«Έλεγξον Αυτόν Μεταξύ Σου και Αυτού Μόνου»;
Κάποιοι θα αντιτάξουν: η κριτική πατριάρχη πρέπει να παραμένει ιδιωτική. «Πήγαινε πρώτα στον αδελφό σου. Έλεγξον αυτόν μεταξύ σου και αυτού μόνου. Μη δημοσιοποιείς τα προβλήματα Εκκλησίας ενώπιον κόσμου.»
Το ένστικτο αντικατοπτρίζει γνήσια αγάπη. Αλλά οι Πατέρες χαράσσουν σαφή γραμμή μεταξύ ιδιωτικής αμαρτίας και δημοσίας αιρέσεως, και είναι ομόφωνοι περί του ποιο απαιτεί ποια αντίδραση.
Ιδιωτική αμαρτία και δημόσια αίρεση
Η υπόθεση υπέρ ιδιωτικής διορθώσεως είναι ευρέως γνωστή. Το χωρίο που αναφέρεται συχνότερα έχει ως εξής:
᾿Εὰν δὲ ἁμαρτήσῃ εἰς σὲ ὁ ἀδελφός σου, ὕπαγε καὶ ἔλεγξον αὐτὸν μεταξὺ σοῦ καὶ αὐτοῦ μόνου· ἐάν σου ἀκούσῃ, ἐκέρδησας τὸν ἀδελφόν σου· ἐὰν δὲ μὴ ἀκούσῃ, παράλαβε μετὰ σοῦ ἔτι ἕνα ἢ δύο…
— Ματθ. 18:15-16[1]
Η αρχή είναι σαφής: πριν τη δημόσια κατηγορία, προσέγγισε ιδιωτικά. Δώσε στο πρόσωπο ευκαιρία να ακούσει, να μετανοήσει, να συμφιλιωθεί. Μόνον αν αποτύχει η ιδιωτική διόρθωση πρέπει να διευρυνθεί.
Φυσικά, αυτό αποτελεί ωραίο αίσθημα.
Αλλά ο Ματθαίος 18 αντιμετωπίζει ειδική κατάσταση. Ο Κύριος περιγράφει βαθμωτή διαδικασία θεραπείας προσωπικής προσβολής μεταξύ δύο ατόμων. Το χωρίο σημαδεύει τον εαυτό του ως ιδιωτική διαδικασία στο δικό του λεξιλόγιο: «μεταξὺ σοῦ καὶ αὐτοῦ μόνου» (μόνον στα ελληνικά).
Ολόκληρο το κεφάλαιο αφορά διαπροσωπική συμφιλίωση μεταξύ συγκεκριμένων ανθρώπων. Τελειώνει με τον Πέτρο να ρωτά «ποσάκις θα συγχωρώ τον αδελφό μου που αμαρτάνει εις εμέ;» Το χωρίο λοιπόν αφορά θεραπεία σχέσεως μεταξύ δύο ανθρώπων, ξεκινώντας ιδιωτικά και διευρυνόμενο μόνον αν αποτύχει η ιδιωτική διόρθωση.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ο πλέον γόνιμος σχολιαστής Ευαγγελίου Ματθαίου στη πατερική παράδοση, ερμηνεύει το χωρίο ακριβώς ούτω. Στη Ομιλία 60 στον Ματθαίο, σχολιάζει «έλεγξον αυτόν» ως: «υπενθύμισέ του το σφάλμα, πες του τι υπέφερες εκ χειρός του.» Εξηγεί ότι η ιδιωτική προσέγγιση λειτουργεί επειδή εκείνος «που αδικήθηκε, που πόνεσε, που υπέστη ύβρη» θα ακουγόταν πιο ήρεμα.
Ολόκληρη η διαδικασία, κατά τη ερμηνεία Χρυσοστόμου, υφίσταται για θεραπεία προσωπικής βλάβης μεταξύ δύο ανθρώπων.
Αυτό το πλαίσιο δεν έχει φυσική εφαρμογή σε Πατριάρχη που δημοσίως διδάσκει από τη δική του επίσημη ιστοσελίδα σε 180 εκατομμύρια πιστούς. Η προσβολή δεν είναι «εις» κανένα προσωπικά. Αποτελεί δημοσίως κηρυγμένο δόγμα απευθυνόμενο σε ολόκληρη τη Εκκλησία.
