπέγραψαν επιστολή που την απέρριπτε ως «ψευδοσύνοδο».

Μετά την Αβάνα:

Αντιόχεια: Καμία συνοδική δήλωση.
Ρωσική Εκκλησία: Καμία συνοδική κριτική (την υπέγραψε ο Κύριλλος).
Βουλγαρία: Καμία συνοδική δήλωση.
Σερβία: Καμία συνοδική δήλωση.
Άγιον Όρος: Δεν βρέθηκε δήλωση της Ιεράς Κοινότητας.

Πού είναι η αγανάκτηση για τη Διακήρυξη της Αβάνας, η οποία βρίσκεται τουλάχιστον στο ίδιο επίπεδο, αν όχι χειρότερο; Η Αβάνα είναι πιο ρητή, προχωρά πιο πέρα και διατυπώνει ισχυρισμούς που η Κρήτη απέφυγε. Γιατί η σιωπή;

Όσοι καταδίκασαν την Κρήτη σιώπησαν για την Αβάνα σε μεγάλο βαθμό επειδή την υπέγραψε ο Πατριάρχης Κύριλλος. Η δικαιοδοτική πίστη υπερίσχυσε της ορθόδοξης συνέπειας. Η Κρήτη εξετάστηκε ως σύνοδος· η Αβάνα απέφυγε την κριτική παριστάνοντας τη διπλωματία. Πολλοί που ανέλυσαν την προσεκτική γλώσσα της Κρήτης αγνόησαν τους ρητούς ισχυρισμούς της Αβάνας, επειδή η κριτική στον Κύριλλο ή στη Μόσχα είναι πολύ επικίνδυνη στην Εκκλησία αυτή τη στιγμή, ακόμη και για παραδοσιακά σκεπτόμενους και θαρραλέους ποιμένες.

Ο Μητροπολίτης Αυγουστίνος Καντιώτης Φλωρίνης είχε προειδοποιήσει δεκαετίες νωρίτερα κατά της σύγκλησης πανορθόδοξης συνόδου «χωρίς να πληρούνται πρώτα οι αναγκαίες προϋποθέσεις». Η Κρήτη τον δικαίωσε. Η προειδοποίηση του Καντιώτη ίσχυε όμως εξίσου για διμερείς διακηρύξεις όπως η Αβάνα, όπου ένας μόνο πατριάρχης μπορεί να παρακάμψει εντελώς τη συνοδική εξέταση, και η Αβάνα δεν δέχθηκε σχεδόν κανέναν τέτοιο έλεγχο.

Η Υποκρισία

Οι ίδιες οι δηλώσεις του Πατριάρχη Κυρίλλου αποκαλύπτουν αυτή την υποκρισία: συνέβαλε στην προώθηση της χειρότερης διακήρυξης ενώ αρνείται να αποκαλέσει σύνοδο την Κρήτη:

А после совещания десяти Поместных Православных Церквей на Крите в 2016 году эта тема была окончательно похоронена, все достигнутые в прошлом договоренности были обнулены...

Και μετά τη συνάντηση δέκα Τοπικών Ορθοδόξων Εκκλησιών στην Κρήτη το 2016, αυτό το θέμα θάφτηκε οριστικά, όλες οι συμφωνίες που είχαν επιτευχθεί στο παρελθόν ακυρώθηκαν...

— Πατριάρχης Κύριλλος

«Συνάντηση δέκα εκκλησιών». Όχι σύνοδος. Η ίδια η Ιερά Σύνοδος της Μόσχας διατύπωσε τη θέση ρητά:

Η σύγκληση Συνόδου ελλείψει συναίνεσης ορισμένων αυτοκέφαλων Ορθοδόξων Εκκλησιών παραβιάζει αυτήν την αρχή· ως εκ τούτου, η Σύνοδος που πραγματοποιήθηκε στην Κρήτη δεν μπορεί να θεωρηθεί πανορθόδοξη, ούτε τα κείμενα που υιοθετήθηκαν σε αυτήν να θεωρηθούν ότι εκφράζουν πανορθόδοξη συναίνεση.

— Ιερά Σύνοδος της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας

Κι όμως η Διακήρυξη της Αβάνας, που προχωρά πιο πέρα από την Κρήτη σε κάθε αμφισβητούμενο θεολογικό σημείο, ετοιμάστηκε από πέντε ανθρώπους σε απόλυτη μυστικότητα, χωρίς να ερωτηθεί καμία σύνοδος και χωρίς να τηρηθεί καμία προσυνοδική διαδικασία, και ο Κύριλλος την υπερασπίζεται από τότε (βλ. Κεφάλαιο 2: Η Διακήρυξη της Αβάνας).

Σε συνέντευξη στη La Stampa, αποκάλεσε τη συνάντηση της Αβάνας «πολύ σημαντικό γεγονός» παρά το ότι αναγνώρισε ότι παραμένουν θεολογικές διαφορές:

Встреча в Гаване стала очень важным событием в нашем многолетнем взаимодействии, несмотря на сохраняющиеся различия в богословских вопросах.

Η συνάντηση στην Αβάνα έγινε ένα πολύ σημαντικό γεγονός στη μακροχρόνια αλληλεπίδρασή μας, παρά τις εναπομένουσες διαφορές σε θεολογικά ζητήματα.

— Πατριάρχης Κύριλλος

Εννέα χρόνια μετά την υπογραφή της Διακήρυξης, σε συνάντηση με τον Πρόεδρο της Κούβας, ο Πατριάρχης Κύριλλος συνέχισε να υπερασπίζεται τη συνάντηση της Αβάνας: «Η Κούβα έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη των σχέσεων μεταξύ του ορθόδοξου κόσμου και του καθολικού κόσμου, μεταξύ της Εκκλησίας μας και της Καθολικής Εκκλησίας».

