Η KGB και το ΤΕΕΣ

Η KGB (Επιτροπή Κρατικής Ασφάλειας) ήταν η υπηρεσία πληροφοριών και μυστική αστυνομία της Σοβιετικής Ένωσης: ο εκτελεστικός βραχίονας ενός επισήμως αθεϊστικού κράτους που κατέστρεψε πάνω από 20.000 εκκλησίες, μείωσε τον Ορθόδοξο κλήρο κατά 80%, φυλάκισε πιστούς σε στρατόπεδα εργασίας και εκτέλεσε αμέτρητους πιστούς. Ήταν ο θεσμικός εχθρός της Εκκλησίας. Το να είναι κανείς πράκτορας της KGB σήμαινε να υπηρετεί τον μηχανισμό που δίωκε, βασάνιζε και σκότωνε Ορθόδοξους Χριστιανούς για την πίστη τους.

Η σοβιετική μυστική αστυνομία άλλαξε όνομα πολλές φορές στη διάρκεια της ιστορίας της: Τσεκά, GPU, NKVD, MGB και τελικά KGB, αλλά ήταν πάντοτε ο ίδιος θεσμός, με την ίδια αποστολή, τις ίδιες μεθόδους, και συχνά το ίδιο προσωπικό. Σήμερα λειτουργεί ως FSB και SVR. Οι πράκτορές της αποκαλούσαν τους εαυτούς τους «Τσεκιστές» δεκαετίες μετά τη διάλυση της αρχικής Τσεκά· το όνομα άλλαξε, αλλά ο οργανισμός όχι.^[1]

Το τμήμα που ο Πατριάρχης Κύριλλος διηύθυνε προσωπικά επί είκοσι χρόνια περιγράφηκε από αυτούς που εργάστηκαν σε αυτό ως «παράρτημα της KGB από την κορυφή ως τη βάση». Αρχεία έξι χωρών τον συνδέουν με κωδικό όνομα της KGB. Μια ρωσική κοινοβουλευτική επιτροπή του 1992 διαπίστωσε ότι εννέα στους δέκα κληρικούς στα ανώτερα κλιμάκια της Εκκλησίας εργάζονταν για την KGB.

Ο Βλαντίμιρ Καρά-Μουρζά, Ρώσος Ορθόδοξος Χριστιανός που πέρασε 300 ημέρες σε απομόνωση επειδή τεκμηρίωνε τον πόλεμο που ευλόγησε ο Κύριλλος, επιβεβαίωσε αυτή την ιστορία το 2025:

Αξιόπιστα στοιχεία… εμφανίστηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1990 για την άμεση συνεργασία πολλών κορυφαίων ιεραρχών του Πατριαρχείου Μόσχας κατά τη σοβιετική περίοδο με την KGB, με τις σοβιετικές υπηρεσίες ασφαλείας.

— Βλαντίμιρ Καρά-Μουρζά, Atlantic Council Eurasia Center, 17 Σεπτεμβρίου 2025, https://www.youtube.com/watch?v=JSp-10UsoOE&t=2978s

Η κανονική παράδοση αντιμετωπίζει ακριβώς τέτοιους κληρικούς: η αρχαία Εκκλησία καθαιρούσε τους traditores, κυριολεκτικά «εκείνους που παρέδωσαν», όρο για κληρικούς που παρέδωσαν Γραφές, ιερά σκεύη ή τα ονόματα συνχριστιανών στους Ρωμαίους διώκτες. Εάν τα στοιχεία είναι αληθή, και εάν οι κανόνες ισχύουν, τότε η επισκοπική νομιμότητα του Κύριλλου τίθεται υπό αμφισβήτηση.

Αυτό θα απορριφθεί ως θεωρία συνωμοσίας ή ρωσοφοβία. Αλλά πριν εξετάσουμε τα στοιχεία, πρέπει πρώτα να απαντηθεί ένα προηγούμενο ερώτημα: Ποιος έχει το δικαίωμα να κρίνει την ηγεσία του Πατριαρχείου Μόσχας; (Για την πλήρη πατερική απάντηση στο «μη κρίνετε» και στο «δεν είσαι άγιος», βλ. και Κεφάλαιο 27.)