Η κανονική παράδοση χαράσσει τη ίδια γραμμή. Ο Θεόδωρος Βαλσαμών, ο δωδεκατοαιωνικός κανονολόγος του οποίου το σχόλιο επί Κανόνων παραμένει αυθεντικό στη Ορθόδοξη Εκκλησία, αντιμετωπίζει αυτό ευθέως στο σχόλιό του στον Κανόνα 15 Πρωτοδευτέρας Συνόδου (861 μ.Χ.):
Από αυτή τη διατύπωση Κανόνος φαίνεται ότι δεν πρέπει κάποιος να χωρίζεται από τον Επίσκοπό του αν ο τελευταίος τρέφει κάποια αίρεση, αλλά τη κρατά μυστική και δεν τη κηρύσσει· γιατί είναι δυνατόν να διορθωθεί αφεαυτού στη συνέχεια.
— Θεόδωρος Βαλσαμών, Σχόλιο στον Κανόνα 15 Πρωτοδευτέρας Συνόδου (PG 137:1069A)
Ολόκληρη η δύναμη εκείνης της αδείας στηρίζεται στη λέξη μυστική. Τη στιγμή που επίσκοπος κηρύσσει δημοσίως τη πλάνη του, η λογική ιδιωτικής ανοχής καταρρέει.
Ο Πατριάρχης Κύριλλος δεν κράτησε τίποτα μυστικό. Δημοσίευσε τη διδασκαλία στη επίσημη ιστοσελίδα, τη επέβαλε μέσω εκκλησιαστικής πειθαρχίας· εκείνοι που αρνήθηκαν καθαιρέθηκαν, και τουλάχιστον ένας φυλακίστηκε από το κράτος.
Η ασκητική παράδοση το επιβεβαιώνει. Ο Άγιος Μάρκος ο Ασκητής, του οποίου τα γραπτά διασώζονται στη Φιλοκαλία, χαράσσει τη ίδια διάκριση:
Όταν η βλάβη που προκαλεί ένα πρόσωπο εξαπλώνεται στους πολλούς, τότε δεν πρέπει κάποιος να είναι ανεκτικός, ούτε να αναζητεί τo δικό του συμφέρον, αλλά αυτό των πολλών, ώστε να σωθούν· γιατί η αρετή που επηρεάζει πολλούς ανθρώπους είναι πιο ωφέλιμη από εκείνη που αφορά ένα πρόσωπο.
— Άγιος Μάρκος ο Ασκητής, Διακόσια Είκοσι Έξι Κείμενα Περί Εκείνων που Νομίζουν ότι Δικαιώνονται εξ Έργων, §214
Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης αναφέρει αυτό ακριβώς το χωρίο στη Χριστιανική Ηθική του όταν υποστηρίζει ότι κάθε Χριστιανός υποχρεούται να διορθώσει αμαρτάνοντα αδελφό, και ότι η υποχρέωση εντείνεται όταν η αμαρτία είναι δημόσια και εξαπλώνεται.
Η αρχή είναι αυτή: όταν η βλάβη ακτινοβολεί εξωτερικά από ένα πρόσωπο στους πολλούς, η ανοχή παύει να αποτελεί αρετή και γίνεται συνέργεια.
Οι αποστολικές επιστολές αντιμετωπίζουν τη δημόσια δογματική πλάνη διαφορετικά. Ο Απόστολος Παύλος γράφει στον Τιμόθεο:
τοὺς ἁμαρτάνοντας ἐνώπιον πάντων ἔλεγχε, ἵνα καὶ οἱ λοιποὶ φόβον ἔχωσι.
— Α’ Τιμ. 5:20[2]
Το ρήμα ἐλέγχω φέρει τη έννοια εκθέσεως, αντικρούσεως, και καταδίκης: φέρνοντας κρυφή ή ανεχόμενη πλάνη στο φως. Η φράση ἐνώπιον πάντων, «ενώπιον πάντων», καθορίζει τον τρόπο. Αυτό δεν αποτελεί άδεια αλλά εντολή. Ο Παύλος δεν γράφει «έλεγξε ιδιωτικά, μετά δημοσίως αν αρνηθεί». Εντέλλεται δημόσιο έλεγχο εκείνων που αμαρτάνουν δημοσίως.
Ο Παύλος εντέλλεται τον Τίτο να τοποθετεί πρεσβυτέρους ικανούς να:
…ελέγχωσι τους αντιλέγοντας τη υγιαινούση διδασκαλία. Γιατί υπάρχουν πολλοί ανυπότακτοι, ματαιολόγοι και φρεναπάτες… τους οποίους δει επιστομίζειν. Έλεγξον αυτούς αποτόμως, ίνα υγιαίνωσιν εν τη πίστει.
— Τίτ. 1:9-13[3]
Το ελληνικό του στίχου 13 διατάσσει: ἔλεγχε αὐτοὺς ἀποτόμως: «έλεγξέ τους αυστηρά», με λέξη που σημαίνει «κόβω». Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος επί αυτού: «Δώσε τους πλήγμα που κόβει βαθιά.»
