Η Βασιλεία των Ουρανών: Η Επιλογή του Αγίου Λαζάρου
Στις 15 Ιουνίου 1389, ο Τσάρος Λάζαρος Σερβίας, ο κυρίαρχος σερβικού βασιλείου, συνελήφθη στο Πεδίο Κοσσυφοπεδίου και οδηγήθηκε ενώπιον εκτελεστή. Στη τελευταία συνειδητή στιγμή του πριν τον αποκεφαλισμό, ξεκίνησε ευχή υπέρ του λαού του. Και τότε, στη μέση εκείνης της ευχής, διέκοψε τον εαυτό του για να διορθώσει μια κτητική αντωνυμία. Όχι ο λαός μου. Ο λαός Σου, Κύριε.
Ένας ετοιμοθάνατος Ορθόδοξος τσάρος, στη ώρα θανάτου του υπέρ αμύνης έθνους, αρνούμενος να αποκαλέσει δικό του το δικό του έθνος.
Τα προηγούμενα τέσσερα κεφάλαια μέτρησαν τη θεολογία πολέμου Πατριάρχη Κυρίλλου έναντι πατερικής συμφωνίας και τη βρήκαν ελλιπή σε κάθε σημείο. Εκείνα τα κεφάλαια αποτελούν τη κριτική βιβλίου. Αυτό το κεφάλαιο είναι συντομότερο, και ο σκοπός του διαφορετικός. Μετρά τον πόλεμο Κυρίλλου έναντι αγιοκαταταγμένου Ορθοδόξου ηγεμόνα του οποίου ο πόλεμος πληρούσε κάθε πατερικό κριτήριο που όρισαν ποτέ οι Πατέρες για επιτρεπτή άμυνα, και ο οποίος πέθανε μ’ εκείνη τη διόρθωση στα χείλη. Το επιχείρημα αυτού του κεφαλαίου δεν αντικαθιστά τα επιχειρήματα των προηγουμένων. Τους δίνει πρόσωπο.
Ο Τσάρος Λάζαρος, Συνοπτικά
Ο Τσάρος Λάζαρος Πρίμπατς Χρεμπελιάνοβιτς (π. 1329-1389) αποτελεί δοξασμένο άγιο Ορθοδόξου Εκκλησίας, τιμώμενο στις 15/28 Ιουνίου. Η σύζυγός του Μιλίτσα (η μοναχή μεγαλοσχήμη, δηλ. μοναχή υψίστου βαθμού, Ευφροσύνη) και ο πρωτότοκος υιός Άγιος Στέφανος Λαζάρεβιτς είναι επίσης άγιοι. Τα λείψανά του ανευρέθηκαν αδιάφθορα (σώμα διατηρημένο από αποσύνθεση, αναγνωρισμένο σημείο αγιότητος) ένα χρόνο μετά τον θάνατό του και αναπαύονται σήμερα στον Καθεδρικό Ναό Βελιγραδίου. Το αγιολογικό αρχείο είναι εκκλησιαστικό, όχι θρυλικό: Πατριάρχης Δανιήλ Γ’ Σερβίας, Κωνσταντίνος ο Φιλόσοφος, και η μοναχή Ιεφιμία ήταν όλοι σύγχρονοι των οποίων τις μαρτυρίες ο Άγιος Ιουστίνος Πόποβιτς συγκέντρωσε σε τυπικό Βίο τον εικοστό αιώνα.[1]
Ο πόλεμός του στο Κόσοβο ήταν η κυριολεκτική υποδειγματική περίπτωση Ορθοδόξου αυτοαμύνης που ο ΙΓ’ Κανόνας Μεγάλου Βασιλείου επιτρέπει (Κεφάλαιο 20): μη-Ορθόδοξοι εισβολείς που επιτίθενται σε χριστιανικές χώρες χάριν πίστεως, καίγοντας μοναστήρια, ερημώνοντας εκκλησίες, σκοτώνοντας Χριστιανούς επειδή ήταν Χριστιανοί. Ο ίδιος ο Άγιος Ιουστίνος Πόποβιτς αποτυπώνει τον χαρακτήρα μάχης σε μία φράση. Ήταν, γράφει, «η μάχη μεταξύ βαπτισμένων και αβαπτίστων, Χριστιανών και Μωαμεθανών». Αυτή η διατύπωση αποτελεί ακριβώς το κριτήριο που ο κανόνας Μεγάλου Βασιλείου προβλέπει: Χριστιανούς που αμύνονται κατά μη-Χριστιανών εισβολέων χάριν πίστεως. Ο πόλεμος Πατριάρχη Κυρίλλου κατά Ορθοδόξων Χριστιανών Ουκρανίας δεν πλησιάζει.