Α. Ποιος δικαιούται να κρίνει: Η μαρτυρία των ομολογητών

Ένας διοικητικός υπεύθυνος (chancellor) της Μητροπόλεως (η ρωσική Ορθόδοξη δικαιοδοσία στην Αμερική, πρόδρομος της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Αμερική, ή OCA) πρότεινε κάποτε ένα κριτήριο:

Εάν τέτοια κρίση είναι αναγκαία, τότε δικαιούται να την εκφέρει μόνον εκείνος που βάδισε τον δρόμο της μαρτυρικής Ρωσικής Εκκλησίας.

— Διοικητικός υπεύθυνος Μητροπόλεως, παρατίθεται στο Αρχιμανδρίτης Σεραφείμ (επιμ.), A History of the Russian Church Abroad 1917-1971 (Seattle, 1972)

Ας ακούσουμε, λοιπόν, αυτούς που βάδισαν αυτόν τον δρόμο.

Μπορίς Ταλάντοφ: «Όχι από φόβο αλλά κατά συνείδησιν»

Ο Μπορίς Ταλάντοφ ήταν Ορθόδοξος λαϊκός από το Κίροφ που είχε υποφέρει κάτω από τους Σοβιετικούς και σύντομα θα πέθαινε στη φυλακή εξαιτίας των γραπτών του. Έγραψε με ευθύτητα για τον Μητροπολίτη Νικόδημο, τον άνθρωπο που θα χειροτονούσε τον μελλοντικό Πατριάρχη Κύριλλο και θα υπηρετούσε ως μέντοράς του στο διαβρωμένο από την KGB Τμήμα Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων:

Η δραστηριότητα του Πατριαρχείου Μόσχας στο εξωτερικό αποτελεί συνειδητή προδοσία της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας και της χριστιανικής πίστεως… Ο Μητροπολίτης Νικόδημος προδίδει την Εκκλησία και τους Χριστιανούς όχι από φόβο αλλά κατά συνείδησιν.

— Μπορίς Ταλάντοφ, «Σεργιανισμός, ή Προσαρμογή στον Αθεϊσμό (Η Ζύμη του Ηρώδη)», γράφτηκε στην ΕΣΣΔ, δημοσιεύθηκε μετά θάνατον (1971)

«Όχι από φόβο αλλά κατά συνείδησιν.» Αυτή είναι η κρίσιμη φράση. Ο Ταλάντοφ περιέγραφε έναν πρόθυμο συνεργάτη. Ο π. Βίκτωρ Ποτάποφ, ο ιερέας της ROCOR που αργότερα θα ταυτοποιούσε τον Κύριλλο ως πράκτορα «Mikhailov», έγραψε στο Orthodox Life ότι ο Ταλάντοφ «καταστράφηκε από τον Μητροπολίτη Νικόδημο Λένινγκραντ, δηλ. τον πράκτορα “Svyatoslav”».^[2] Ο μέντορας του Κύριλλου δεν πρόδωσε απλώς την Εκκλησία αφηρημένα. Κατέστρεψε έναν ομολογητή που είπε την αλήθεια γι’ αυτόν.

Φεοντοσία Βαράββα: «Επίσκοποι που πρόδωσαν τον Χριστό»

Η Φεοντοσία Βαράββα ήταν ομολογήτρια που πέρασε χρόνια στη φυλακή για την πίστη της, τόσο υπό τους Ναζί όσο και υπό τους Σοβιετικούς. Και αυτή κατονόμασε τον Νικόδημο μεταξύ των «επισκόπων που πρόδωσαν τον Χριστό».^[3]

Ζόγια Κραχμαλνίκοβα: «Παρα-Ορθόδοξη»

Η Ζόγια Κραχμαλνίκοβα ήταν Ρωσίδα Ορθόδοξη συγγραφέας που φυλακίστηκε από το σοβιετικό καθεστώς επειδή εξέδιδε Ορθόδοξη λογοτεχνία. Σε συνέντευξη Τύπου στη Μόσχα το 1992, πρόσφερε μια θεολογική εκτίμηση:

Θα αποκαλούσα αυτήν τη νέα «Εκκλησία» Παρα-Ορθόδοξη. Σε αυτήν διατηρούνται τα στοιχεία της τελετουργίας, αλλά στερείται της σημαντικότερης πτυχής του Ευαγγελίου: της πιστότητας στον Χριστό.