Οι αποστολικές επιστολές διακρίνουν ακριβώς μεταξύ ιδιωτικής συμφιλιώσεως (Ματθ. 18) και δημοσίας δογματικής πλάνης (Τίτ. 1, Α’ Τιμ. 5:20). Δεν αποτελούν τη ίδια κατηγορία, και οι Απόστολοι δεν τα αντιμετώπισαν ποτέ ως τέτοια.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, σχολιάζοντας Α’ Τιμ. 5:20, προσθέτει προειδοποίηση κατά συνεπειών αδρανείας:
Μην τους αποκόπτεις βιαστικά, λέει, αλλά εξέτασε προσεκτικά όλες τις περιστάσεις· και όταν πληροφορηθείς πλήρως, τότε προχώρησε εναντίον του πταίσαντος με αυστηρότητα, ώστε οι άλλοι να λάβουν προειδοποίηση. Διότι, όπως είναι λάθος να καταδικάζει κανείς βιαστικά και απερίσκεπτα, έτσι και το να μη τιμωρεί φανερά αδικήματα ανοίγει δρόμο σε άλλους και τους ενθαρρύνει να αμαρτάνουν.
— Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλία 15 στη Α’ Τιμόθεο (PG 62:637), https://www.newadvent.org/fathers/230615.htm
«Η μη τιμωρία φανερών αδικημάτων ανοίγει δρόμο σε άλλους.» Αυτό είναι το κόστος εσφαλμένα εφαρμοζόμενης αγάπης: όταν οι πιστοί επιμένουν σε ιδιωτική διόρθωση για δημόσια αίρεση, δεν προστατεύουν τον πταίστη· ενθαρρύνουν κάθε μελλοντικό πταίστη. Η σιωπή που προοριζόταν να είναι ελεήμων γίνεται η άδεια στην οποία στηρίζονται άλλοι για τη κακή συμπεριφορά τους.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος επίσης προβλέπει τη ένσταση ότι ο δημόσιος έλεγχος αποτελεί αυτός καθεαυτός σκάνδαλο:
Γιατί πολύ μεγαλύτερο σκάνδαλο είναι να γνωρίζεται η παράβαση και να μη γνωρίζεται η τιμωρία. Γιατί όπως όταν αμαρτωλοί μένουν ατιμώρητοι, πολλοί διαπράττουν εγκλήματα, έτσι και όταν τιμωρούνται, πολλοί βελτιώνονται. Ο ίδιος ο Θεός έτσι ενήργησε. Πρόβαλε τον Φαραώ και τον τιμώρησε δημοσίως. Και τον Ναβουχοδονόσορα επίσης, και πολλούς άλλους, τόσο πόλεις όσο και ατόμους, βλέπουμε να τιμωρούνται.
— Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλία 15 στη Α’ Τιμόθεο (PG 62:637), https://www.newadvent.org/fathers/230615.htm
Το μεγαλύτερο σκάνδαλο δεν είναι ότι κάποιος ελέγχεται δημοσίως. Το μεγαλύτερο σκάνδαλο είναι ότι όλοι γνωρίζουν τη παράβαση και κανείς δεν λέει κουβέντα.
Ο Άγιος Αυγουστίνος αντιμετωπίζει ακριβώς αυτό το ερώτημα. Σε κήρυγμα αφιερωμένο εξ ολοκλήρου στη επίλυση φαινομενικής αντιφάσεως μεταξύ Ματθ. 18:15 («έλεγξον αυτόν μεταξύ σου και αυτού μόνου») και Α’ Τιμ. 5:20 («τους αμαρτάνοντας ενώπιον πάντων έλεγχε»), ο Αυγουστίνος θέτει τη φαινομενική αντίφαση στο πιο αιχμηρό σημείο, και δίνει τη απάντηση:
Εκείνες οι αμαρτίες πρέπει να ελέγχονται ενώπιον πάντων, οι οποίες διαπράττονται ενώπιον πάντων· πρέπει να ελέγχονται μυστικότερα, εκείνες που διαπράττονται μυστικότερα. Διάκρινε τους καιρούς, και η Γραφή αρμονεί μεθ’ εαυτής.
— Άγιος Αυγουστίνος, Κήρυγμα 82 (Ben.) στον Ματθ. 18:15, https://www.newadvent.org/fathers/160332.htm
Αν η αμαρτία είναι μυστική, έλεγξέ τη μυστικά. Αν η αμαρτία είναι δημόσια και φανερή, έλεγξέ τη δημοσίως ώστε ο αμαρτωλός να διορθωθεί· και «ίνα και οι λοιποί φόβον έχωσι».