Ο Λάζαρος δεν ήταν ούτε αφελής ούτε πολεμοχαρής. Είχε ήδη νικήσει τον Σουλτάνο Μουράτ Α’ σε ανοιχτή μάχη στο Πλόχνικ το 1387, δύο χρόνια πριν το Κόσοβο, και ο Μουράτ είχε τραπεί σε φυγή. Σε ειρηνική εποχή, προίκισε μοναστήρια σε ολόκληρο τον Ορθόδοξο κόσμο (Ραβάνιτσα, Χιλανδαρίου στο Άγιο Όρος, Αγίου Παντελεήμονος, Ιεροσολύμων, Σινά, Βλαχίας) και θεράπευσε πολυετές σχίσμα μεταξύ Σερβικού Πατριαρχείου και Κωνσταντινουπόλεως. Ο Κωνσταντίνος ο Φιλόσοφος καταγράφει τη στάση του όταν αντιμετώπιζε τουρκική καταστροφή: «Όπου περνούσε από κάθε είδους πόλεις ή επαρχίες ή μοναστήρια ή εκκλησίες πιστών, όπου είχαν περάσει οι Τούρκοι… τα πάντα αποκαθιστούσε και επανέφερε τάξη και ηρεμία». Το ένστικτο Λαζάρου απέναντι σε εχθρική καταστροφή ήταν αποκατάσταση, όχι αντεκδίκηση.
Πήρε ξανά τα όπλα στο Κόσοβο μόνον όταν, κατά τα λόγια Αγίου Ιουστίνου, «δεν μπορούσε πλέον να σταθεί αδρανής και να παρακολουθεί τα μέλη σώματός του, που ήταν επιπλέον μέλη Σώματος Χριστού, να κομματιάζονται και να αποσπώνται».
Ο πλήρης θεολογικός μηχανισμός για τη μέτρηση αυτού του είδους πολέμου έναντι του πολέμου Πατριάρχη Κυρίλλου αναπτύσσεται λεπτομερώς στα προηγούμενα κεφάλαια (Κεφάλαιο 18, Κεφάλαιο 20, Κεφάλαιο 17). Αυτό το κεφάλαιο προϋποθέτει εκείνο το έργο και εποικοδομεί επ’ αυτού.
Η Επιλογή Δύο Βασιλείων
Η Σερβική Ορθόδοξη αγιολογική και εποποιητική παράδοση καταγράφει ότι πριν τη μάχη, άγγελος εμφανίστηκε στον Τσάρο Λάζαρο και του πρόσφερε μια επιλογή. Ο Άγιος Ιουστίνος γράφει:
Κατά γενική και αρχαία λαϊκή παράδοση, Άγγελος Κυρίου εμφανίστηκε στον Άγιο Ηγεμόνα Λάζαρο πριν αυτή τη μάχη και τον ρώτησε ποιο βασίλειο επιθυμούσε να επιλέξει: θα επέλεγε τη επίγεια βασιλεία ή τη Βασιλεία Ουρανών. Αφού προσευχητικά περισυλλέχθηκε, ο Ηγεμών, που λαχταρούσε τον ουρανό, απάντησε στον Άγγελο Θεού: «Αν επιλέξω τη επίγεια βασιλεία, είναι μόνον για σύντομο χρόνο, και είναι στιγμιαία και παροδική· αλλά η Βασιλεία Ουρανών διαρκεί πάντα και αιωνίως.» Ούτω ο φιλόθεος Σέρβος ηγεμών αποφάσισε υπέρ Βασιλείας Χριστού Βασιλέως εν ουρανοίς.