— Ζόγια Κραχμαλνίκοβα, μαρτυρία σε συνέντευξη Τύπου (19 Φεβρουαρίου 1992), Orthodox Life, τόμ. 42, αρ. 3 (Μάιος-Ιούνιος 1992)

Στη συνέχεια έθεσε ένα ερώτημα που αγγίζει την καρδιά της αποστολικής διαδοχής, και εξήγησε γιατί το Πατριαρχείο Μόσχας δεν τίμησε ποτέ δεόντως τους Νεομάρτυρες:

Ας μην ξεχνούμε ότι οι επίσκοποι αντιπροσωπεύουν αποστολική διακονία· μπορεί κανείς λοιπόν να φανταστεί έναν Απόστολο πράκτορα της KGB; Το Άγιο Πνεύμα δεν μπορεί να παραμένει σε εκείνους που γίνονται απόστολοι με τη σύσταση της KGB.

Οι Νεομάρτυρες της Ρωσίας απέρριψαν αυτόν τον θεσμό που σήμερα αποκαλούμε Εκκλησία, και ουσιαστικά γι’ αυτό ο θεσμός αυτός απέρριψε τους μάρτυρες.

— Ζόγια Κραχμαλνίκοβα, μαρτυρία σε συνέντευξη Τύπου (19 Φεβρουαρίου 1992), Orthodox Life, τόμ. 42, αρ. 3 (Μάιος-Ιούνιος 1992)

Αυτή είναι η μαρτυρία μιας Ρωσίδας Ορθόδοξης ομολογήτριας που πήγε στη φυλακή για την πίστη της· δεν μπορεί να απορριφθεί ως «αντιρωσική προπαγάνδα». Υπέφερε για τη Ρωσική Ορθόδοξη πίστη.

Το αναπόφευκτο ερώτημα

Αυτές οι φωνές έχουν βαρύτητα, διότι πλήρωσαν για τη μαρτυρία τους με την ελευθερία και τη ζωή τους. Κατηγορούν την ιεραρχία για συνεργασία με διώκτες, για υπηρεσία στο αθεϊστικό κράτος ενώ οι πιστοί υπέφεραν, για άρνηση του διωγμού απέναντι στον έξω κόσμο ενώ οι πιστοί φυλακίζονταν. Αυτές είναι βαριές κατηγορίες.

Τι λέει η κανονική παράδοση για τέτοιους κληρικούς;

Η κανονική παράδοση

Οι αρχαίοι κανόνες αντιμετωπίζουν ακριβώς αυτήν την κατάσταση.

Η Σύνοδος της Ελβίρας (313), μία από τις αρχαιότερες εκκλησιαστικές συνόδους, αντιμετώπισε ευθέως τους καταδότες. Ο Κανόνας 73 όρισε:

Εάν κάποιος από τους πιστούς ήταν καταδότης και μέσω της καταγγελίας του κάποιος προγράφηκε ή θανατώθηκε, ορίζεται να μη λάβει κοινωνία ούτε στον θάνατο. Εάν η υπόθεση ήταν ελαφρότερη, μπορεί να λάβει κοινωνία μετά από πέντε χρόνια.

— Σύνοδος της Ελβίρας, Κανόνας 73 (313 μ.Χ.), Acta Conciliorum, Tomus I (Parisiis, 1715)· συμπληρωματική αγγλική μετάφραση: Strannik Journal, «81 Canons of the Synod of Elvira»· παρατίθεται στο π. Victor Potapov, Молчанием предаётся Бог (By Silence God Is Betrayed) (Tolyatti: Лествица, 1992), σ. 29

Ο καταδότης του οποίου η καταγγελία οδήγησε σε θάνατο στερείται κοινωνίας ακόμη και στην επιθανάτια κλίνη του. Όχι καθαίρεση και αποκατάσταση ως λαϊκός: πλήρης στέρηση κοινωνίας. Αυτή είναι η αυστηρότερη ποινή που επέβαλε η αρχαία Εκκλησία.

Τον επόμενο χρόνο, η Σύνοδος της Αρελάτης (314) αντιμετώπισε τους traditores: κληρικούς που παρέδωσαν Γραφές ή ονόματα αδελφών στους διώκτες. Η σύνοδος όρισε ότι γι’ αυτό πρέπει να καθαιρούνται.^[4]

Όσοι εργάστηκαν για την KGB παρέδωσαν πολύ περισσότερα από όσα οι traditores: παρείχαν πληροφορίες για πιστούς στον μηχανισμό που τους φυλάκιζε, βασάνιζε και σκότωνε.^[5]

Ωστόσο, ενώ η αρχαία Εκκλησία καθαιρούσε τους traditores, το Πατριαρχείο Μόσχας τους προήγαγε.