— Άγιος Αυγουστίνος, Κήρυγμα 83 (Ben.) στη Α’ Τιμ. 5:20, https://www.newadvent.org/fathers/160333.htm
Ο τρόπος διορθώσεως ταιριάζει με τον τρόπο παραβάσεως. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος διατύπωσε αυτή τη αρχή εξ Ανατολής· ο Άγιος Αυγουστίνος τη τυποποίησε εκ Δύσεως. Οι Οικουμενικές Σύνοδοι τη εφάρμοσαν χωρίς εξαίρεση.
Εκείνοι που αναφέρουν Ματθ. 18 κατά δημοσίας αντικρούσεως δημοσίας αιρέσεως, με τις καλύτερες προθέσεις, εσφαλμένα εφαρμόζουν τη Γραφή. Χρησιμοποιούν χωρίο περί ιδιωτικής διαπροσωπικής συμφιλιώσεως για να θωρακίσουν δημόσια δογματική πλάνη από εξέταση. Ο Άγιος Αυγουστίνος προέβλεψε ακριβώς αυτή τη σύγχυση και τη απάντησε δεκαπέντε αιώνες πριν. «Έλεγξον αυτόν ιδιωτικά» δεν ήταν ποτέ αυτό που δίδαξαν οι Πατέρες περί δημοσίας δογματικής πλάνης.
Ο Απόστολος Παύλος το εφάρμοσε ο ίδιος. Στη Αντιόχεια, ο Πέτρος είχε τρώγει ελεύθερα μαζί με Εθνικούς Χριστιανούς, μέχρι που ήρθαν κάποιοι Ιουδαίοι πιστοί από Ιεροσόλυμα. Ο Πέτρος τότε αποσύρθηκε από τους Εθνικούς, από φόβο τι θα σκέφτονταν αυτοί οι επισκέπτες, και οι λοιποί Ιουδαίοι Χριστιανοί ακολούθησαν. Ο Παύλος δεν τον πήρε κατά μέρος. Τον αντιμετώπισε ενώπιον όλων:
κατὰ πρόσωπον αὐτῷ ἀντέστην, ὅτι κατεγνωσμένος ἦν. εἶπον τῷ Πέτρῳ ἔμπροσθεν πάντων· εἰ σὺ ᾿Ιουδαῖος ὑπάρχων ἐθνικῶς ζῇς καὶ οὐκ ἰουδαϊκῶς, τί τὰ ἔθνη ἀναγκάζεις ἰουδαΐζειν;
— Γαλ. 2:11, 14[4]
Ο Παύλος δεν έδωσε στον Πέτρο προηγούμενη ιδιωτική προειδοποίηση. Τον αντιμετώπισε αμέσως και δημοσίως. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος σχολιάζει: «ομιλεί ενώπιον πάντων, ώστε οι ακούοντες να αφυπνιστούν» (Σχόλιο στη προς Γαλάτας, Κεφ. 2). Ο δημόσιος χαρακτήρας διορθώσεως ήταν σκόπιμος: εξυπηρετούσε τη διδασκαλία ολόκληρης Εκκλησίας, όχι μόνον τη προσωπική διόρθωση Πέτρου.
Οι Πατέρες ακολούθησαν το αποστολικό πρότυπο. Το 428 μ.Χ., ο Νεστόριος κατέστη Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως και άρχισε δημοσίως να αρνείται ότι η Παρθένος Μαρία δύναται ορθώς να αποκαλείται Θεοτόκος. Ο Ευσέβιος Δορυλαίου, λαϊκός και δικηγόρος στη Κωνσταντινούπολη, σηκώθηκε κατά τη διάρκεια ενός εκ κηρυγμάτων Νεστορίου και τον αντέκρουσε δημοσίως επί τόπου, κατόπιν συνέταξε γραπτό κείμενο (Contestatio) και το κυκλοφόρησε σε ολόκληρη τη πόλη (Σωκράτης Σχολαστικός, Εκκλησιαστική Ιστορία VII.32· Πρακτικά Συνόδου Εφέσου, Συνεδρία Α’). Δεν ζήτησε ιδιωτική ακρόαση παρά τω Πατριάρχη. Αργότερα χειροτονήθηκε επίσκοπος και τιμάται ως ομολογητής πίστεως. Η Σύνοδος Εφέσου (431 μ.Χ.) δικαίωσε τη κρίση του.
Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας ακολούθησε τη ίδια προσέγγιση. Οι Δώδεκα Αναθεματισμοί κατά διδασκαλίας Νεστορίου συνετέθησαν, κυκλοφόρησαν στους επισκόπους Ανατολής και στον Πάπα Κελεστίνο Ρώμης, και προσαρτήθηκαν στη Τρίτη Επιστολή προς Νεστόριο (PG 77:105-122), όλα ως δημόσια κείμενα. Ο Κύριλλος δεν τα έστειλε στον Νεστόριο πρώτα για ιδιωτικό σχόλιο. Τα δημοσίευσε ως τυπική θεολογική αντίκρουση, και η Σύνοδος τα δέχθηκε ως τέτοια.
Πουθενά στη πατερική αντιμετώπιση αιρέσεως δεν επικαλείται ποτέ ο Ματθαίος 18. Ούτε στις ομιλίες Χρυσοστόμου στον Τίτο, ούτε στις επιστολές Αγίου Θεοδώρου Στουδίτη κατά εικονοκλασίας, ούτε στους συνοδικούς κανόνες.
Η Γ’ Σύνοδος Κωνσταντινουπόλεως (681 μ.Χ.) αναθεμάτισε Πατριάρχη Σέργιο Κωνσταντινουπόλεως και τους διαδόχους για τη αίρεση Μονοθελητισμού, καταδικάζοντάς τους ονομαστικά σε τυπικό ψήφισμα χωρίς καμία προηγηθείσα βαθμωτή ιδιωτική διόρθωση. Η Σύνοδος εν Τρούλλω (692 μ.Χ.) επιβεβαίωσε αυτές τις καταδίκες. Και στις δύο περιπτώσεις, οι συνοδικοί Πατέρες αντιμετώπισαν τη δημόσια δογματική πλάνη ως δημόσιο ζήτημα που απαιτούσε δημόσια κρίση.
Η πλήρης σιωπή Ματθαίου 18 σε ολόκληρη αυτή τη πατερική και συνοδική γραμματεία αποτελεί αυτή καθεαυτή διδακτική.
«Αλλά δεν είναι λάθος η δημόσια διόρθωση;»
Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής αντιμετώπισε αυτό το επιχείρημα στη πιο ακραία μορφή. Στη δίκη του, ο αξιωματούχος Τρωΐλος οδήγησε τη λογική «πες του ιδιωτικά» στο τελικό σημείο: όχι απλώς ιδιωτική διόρθωση, αλλά ιδιωτική πίστη χωρίς καμία δημόσια διόρθωση. «Πίστευε ό,τι θέλεις στη καρδιά σου», του είπε. «Κανείς δεν ενδιαφέρεται ούτε σε απαγορεύει να το κάνεις, μόνον μη δημιουργείς αναταραχές.» Ο Άγιος Μάξιμος απάντησε:
Η σωτηρία δεν εξαρτάται μόνον από τη πίστη καρδίας. Ακούσατε τα λόγια Κυρίου: «ὅστις δ᾿ ἂν ἀρνήσηταί με ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ἀρνήσομαι αὐτὸν κἀγὼ ἔμπροσθεν τοῦ πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς» (Ματθ. 10:33). Ο άγιος Απόστολος επίσης μας παροτρύνει, γράφοντας: «Καρδία γαρ πιστεύεται εις δικαιοσύνην, στόματι δε ομολογείται εις σωτηρίαν» (Ρωμ. 10:10). Εάν ο Θεός, και οι προφήτες και Απόστολοι, διατάσσουν τo μέγα Μυστήριο Πίστεως, που φέρει σωτηρία στον κόσμο, να κηρύσσεται, τότε η σωτηρία ημών και άλλων εμποδίζεται όταν απαγορεύεται η κήρυξη Πίστεως.
— Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, στο The Great Synaxaristes of the Orthodox Church, μτφ. Holy Apostles Convent, Τόμ. 1 (Ιανουάριος), σ. 849
Εδώ τερματίζει το επιχείρημα «κράτα το ιδιωτικό»: στη απαίτηση σιωπής. Κάθε σκαλοπάτι κάτω από «έλεγξε δημοσίως» σε «πες του ιδιωτικά» σε «απλά πίστευε ήσυχα» οδηγεί στο ίδιο πάτωμα: μη διαταράσσεις τη ειρήνη. Και ο Άγιος Μάξιμος δείχνει ότι αυτό το πάτωμα είναι σωτηριολογικό: «η σωτηρία ημών και άλλων εμποδίζεται όταν απαγορεύεται η κήρυξη Πίστεως.»