— Άγιος Ιουστίνος Πόποβιτς, Βίος Αγίου Λαζάρου, σ. 28
Ο ίδιος ο Άγιος Ιουστίνος πλαισιώνει αυτή τη σκηνή ως «γενική και αρχαία λαϊκή παράδοση», αντλώντας από τον σερβικό εποποιητικό κύκλο Κοσσυφοπεδίου. Δεν παρουσιάζεται ως σύγχρονο χρονικό. Αλλά η Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία τη δέχθηκε ως τη θεολογική σύνοψη αυτού που σήμαινε το Κόσοβο, και κάθε δοξασμένος Σέρβος άγιος που ερμήνευσε τη μάχη τη διάβασε κατ’ αυτόν τον τρόπο.
Ο Άγιος Λάζαρος επέλεξε τη Βασιλεία Ουρανών.
Σκεφθείτε τι σημαίνει αυτή η επιλογή. Σε Ορθόδοξο ηγεμόνα προσφέρθηκε στρατιωτική νίκη στη γη και τη αρνήθηκε χάριν επίγειας ήττας. Η προσφορά δεν ήταν επιλογή μεταξύ αγαθού και κακού. Ήταν επιλογή μεταξύ δύο αγαθών: της διατηρήσεως εγκόσμιας κυριαρχίας έθνους, η οποία ένας τσάρος κανονικά υποχρεούται να υπερασπιστεί, και της Βασιλείας Ουρανών, που είναι υψηλότερη. Ο Λάζαρος επέλεξε το υψηλότερο αγαθό εις βάρος χαμηλοτέρου. Επέλεξε να χάσει.
Ο Άγιος Νικόλαος Βελιμίροβιτς, διαλογιζόμενος θεολογικά επί σκηνής, θέτει τη ετυμηγορία αγγέλου επί επιλογής σε λόγια που ονοματίζουν αυτό που μόλις είχε πετύχει ο Λάζαρος:
Επιλέγοντας τη Ουράνια Βασιλεία συμπεριέλαβες τον λαό σου μεταξύ αθανάτων και αγγελικών εθνών ουρανού. Ως άνθρωπος και ως ηγεμών δεν μπορούσες να κληροδοτήσεις μεγαλύτερη κληρονομιά στον λαό σου από μια τέτοια επιλογή και από τη επιβεβαίωσή της με τη ερυθρή σφραγίδα δικού σου αίματος.
— Άγιος Νικόλαος Βελιμίροβιτς, Η Διαθήκη Τσάρου, σ. 88
Η επιλογή αυτή καθεαυτή ήταν η μεγαλύτερη κληρονομιά που μπορούσε να αφήσει ένας τσάρος στον λαό του. Όχι κατάκτηση. Όχι συνθήκη. Όχι έδαφος κρατημένο. Ένα αγιοποιημένο παράδειγμα, σφραγισμένο με βασιλικό αίμα.
Αυτή αποτελεί τη παραδειγματική αντίκρουση κάθε μορφής ιδεολογίας που ταυτίζει τη εγκόσμια επιβίωση Ορθοδόξου έθνους με τη επιβίωση Ορθοδοξίας ως τέτοιας (Κεφάλαιο 16, Κεφάλαιο 15). Ο Λάζαρος αποδεικνύει ότι η Ορθοδοξία δύναται να επιβιώσει ακόμη και δι’ εγκόσμιας ήττας, και κατά τη μαρτυρία ίδιας Σερβικής Εκκλησίας, ακόμη και να θριαμβεύσει δι’ αυτής.
Αυτό που μετρά δεν είναι αν το Ορθόδοξο έθνος κερδίζει τους πολέμους του αλλά αν οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί σε αυτό παραμένουν πιστοί μέχρι θανάτου. Έξι αιώνες Σερβικής Ορθοδόξου ταυτότητος υπό Οθωμανική κυριαρχία αποτελούν τη κληρονομιά εκείνης της επιλογής.
«Όχι ο Λαός Μου αλλά ο Λαός Σου, Κύριε»
Πριν αποκεφαλιστεί, ο Άγιος Ιουστίνος Πόποβιτς καταγράφει, ο Τσάρος Λάζαρος απήγγειλε τη τελευταία ευχή του δυνατά:
Ω Δημιουργέ μου, που κρίνεις τις αμαρτίες μας γνωστές και αγνώστους, σε Σένα κράζω και σε Σένα προσεύχομαι: συγχώρησέ με για ό,τι παρέλειψα να πράξω κατά το Άγιο Θέλημά Σου, και σώσε τον λαό μου, ή για να το πω σωστότερα, όχι τον λαό μου αλλά τον Δικό Σου λαό, Κύριε.