Ο Μέγας Βασίλειος θέσπισε τη γενική αρχή:

Τὰ κατὰ Κληρικοὺς ἀδιαφόρως οἱ Κανόνες ἐξέθεντο, κελεύσαντες μίαν ἐπὶ τοῖς παραπεσοῦσιν ὁρίζεσθαι τιμωρίαν, τὴν ἐκπτώσιν τῆς ὑπηρεσίας.

— Άγιος Βασίλειος ο Μέγας, Κανόνας 51, Τρίτη Κανονική Επιστολή προς Αμφιλόχιο (περ. 375 μ.Χ.), Nicene and Post-Nicene Fathers, Series II, Vol. 8· https://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf208.ix.ccxviii.html^[6]

Σε αντίθεση με τους λαϊκούς, οι οποίοι μπορούν να αποκατασταθούν μέσω επιτιμίου, οι κληρικοί που συνεργάζονται με διώκτες της Εκκλησίας αντιμετωπίζουν μόνιμη απομάκρυνση από τη διακονία.

Ο Αποστολικός Κανών 62 επεκτείνει αυτό στην άρνηση διά πράξεως:

Εἴ τις κληρικὸς διὰ φόβον ἀνθρώπινον, Ἰουδαίου ἢ Ἕλληνος ἢ αἱρετικοῦ, ἀρνήσεται, εἰ μὲν τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ, ἀποβαλλέσθω· εἰ δὲ τὸ ὄνομα τοῦ κληρικοῦ, καθαιρείσθω· μετανοήσας δέ, ὡς λαϊκὸς δεχθήτω.

— Αποστολικός Κανών 62, Αποστολικές Διαταγές (περ. 380 μ.Χ.), Ante-Nicene Fathers, τόμ. 7· https://www.newadvent.org/fathers/3820.htm^[7]

Το να λες στον κόσμο ότι η Εκκλησία είναι ελεύθερη ενώ πιστοί σαπίζουν σε στρατόπεδα σημαίνει να αρνείσαι τον Χριστό ενώπιον ανθρώπων, διότι καλύπτει τα εγκλήματα του διώκτη με την αυθεντία της Εκκλησίας. Η ποινή είναι η καθαίρεση, και ακόμη και με μετάνοια ο κληρικός δεν μπορεί να αποκατασταθεί στη διακονία, αλλά μπορεί μόνο να γίνει δεκτός ως λαϊκός.

Επομένως, όταν οι ομολογητές αποκαλούν το Πατριαρχείο Μόσχας «Παρα-Ορθόδοξο» και δηλώνουν ότι «το Άγιο Πνεύμα δεν μπορεί να παραμένει» σε επισκόπους διορισμένους μέσω συνεργασίας με την KGB, μιλούν σε συνέχεια με τους αρχαίους κανόνες. Έτσι, η ετυμηγορία τους είναι παράδοση.

Εάν έχουν δίκιο, τότε τι αποκαλύπτουν τα στοιχεία;

Β. Τα στοιχεία

1988: Ιερέας του Πατριαρχείου Μόσχας ομιλεί

Ακόμη και πριν από τις επίσημες έρευνες, Ορθόδοξοι κληρικοί μέσα στη Σοβιετική Ένωση γνώριζαν και δήλωναν ανοικτά τι ήταν το Τμήμα Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων. Το 1988, ο π. Γεώργιος Εντελστάιν, ιερέας του Πατριαρχείου Μόσχας, δημοσίευσε ένα αποκαλυπτικό κείμενο στο Orthodox Life, το περιοδικό της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας Εκτός Ρωσίας (ROCOR), περιγράφοντας τη «συνδιάσκεψη ειρήνης» του 1982 στη Λαύρα της Αγίας Τριάδος-Αγίου Σεργίου:

Η συνδιάσκεψη… απολάμβανε την ενεργό υποστήριξη του αθεϊστικού κράτους μας και των «αρμόδιων οργάνων» του, της KGB… Ο προϊστάμενος του Συμβουλίου Θρησκευτικών Υποθέσεων… κατέχει τη δικαιωματική θέση του στην αίθουσα δεξιώσεων: την τιμητική θέση δίπλα στον Αγιώτατο Πατριάρχη.