Όταν ακόμη ένας αξιωματούχος κατηγόρησε τον Άγιο Μάξιμο ότι διασπά τη Εκκλησία ομιλώντας δημοσίως, «ο πατήρ Μάξιμος αρνήθηκε ότι τα λόγια ιερών Γραφών και αγίων Πατέρων διασπούν τη Εκκλησία» (Συναξαριστής, Ιανουάριος, σ. 856). Η κατηγορία ότι η δημόσια διόρθωση προκαλεί διαίρεση αποτελεί αντικατοπτρισμό απαιτήσεως σιωπής: πρώτα λένε «κράτα το ιδιωτικό», και όταν μιλάς ούτως ή άλλως, λένε «μας διαιρείς». Ο Άγιος Μάξιμος απάντησε και στα δύο.
«Αλλά είναι επικριτικό να αξιολογείς ιεράρχες.» Ως διευκρίνισε ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος στη Ομιλία 34 στους Εβραίους, και ως θεμελιώθηκε στη Εισαγωγή, «μη κρίνετε» αφορά ζητήματα τρόπου ζωής, όχι ζητήματα πίστεως. Αναφορικά με αίρεση, ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος διδάσκει το αντίθετο: αν ηγέτης είναι φθαρμένος στη πίστη, «φύγε και απόφευγε».
Στους πιστούς απαγορεύεται να κρίνουν τις προσωπικές αμαρτίες και τον τρόπο ζωής ανθρώπου. Εντέλλονται να αναγνωρίζουν και να φεύγουν από αίρεση. Αυτό το βιβλίο κάνει το δεύτερο, όχι το πρώτο.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος γνώριζε εκ πικρής πείρας ότι κληρικοί μπορούν να αποτύχουν καταστροφικά. Γράφοντας από εξορία, έχοντας εκδιωχθεί από διεφθαρμένους επισκόπους και αυτοκρατορική εξουσία, συμβούλευσε εκείνους που σκανδαλίστηκαν από αυτό που είχαν γίνει μάρτυρες:
Μη σε σκανδαλίσει τίποτα από αυτά, ούτε ο ιερεύς που τώρα χαλάστηκε και επιτίθεται στο ποίμνιο αγριότερα από κάθε λύκο, ούτε εκείνοι στη εξουσία που επιδεικνύουν μεγάλη σκληρότητα.
— Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Περί Προνοίας Θεού, Κεφ. 20 (St. Herman of Alaska Brotherhood, 2015), σ. 132
«Εκθέτεις τη ντροπή Εκκλησίας.» Κάποιοι επιχείρησαν να αποσιωπήσουν τη κριτική επικαλούμενοι τη ιστορία Νώε και Χαμ. Το 1992, το περιοδικό Grad Kitezh, εκδιδόμενο από τη Μονή Ντονσκόι όπου ο Πατριάρχης Αλέξιος Β’ ήταν ηγούμενος, υποστήριξε ότι η αποκάλυψη αδυναμιών Εκκλησίας αποτελεί «χαμιτική» συμπεριφορά: όπως ο Χαμ ατίμασε τον πατέρα του εκθέτοντας τη γύμνια του, ούτω εκείνοι που εκθέτουν ιεραρχική αμαρτία ατιμάζουν τη Εκκλησία.[5] Οι εκδότες Orthodox Life στη Ιερά Μονή Αγίας Τριάδος (Jordanville) απάντησαν με κρίσιμη διάκριση:
Η αμαρτία Νώε ήταν προσωπική αδυναμία και φυσικά πρέπει να καλυφθεί στο ίδιο πνεύμα αγάπης που έδειξε ο Κύριος στη γυναίκα του Ευαγγελίου που πιάστηκε επ’ αυτοφώρω μοιχεύουσα. Η αμαρτία Μητροπολίτη Σεργίου και πάντων των ομοφρόνων, συμπεριλαμβανομένου παρόντος Πατριάρχη Αλεξίου Β’, δεν αποτελεί μόνον προσωπική αμαρτία αλλά αφορά τη ζωή Εκκλησίας. Ο Κύριος, ενώ δεν θίγει τις προσωπικές αμαρτίες θρησκευτικών ηγετών εποχής Του, ήταν ανελέητος στη αποκάλυψη διαστρεβλώσεων νόμου Θεού.
— «Let Not Your Heart Be Troubled», Orthodox Life, Τόμ. 42, Αρ. 1 (Ιανουάριος-Φεβρουάριος 1992), σσ. 7-8. Ιερά Μονή Αγίας Τριάδος, Jordanville.
Η σύγκριση αποτυχαίνει: η μέθη Νώε ήταν προσωπική αδυναμία. Η συνεργασία Σεργίου και οι τεκμηριωμένες αιρέσεις Κυρίλλου αφορούν τη ζωή Εκκλησίας. Ο Κύριος κάλυψε προσωπικές αμαρτίες αλλά ήταν ανελέητος στη αποκάλυψη διαστρεβλώσεων νόμου Θεού.