— Άγιος Λάζαρος, τελευταία ευχή πριν αποκεφαλισμό, στο Πόποβιτς, Βίος Αγίου Λαζάρου, σσ. 28-29 (έμφαση προστιθεμένη)
Προσέξτε τη αυτοδιόρθωση. Ένας ετοιμοθάνατος τσάρος, ο νόμιμος κυρίαρχος βασιλείου, ο άνθρωπος γύρω από τον οποίο είχαν μόλις πεθάνει οι υπήκοοί του από αγάπη, αρχίζει να προσεύχεται «σώσε τον λαό μου». Και τότε, στη τελευταία συνειδητή πνοή, διακόπτει τον εαυτό του για να διορθώσει τη κτητική αντωνυμία: όχι τον λαό μου αλλά τον Δικό Σου λαό, Κύριε. Ένας κυρίαρχος στη στιγμή θανάτου υπέρ αμύνης έθνους αρνούμενος να αποκαλέσει δικό του το δικό του έθνος.
Αποτελεί τη πλέον ολοκληρωμένη θεολογική δήλωση που δύναται να κάνει ηγεμών περί σχέσεως μεταξύ έθνους και Θεού. Το έθνος δεν ανήκει στον ηγεμόνα. Το έθνος δεν ανήκει στη Ορθόδοξη Εκκλησία έθνους. Το έθνος ανήκει στον Θεό. Κυρίαρχος που κατανοεί ορθώς το καθήκον του δεν αποτελεί ιδιοκτήτη λαού, ακόμη και στη ώρα θανάτου υπέρ αμύνης. Αποτελεί προσωρινό οικονόμο ποιμνίου που ανήκει σε κάποιον άλλο.
Η εκκλησιολογία ιδεολογίας Ρωσικού Κόσμου, ο ισχυρισμός ότι το ρωσικό έθνος αποτελεί τη Εκκλησία, ότι η ρωσική εθνική ταυτότητα αυτή καθεαυτή αποτελεί μορφή Ορθοδόξου ταυτότητος, ότι η Αγία Ρωσία αποτελεί πολιτικο-θεολογικό σχέδιο (Κεφάλαιο 15), αποτελεί τη ευθεία αντίθεση τελευταίας ευχής Λαζάρου. Εκεί που ο Ρούσκι Μιρ διεκδικεί τον Ορθόδοξο Ρωσικό λαό ως δικό του, ο Λάζαρος αρνείται να διεκδικήσει τον Ορθόδοξο Σερβικό λαό ως δικό του. Εκεί που ο Ρούσκι Μιρ ανυψώνει το Ορθόδοξο έθνος σε θεολογική κατηγορία, ο Λάζαρος επιστρέφει το Ορθόδοξο έθνος στον Θεό.
Έξι αιώνες πριν ο Ιερομάρτυς Δανιήλ Συσόεφ αρθρώσει το δόγμα ουρανοπολιτισμού, τη διδασκαλία ότι «η αληθινή πατρίδα μας είναι ο ουρανός· η Εκκλησία αποτελεί τη ύψιστη υποταγή μας» (Κεφάλαιο 16), ο Τσάρος Λάζαρος το έζησε στη αιχμή ξίφους εκτελεστή. Ο ουρανοπολιτισμός δεν απαιτεί θεολόγο. Απαιτεί μόνον ηγεμόνα πρόθυμο να πει, στη τελευταία πνοή, ότι το έθνος του δεν είναι δικό του.