Για την Κρήτη, μια σύνοδος στην οποία συμμετείχαν δέκα από δεκατέσσερις εκκλησίες, που προετοιμάστηκε επί δεκαετίες, απορρίπτεται ως απλή «συνάντηση» χωρίς κύρος. Για την Αβάνα, μια διακήρυξη που ετοιμάστηκε από πέντε ανθρώπους σε απόλυτη μυστικότητα εγκωμιάζεται ως «πολύ σημαντική», πιστώνεται με την προώθηση των σχέσεων με τη Ρώμη και υπερασπίζεται για σχεδόν μια δεκαετία.

Η Κρήτη απαιτούσε τη συναίνεση όλων των εκκλησιών για να είναι έγκυρη. Η Αβάνα απαιτούσε μόνο τη γνώση πέντε ανθρώπων.

Διπλά Μέτρα

Αν η Κρήτη αξίζει έλεγχο για ασάφεια και διαδικασία, η Αβάνα τον απαιτεί πολύ περισσότερο για τη ρητή θεολογική ισοτιμία με την ετεροδοξία. Η Αβάνα αντιμετωπίστηκε με σιωπή.

Αυτό αποκαλύπτει κάτι που πολλοί δεν θέλουν να παραδεχτούν: εφαρμόζουν διαφορετικά μέτρα στην αίρεση ανάλογα με το ποιος προκαθήμενος την διαπράττει. Όταν ο Βαρθολομαίος μιλά για «ενότητα», καταδικάζεται· όταν ο Κύριλλος υπογράφει το ίδιο, δικαιολογείται, και όσοι το επισημαίνουν αποκαλούνται «αντιρωσικοί» ρωσοφοβικοί. Αυτό δεν είναι συνέπεια· είναι οπαδισμός και, στην καλύτερη περίπτωση, τακτική διπλωματία, λόγω της δύναμης και της επιρροής του Πατριάρχη Κυρίλλου.

Ας εξετάσουμε πώς ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος περιγράφει το Μεγάλο Σχίσμα:

...Οι πρόγονοί μας, που μας κληροδότησαν το σχίσμα, ήταν δυστυχή θύματα του όφεως, του αρχηγέτη του κακού, και βρίσκονται ήδη στα χέρια του Θεού, του Δικαίου Κριτή. Ικετεύουμε το έλεος του Θεού γι' αυτούς, αλλά οφείλουμε, ενώπιον του Θεού, να διορθώσουμε τα σφάλματά τους.

— Πατριάρχης Βαρθολομαίος

Ο Κύριλλος, στη Διακήρυξη της Αβάνας, περιέγραψε το Σχίσμα ως «πληγές που προκλήθηκαν από παλαιές και πρόσφατες συγκρούσεις, από διαφορές που κληρονομήσαμε από τους προγόνους μας» (βλ. Κεφάλαιο 2: Η Διακήρυξη της Αβάνας, Ενότητα 2).

Και οι δύο αντιμετωπίζουν στη συνέχεια τις δογματικές αιρέσεις ως απλές παρεξηγήσεις προς εξομάλυνση. Ο Βαρθολομαίος επικρίνεται ευρέως γι' αυτό. Γιατί ο Κύριλλος δικαιολογείται που λέει το ίδιο;

Το Διπλό Μέτρο Πέρα από την Αβάνα

Το μοτίβο επεκτείνεται πέρα από τη σύγκριση Αβάνας-Κρήτης. Πολλοί Ρώσοι Ορθόδοξοι βιάστηκαν να καταδικάσουν τον Αρχιεπίσκοπο Ελπιδοφόρο επειδή δήλωσε ότι «απλώς δεν μπορείς να δεις τα μυριάδες μονοπάτια που οδηγούν στον ίδιο προορισμό, επειδή είσαι περιτριγυρισμένος από ογκόλιθους προκατάληψης», όπως έπρεπε.

Αλλά λίγοι ασχολήθηκαν με τις ίδιες αιρέσεις του Κυρίλλου από προηγούμενα χρόνια: ότι Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι «απευθύνονται στον ίδιο Θεό» (βλ. Κεφάλαιο 5: Μουσουλμάνοι και Ορθόδοξοι Προσεύχονται στον Ίδιο Θεό), ότι η Ρώμη είναι «αδελφή Εκκλησία» με έγκυρα μυστήρια, και ότι απαγορεύεται η μεταστροφή Καθολικών.

Συμπέρασμα

Οι άγιοι δεν ρώτησαν ποιος πατριάρχης υπέγραψε ένα αιρετικό έγγραφο πριν το καταδικάσουν. Το προηγούμενο που τεκμηριώνεται στο Κεφάλαιο 1: Λειτουργική Αναγνώριση του Πάπα ισχύει χωρίς διάκριση: το μέτρο που εφάρμοσαν οι άγιοι στον Αθηναγόρα και τον Βαρθολομαίο είναι το ίδιο μέτρο που πρέπει να εφαρμοστεί και στον Κύριλλο. Οι κατηγορίες περί «αντιρωσισμού» επειδή εφαρμόζεται αυτό το μέτρο ομοιόμορφα είναι κενές επιδείξεις και δικαιοδοσιακή βαθμολόγηση.

Οι κανόνες και η μαρτυρία των αγίων απαιτούν συνέπεια, ανεξάρτητα από το ποιος πατριάρχης εμπλέκεται σε αίρεση.