Μη νομίσετε ότι έχω πρόθεση να αποκρύψω ανθρώπινη αδυναμία και αμαρτία σε θείους θεσμούς. Όχι! Η αποκάλυψη καταχρήσεων και αμαρτιών ανθρώπων μέσα σε θείους θεσμούς αποτελεί σημείο σεβασμού προς αυτό τον θεσμό· αποτελεί τρόπο να διατηρηθούν αυτά που δόθηκαν από Θεό στη φροντίδα ανθρώπων στη ορθή κατάσταση αγιότητός τους.
— Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ, The Field, σ. 253
«Αλλά ποιος είσαι εσύ να κρίνεις πατριάρχη;» Οι άγιοι απαντούν σε αυτό το ερώτημα ευθέως.
Κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα να μιλήσει και να καταθέσει τη γνώμη του· κανείς δεν πρέπει να αποφεύγει να μιλήσει από φόβο ώστε να κολακεύσει ανώτερο ή επειδή θέλει να είναι σε καλές σχέσεις με αρχιεπίσκοπο ή ηγούμενο.
— Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης, Πνευματικοί Λόγοι, Τόμ. 1: Με Πόνο και Αγάπη για τον Σύγχρονο Άνθρωπο, σσ. 365-366
Η αξία των προσώπων δεν πρέπει να λαμβάνεται υπόψη σε συζητήσεις αληθείας.
— Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλία 1 στη προς Γαλάτας
Οποτεδήποτε ένας ιεράρχης εκτρέπεται από τη τροχιά Ορθοδοξίας και αναίσχυντα, δημοσίως κηρύσσει κάτι μη σύμφωνο με τη Ορθόδοξη πίστη, ο λαός όχι μόνον πρέπει να διαμαρτύρεται κατά εκτροπής.
— Μητροπολίτης Αυγουστίνος Καντιώτης, Χριστιανοί Εσχάτων Καιρών, σ. 79
«Ας φροντίζουμε τη δική μας ψυχή» είναι το «βιολί» κακών πνευματικών πατέρων, που ευνούχισαν τον ευσεβή Ελληνικό λαό…
— Μητροπολίτης Αυγουστίνος Καντιώτης, Χριστιανοί Εσχάτων Καιρών, σ. 79
Ο Μητροπολίτης Αναστάσιος (Γκριμπανόφσκι), Πρώτος Ιεράρχης ROCOR 1936-1964, έδωσε αυτή τη εντολή 1906:
Αν δεις ψεύδος και υποκρισία, αποκάλυψέ τα ενώπιον πάντων, ακόμη κι αν ντύνονται πορφύρα και βύσσο.
— Μητροπολίτης Αναστάσιος, Ομιλία κατά την ονομασία Επισκόπου Σερπούχοφ (1906), όπως παρατίθεται στον Καθηγητή I.M. Andreyev, Is the Grace of God Present in the Soviet Church?, σ. 38
«Πορφύρα και βύσσος» αποτελεί αμφίεση επισκόπων και πατριαρχών. Ο Μητροπολίτης Αναστάσιος, που αργότερα θα ηγηθεί της ROCOR μέσα από τα σκοτεινότερα χρόνια του σοβιετικού διωγμού, έδωσε την εντολή: αποκάλυψε το ψεύδος ακόμη και εκεί. Κανένα αξίωμα δεν χορηγεί ασυλία εκ εκθέσεως.
Η διόρθωση έχει ήδη δοθεί
Η ιδιωτική διόρθωση προϋποθέτει άγνοια. Ο Πατριάρχης Κύριλλος γνωρίζει τι είπε.
Αυτό το βιβλίο δεν καταγγέλλει μυστικά εγκλήματα ούτε στηρίζεται σε αμφισβητούμενες πηγές εκ δεύτερου χεριού. Κάθε κεντρικός ισχυρισμός τεκμηριώνεται από τις δικές του επίσημες δημοσιεύσεις Πατριάρχη Κυρίλλου στους δικούς του διακομιστές. Αυτός έγραψε αυτά τα λόγια. Αυτός τα δημοσίευσε. Αυτός τα επέβαλε: ιερείς καθαιρέθηκαν γιατί αρνήθηκαν να αναγνώσουν τις ευχές πολέμου, ιερομόναχος καταδικάστηκε σε τρία χρόνια φυλάκιση από το κράτος γιατί κατέκρινε τη εισβολή. Η ιδιωτική διόρθωση νοηματοδοτείται όταν υπάρχει κάτι που το πρόσωπο δεν γνωρίζει και μπορεί να δεχθεί. Δεν υπάρχει τίποτα να τον ενημερώσεις. Το ερώτημα δεν είναι αν γνωρίζει τι δίδαξε. Το ερώτημα είναι αν το γνωρίζουν οι πιστοί.