Η Ετυμηγορία Σερβικής Εκκλησίας
Ένα χρόνο μετά τη εκτέλεσή του, τα λείψανα Λαζάρου ανευρέθηκαν αδιάφθορα. Ο πατέρας, η μητέρα, και ο πρωτότοκος υιός δοξάστηκαν όλοι από τη Ορθόδοξη Εκκλησία ως άγιοι. Το σερβικό έθνος εορτάζει τον θάνατο Λαζάρου ως τη ύψιστη εθνική ιερή ημέρα. Έξι αιώνες αργότερα, μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Άγιος Νικόλαος Βελιμίροβιτς, ο ίδιος δοξασμένος άγιος 20ού αιώνα Σερβικής Ορθοδόξου Εκκλησίας, εκφώνησε κήρυγμα επί λειψανοθήκης Αγίου Λαζάρου στη Μονή Ραβάνιτσα Σρεμ. Η ερμηνεία του αποτελεί τη κανονική ερμηνεία Σερβικής Εκκλησίας περί αυτού που σήμαινε το Κόσοβο. Ο Άγιος Νικόλαος ονοματίζει πρώτα το αίνιγμα:
Γιατί άλλα έθνη συνήθως εορτάζουν τις ημέρες νικών τους ως εθνικές εορτές, και αναρωτιούνται με απορία: «Γιατί οι Σέρβοι εορτάζουν τη ημέρα μεγάλης ήττας τους ως “κύρια” εθνική ιερή ημέρα;»… εορτάζοντας Βιδόβνταν, εορτάζετε πάντοτε όχι τη ήττα, αλλά τη νίκη Λαζάρου.
— Επίσκοπος Νικόλαος Βελιμίροβιτς, Η Νίκη Αγίου Λαζάρου, σ. 117[2]
Τι είδους νίκη, αν όχι στρατιωτική; Η απάντηση Αγίου Νικολάου διαβάζεται ως επίπληξη Πατριάρχη Κυρίλλου γραμμένη εξ αιώνες εκ των προτέρων:
Ο στρατός του Λαζάρου πολέμησε υπέρ της Χριστιανοσύνης, υπέρ της Πατρίδας, υπέρ των Βαλκανίων. Ο στρατός του Μουράτ πολέμησε για την επιβολή της Ισλαμικής πίστεως, για την επιβολή κυριαρχίας, για την επιβολή ζυγού και σιωπής. Μπορεί άραγε να υπάρξει οποιαδήποτε αμφιβολία για το ποιανού η πρόθεση του αγώνα και ποιανού ο σκοπός του πάθους ήταν δικαιότερος; Πώς λοιπόν μπόρεσε ο Λάζαρος να νικηθεί; Αλλά όχι, δεν νικήθηκε. Καθώς η αιματηρή κεφαλή του κυλούσε στο Κοσσυφοπέδιο, έγραφε θανατική καταδίκη για τους υποτιθέμενους νικητές.
— Άγιος Νικόλαος Βελιμίροβιτς, Η Νίκη Αγίου Λαζάρου, σ. 118
Και η αρχή που εξηγεί γιατί η ήττα ονομάζεται νίκη:
Αν φονεύσεις κάποιον που έχει περισσότερη δικαιοσύνη από εσένα, δεν τον φόνευσες αλλά τον δόξασες. Φονεύοντάς τον μόνον επιτάχυνες τη πτώση και τον θρίαμβό του.
— Άγιος Νικόλαος Βελιμίροβιτς, Η Νίκη Αγίου Λαζάρου, σ. 118
Ο σερβικός εποποιητικός κύκλος Κοσσυφοπεδίου συνοψίζει ολόκληρη τη μάχη σε ένα δίστιχο που ο Άγιος Νικόλαος παραθέτει ως οριστική ετυμηγορία:
Sve je sveto i čestito bilo, I milome Bogu pristupačno.
Όλα ήταν άγια και τίμια, και αποδεκτά στον αγαθό Θεό.
— Σερβικός εποποιητικός κύκλος Κοσσυφοπεδίου, στο Άγιος Νικόλαος, Η Νίκη Αγίου Λαζάρου, σ. 118
«Αυτό σημαίνει», εξηγεί ο Άγιος Νικόλαος, «ότι άξια θυσία είχε προσφερθεί για άξιο σκοπό. Τα πάντα είχαν θυσιαστεί χάριν του Χριστού.»
Και ο Άγιος Νικόλαος δηλώνει ρητά ότι αυτό δεν αποτελεί απλώς ιστορική παρατήρηση περί πάλαι ποτέ μάχης. Αποτελεί ζωντανή πνευματική παράδοση η απαίτηση της οποίας στο παρόν είναι μόνιμη:
Ας τιμήσουμε λοιπόν τη θυσία του Αγίου Λαζάρου. Η επιλογή της Ουράνιας Βασιλείας σημαίνει ολόκληρη πνευματική παράδοση. Αυτή η πνευματική παράδοση του Λαζάρου είναι τόσο αναγκαία για τους ανθρώπους σήμερα όσο ποτέ. Διότι αληθινά σημαίνει ότι μαζί με τον Χριστό έρχεται και η νίκη. Σημαίνει ότι καμία θυσία δεν είναι υπερβολικά μεγάλη χάριν της δικαιοσύνης του Θεού.
— Επίσκοπος Νικόλαος Βελιμίροβιτς, Η Νίκη Αγίου Λαζάρου, σ. 119
Αυτό αποτελεί το μέτρο. Και ο Άγιος Νικόλαος δεν ομιλεί ιδιωτικά. Ομιλεί ως ο ίδιος ερμηνευτής Εκκλησίας περί αυτού που σήμαινε το Κόσοβο, κηρύσσοντας επί αυτής ακριβώς λειψανοθήκης αγίου του οποίου τη σημασία κηρύσσει. Η Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία δεν αναθεώρησε τη ερμηνεία του.
Ούτε δύναται αναγνώστης να απορρίψει αυτό ως τη τοπικιστική μαρτυρία ξένης εθνικής παραδόσεως. Τόσο ο Άγιος Ιουστίνος Πόποβιτς όσο και ο Άγιος Νικόλαος Βελιμίροβιτς αποτελούν αγιοκαταταγμένους αγίους Ορθοδόξου Εκκλησίας, δοξασμένους 2010 και 2003 αντιστοίχως, των οποίων οι αγιοκατατάξεις παραμένουν αδιαμφισβήτητες στο Πατριαρχείο Μόσχας. Ομιλούν ως καθολικοί Ορθόδοξοι μάρτυρες, όχι ξένοι, και η Ρωσική Εκκλησία δεν δύναται να αναθεωρήσει τη διδασκαλία τους χωρίς να αποκηρύξει πρόσωπα ήδη στο δικό της λειτουργικό ημερολόγιο.
Η συγκλίνουσα μαρτυρία ιδίας Ρωσικής παραδόσεως, ότι οι αγιοκαταταγμένοι ηγεμόνες Ρωσίας δοξάζονται όχι για ό,τι κέρδισαν στη μάχη αλλά για τη ευσέβεια, τη απροθυμία, και στη παραδειγματική περίπτωση Αγίων Βόριδος και Γκλεμπ, τους πρώτους αγίους που αγιοκατέταξε η Ρωσική Εκκλησία, τη ρητή άρνησή τους να χύσουν χριστιανικό αίμα ακόμη και σε αυτοάμυνα, εξετάζεται στο Κεφάλαιο 20.
Το Μέτρο που Καταδικάζει τον Κύριλλο
Πριν μετρήσουμε τον πόλεμο Κυρίλλου έναντι Λαζάρου, αξίζει να ονοματίσουμε τι θα αντιμετώπιζε στη Ουκρανία από 2022 (Κεφάλαιο 23) το ένστικτο αποκαταστάσεως Λαζάρου. Τις Ουκρανικές Ορθόδοξες εκκλησίες κατεστραμμένες από ρωσικά πυρά. Τους Ουκρανούς Ορθοδόξους ιερείς σκοτωμένους από ρωσικές δυνάμεις. Τα χωριά καμένα στο Ντονμπάς. Τα σεμινάρια των οποίων οι τοίχοι δεν στέκουν πλέον. Τα ορφανά παιδιά από όπλα που Ρώσοι επίσκοποι ευλόγησαν μπροστά στη κάμερα. Οποιοδήποτε κι αν ήταν το ένστικτο Λαζάρου απέναντι σε εχθρική καταστροφή, δεν θα ήταν αυτό. Ο Λάζαρος αποκαθιστούσε ό,τι έκαιγαν οι Τούρκοι. Ο Πατριάρχης Κύριλλος ευλόγησε το κάψιμο αυτού που θα αποκαθιστούσε ο Λάζαρος.