Επισκοπική διόρθωση ήδη επιχειρήθηκε. Ο Μητροπολίτης Ονούφριος Κιέβου κατέκρινε τη εισβολή από τη πρώτη ημέρα ως «αδελφοκτόνο πόλεμο χωρίς δικαιολογία ενώπιον Θεού». Ο Μητροπολίτης Ευγένιος Εσθονίας, ιεράρχης ιδίου Πατριαρχείου Μόσχας, δημοσίως αντέκρουσε τη διδασκαλία Κυρίλλου περί αφέσεως αμαρτιών στρατιωτών. Η Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία ψήφισε σε σύνοδο τη παύση μνημονεύσεώς του. Αυτοί αποτελούν επισκόπους ασκούντες τυπική διόρθωση σε κανονικές συνελεύσεις. Η διόρθωση δόθηκε, στο υψηλότερο διαθέσιμο επίπεδο, χωρίς αποτέλεσμα.
Όταν η επισκοπική διόρθωση δόθηκε και αρνήθηκε, η μοναδική εναπομένουσα προσφυγή είναι η απευθείας ενημέρωση πιστών. Αυτό το βιβλίο υπάρχει γιατί οι πιστοί αξίζουν να γνωρίζουν γιατί.
Πρωτότυπο ελληνικό: «᾿Εὰν δὲ ἁμαρτήσῃ εἰς σὲ ὁ ἀδελφός σου, ὕπαγε καὶ ἔλεγξον αὐτὸν μεταξὺ σοῦ καὶ αὐτοῦ μόνου· ἐάν σου ἀκούσῃ, ἐκέρδησας τὸν ἀδελφόν σου· ἐὰν δὲ μὴ ἀκούσῃ, παράλαβε μετὰ σοῦ ἔτι ἕνα ἢ δύο, ἵνα ἐπὶ στόματος δύο μαρτύρων ἢ τριῶν σταθῇ πᾶν ῥῆμα.» ↩
Πρωτότυπο ελληνικό: «τοὺς ἁμαρτάνοντας ἐνώπιον πάντων ἔλεγχε, ἵνα καὶ οἱ λοιποὶ φόβον ἔχωσι.» ↩
Πρωτότυπο ελληνικό: «ἀντεχόμενον τοῦ κατὰ τὴν διδαχὴν πιστοῦ λόγου, ἵνα δυνατὸς ᾖ καὶ παρακαλεῖν ἐν τῇ διδασκαλίᾳ τῇ ὑγιαινούσῃ καὶ τοὺς ἀντιλέγοντας ἐλέγχειν. Εἰσὶ γὰρ πολλοὶ καὶ ἀνυπότακτοι, ματαιολόγοι καὶ φρεναπάται, μάλιστα οἱ ἐκ περιτομῆς, οὓς δεῖ ἐπιστομίζειν, οἵτινες ὅλους οἴκους ἀνατρέπουσι διδάσκοντες ἃ μὴ δεῖ αἰσχροῦ κέρδους χάριν. εἶπέ τις ἐξ αὐτῶν ἴδιος αὐτῶν προφήτης· Κρῆτες ἀεὶ ψεῦσται, κακὰ θηρία, γαστέρες ἀργαί. ἡ μαρτυρία αὕτη ἐστὶν ἀληθής. δι᾽ ἣν αἰτίαν ἔλεγχε αὐτοὺς ἀποτόμως, ἵνα ὑγιαίνωσιν ἐν τῇ πίστει,» ↩
Πρωτότυπο ελληνικό: «῞Οτε δὲ ἦλθε Πέτρος εἰς ᾿Αντιόχειαν, κατὰ πρόσωπον αὐτῷ ἀντέστην, ὅτι κατεγνωσμένος ἦν. … ἀλλ᾽ ὅτε εἶδον ὅτι οὐκ ὀρθοποδοῦσι πρὸς τὴν ἀλήθειαν τοῦ εὐαγγελίου, εἶπον τῷ Πέτρῳ ἔμπροσθεν πάντων· εἰ σὺ ᾿Ιουδαῖος ὑπάρχων ἐθνικῶς ζῇς καὶ οὐκ ἰουδαϊκῶς, τί τὰ ἔθνη ἀναγκάζεις ἰουδαΐζειν;» ↩
Ιερομόναχος Τύχων, «Λείψανα Αγίου Τύχωνος», Grad Kitezh (Μονή Ντονσκόι, Μόσχα), Πασχαλινό τεύχος, 1992. ↩