Ο Άγιος Λάζαρος, ως διασώζεται σε αγιολογία, κήρυγμα, και σερβική μνήμη, αποτελεί το ζωντανό κριτήριο βάσει του οποίου η θεολογία πολέμου Μόσχας δύναται πλέον να μετρηθεί. Κατ’ εκείνο το κριτήριο:
Ο Λάζαρος πολέμησε την υποδειγματική περίπτωση που προβλέπει ο ΙΓ’ Κανόνας του Μεγάλου Βασιλείου: μη-Ορθόδοξοι εισβολείς που επιτίθενται σε Χριστιανούς χάριν της πίστεως. Κανένας πατερικός συγγραφεύς σε ολόκληρη την παράδοση δεν επέτρεψε ποτέ σε Ορθοδόξους Χριστιανούς να διεξαγάγουν επιθετικό πόλεμο κατά άλλων Ορθοδόξων Χριστιανών. Ο πόλεμος του Λαζάρου πληρούσε κάθε πατερικό κριτήριο (Κεφάλαιο 20)· ο πόλεμος του Κυρίλλου δεν πληροί κανένα. Το ένα κριτήριο που πληρούσε ο Λάζαρος, ο πόλεμος του Κυρίλλου δεν μπορεί καν να το προσεγγίσει.
Τα τελευταία συνειδητά λόγια Λαζάρου ήταν «σώσε τον λαό μου, ή για να το πω σωστότερα, όχι τον λαό μου αλλά τον Δικό Σου λαό, Κύριε.» Ετοιμοθάνατος τσάρος αρνούμενος να αποκαλέσει δικό του το δικό του έθνος. Ο Πατριάρχης Κύριλλος κήρυξε τη Ρωσία ως κατέχοντα (τον συγκρατητή του Αντιχρίστου), «το παγκόσμιο κέντρο Ορθοδόξου Χριστιανισμού» (Κεφάλαιο 18), και έδωσε τη σφραγίδα του σε ολόκληρη τη ιδεολογία Ρούσκι Μιρ, που αντιμετωπίζει τη ρωσική εθνική και πολιτισμική ταυτότητα ως αυτή καθεαυτή μορφή Ορθοδόξου ταυτότητος (Κεφάλαιο 15). Δεν μπορεί κανείς ταυτοχρόνως να κρατά τα τελευταία λόγια Τσάρου Λαζάρου και τη ιδεολογία Ρωσικού Κόσμου. Οι δύο θέσεις είναι αμοιβαία ασυμβίβαστες.
Η πλήρης θεολογική κατηγορία κατά κηρύγματος Πατριάρχη Κυρίλλου περί πλυσίματος αμαρτιών, κηρύξεως «Ιερού Πολέμου», ισχυρισμού κατέχοντος, και ιεροποιήσεως πυρηνικού οπλοστασίου Ρωσίας βρίσκεται στα προηγούμενα κεφάλαια αυτού του βιβλίου (Κεφάλαιο 17, Κεφάλαιο 18, Κεφάλαιο 20). Αυτό το κεφάλαιο δεν αντικαθιστά εκείνη τη κατηγορία. Της δίνει πρόσωπο, και σε εκείνο το πρόσωπο δίνει όνομα.
Η Ορθόδοξη Εκκλησία δόξασε τον Τσάρο Λάζαρο, τη σύζυγό του, και τον πρωτότοκο υιό του. Ολόκληρη οικογένεια ανυψώθηκε στην αγιότητα επειδή επέλεξε τη Βασιλεία των Ουρανών εις βάρος της επίγειας. Καμία Ορθόδοξη παράδοση στην ιστορία δεν πρότεινε ποτέ τη δόξαση πατριάρχη για επιθετικό πόλεμο κατά άλλων Ορθοδόξων Χριστιανών.
Ο Λάζαρος επέλεξε τη Βασιλεία των Ουρανών εις βάρος της επίγειας. Ο Πατριάρχης Κύριλλος παρουσιάζει τη Βασιλεία των Ουρανών ως ανταμοιβή για την επέκταση της επίγειας. Ο Άγιος Νικόλαος ονομάζει αυτού του είδους την ανταλλαγή με το ίδιο το λεξιλόγιο της Εκκλησίας, και το λεξιλόγιο δεν την απαλύνει:
Όποιος θέτει τη ζωή του χάριν εγκόσμιας βασιλείας, κάνει αυτό που έκανε ο ανόητος Ησαύ: πωλεί τη αξιοπρέπειά του χάριν πινακίου φακής.
— Επίσκοπος Νικόλαος Βελιμίροβιτς, Η Διαθήκη Τσάρου, σ. 104[3]
Και τότε ο Άγιος Νικόλαος δηλώνει τη αρχή που μετρά αμφότερες θέσεις, ξεκάθαρα, σε μία πρόταση:
Είναι καλύτερο να αποκτήσεις τη βασιλεία ουρανών δια θυσίας παρά να αποκτήσεις τη βασιλεία αυτού κόσμου δια κακίας.
— Επίσκοπος Νικόλαος Βελιμίροβιτς, Η Διαθήκη Τσάρου, σ. 105
Από το 2022, ο Πατριάρχης Κύριλλος προτρέπει Ρώσους στρατιώτες να θέσουν τη ζωή τους χάριν της εγκόσμιας βασιλείας του Ρωσικού Κόσμου, και τους έχει προσφέρει τη Βασιλεία των Ουρανών ως αντάλλαγμα. Με το ίδιο το μέτρο του Βελιμίροβιτς, στο λεξιλόγιο της ίδιας της Εκκλησίας, εκφερόμενο από αγιοκαταταγμένο Σέρβο άγιο, αυτό είναι ακριβώς η ανταλλαγή του Ησαύ. Πρωτοτόκια ανταλλαγμένα με πινάκιο φακής. Η φακή αποκαλείται «πύλες της Βασιλείας των Ουρανών» (Κεφάλαιο 18), αλλά αυτή η μετονομασία δεν αλλάζει τη συναλλαγή. Τα πρωτοτόκια είναι η ίδια η Ορθοδοξία, και η φακή είναι ένας πόλεμος κατά άλλων Ορθοδόξων Χριστιανών, ευλογημένος υπό τη σημαία ενός έθνους.
Μία μόνον θέση σε αυτό το κεφάλαιο δικαιώθηκε από αδιάφθορα λείψανα, από λειτουργική μαρτυρία Εκκλησίας, και από εξ αιώνες Σερβικής Ορθοδόξου μνήμης. Είναι του Λαζάρου, όχι του Κυρίλλου.
Αρχιμανδρίτης Ιουστίνος Πόποβιτς, Βίος Αγίου και Μεγαλομάρτυρος Τσάρου Λαζάρου Σερβίας, στο The Mystery and Meaning of the Battle of Kosovo, A Treasury of Serbian Orthodox Spirituality, Τόμ. 3 (Grayslake, IL: Serbian Orthodox Metropolitanate of New Gracanica, 2η έκδ., 1999), σσ. 1-44. Μετάφραση Rt. Rev. Todor Mika, S.T.M., και Rev. Stevan Scott, Ph.D. εις τιμήν 600ής επετείου Μάχης Κοσσυφοπεδίου. Τυπωθέν μετ’ ευλογίας Επισκόπου Λογγίνου. Όλες οι αναφορές Πόποβιτς σε αυτό το κεφάλαιο προέρχονται από αυτή τη έκδοση. Το χωρίο Κωνσταντίνου Φιλοσόφου παρατίθεται από Πόποβιτς σ. 21, εκ Βίου Δεσπότη Στεφάνου Κωνσταντίνου. ↩
Επίσκοπος Νικόλαος Βελιμίροβιτς, Η Νίκη Αγίου Λαζάρου, στο The Mystery and Meaning of the Battle of Kosovo, σσ. 111-121. Εκφωνηθέν ως κήρυγμα επί λειψανοθήκης Αγίου Λαζάρου στη Μονή Ραβάνιτσα Σρεμ μετά Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο (οι μεταφραστές χρονολογούν το κήρυγμα περίπου 1919 βάσει εσωτερικής αναφοράς «πεντακόσια τριάντα χρόνια»). ↩
Επίσκοπος Νικόλαος Βελιμίροβιτς, Η Διαθήκη Τσάρου, στο The Mystery and Meaning of the Battle of Kosovo, σσ. 45-110. Αρχικά δημοσιευθέν στα σερβικά ως Carev zavet (1933). Θεολογικός διαλογισμός επί ψυχής Τσάρου Λαζάρου τη ώρα θανάτου, δομημένος ως όραμα στο οποίο ουράνιος άγγελος και ο προφήτης Αμώς (προστάτης άγιος Λαζάρου) δικαιώνουν τη επιλογή Λαζάρου Ουρανίου Βασιλείας και εξηγούν τη σημασία της για τον λαό του. ↩