— π. Γεώργιος Εντελστάιν, «How to Plunder the Church», Orthodox Life, τόμ. 38, αρ. 4 (Ιούλιος-Αύγουστος 1988)

Ο π. Εντελστάιν προσδιόρισε το Τμήμα Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων, το ίδιο τμήμα που ο Κύριλλος θα διηύθυνε από το 1989 ως το 2009, ευθέως:

Το γραφείο είναι παράρτημα του Υπουργείου Εξωτερικών και της KGB. Αυτοί το δημιούργησαν, αυτοί το ανέθρεψαν, αυτοί το διοικούν. Δικό τους είναι, και ας το χρηματοδοτούν αυτοί.

— π. Γεώργιος Εντελστάιν, «How to Plunder the Church», Orthodox Life, τόμ. 38, αρ. 4 (Ιούλιος-Αύγουστος 1988)

Ιερέας του Πατριαρχείου Μόσχας, γράφοντας μέσα από τη Σοβιετική Ένωση, δήλωνε ως αυτονόητο γεγονός αυτό που οι επίσημες έρευνες θα επιβεβαίωναν αργότερα.

Μια ακόμη φωνή εκ των έσω του συστήματος, δημοσιευμένη στο ίδιο περιοδικό, περιέγραψε το αποτέλεσμα δεκαετιών κρατικού ελέγχου επί των επισκοπικών διορισμών:

Σχεδόν όλοι οι εν ενεργεία αρχιεπίσκοποι της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας είναι κρατικοί αξιωματούχοι, πολιτικές προσωπικότητες, πρόσωπα που εκπροσωπούν καθεαυτά έναν κρατικά εγκεκριμένο θεσμό, μέσω του οποίου η αθεϊστική εξουσία πραγματοποιεί τη διοίκηση της θρησκευτικής ζωής των πιστών. Με την πάροδο πολλών ετών, μέσω διαφόρων ειδών προσπαθειών και ραδιουργιών, τόσο πολιτικού όσο και ηθικού χαρακτήρα, ακριβώς αυτός ο τύπος θρησκευτικο-πολιτικού αξιωματούχου δημιουργούνταν: μια ξεχωριστή νομενκλατούρα.

— Συνέντευξη κληρικού του Πατριαρχείου Μόσχας, Orthodox Life, τόμ. 38, αρ. 5, 1988

«Μια ξεχωριστή νομενκλατούρα.» Η λέξη είναι ακριβής: μια τάξη αξιωματούχων διορισμένων και ελεγχομένων από τον κομματοκρατικό μηχανισμό, που λειτουργούσε εντός των κανονικών μορφών της Εκκλησίας. Δεν πρόκειται για διείσδυση σε έναν κατά τα άλλα υγιή θεσμό· πρόκειται για τη συστηματική αντικατάσταση του επισκοπάτου με κρατικούς λειτουργούς.

Η μαρτυρία του π. Εντελστάιν δεν περιοριζόταν στο ΤΕΕΣ. Τον Σεπτέμβριο του 1991, λίγες εβδομάδες μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα που άνοιξε για λίγο τα αρχεία της KGB στους ερευνητές, έδωσε λεπτομερή συνέντευξη στην Argumenty i Fakty, μία από τις μεγαλύτερες εφημερίδες της Ρωσίας, με ανώτατη κυκλοφορία πάνω από 30 εκατομμύρια. Δήλωσε ξεκάθαρα:

Το μισό των κληρικών ήταν φανεροί ή κρυφοί υπάλληλοι της KGB έως το τέλος της εποχής Γκορμπατσόφ.

— π. Γεώργιος Εντελστάιν, συνέντευξη στην Argumenty i Fakty, αρ. 36 (Σεπτέμβριος 1991)

Περιέγραψε σύστημα οικονομικής διαφθοράς αχώριστο από τον μηχανισμό πληροφοριών: η ιεραρχία έπαιρνε δωροδοκίες από ιερείς που ζητούσαν μεταθέσεις σε πλούσιες ενορίες και από υποψηφίους για επισκοπές. Η KGB και η δωροδοκία δεν ήταν χωριστά προβλήματα· ήταν το ίδιο σύστημα. Ο διορισμός σε οποιαδήποτε σημαντική θέση απαιτούσε και πληρωμή και πολιτική αξιοπιστία.

Όταν του ζητήθηκε να περιγράψει το όριο μεταξύ Εκκλησίας και κρατικής ασφάλειας, ο Εντελστάιν έδωσε απάντηση που έγινε γνωστή στους ρωσικούς αντιφρονούντες κύκλους:

Ξέρετε πού τελειώνει η σημερινή μας εκκλησία και πού αρχίζει η KGB; Η μόνη διαφορά ήταν ότι άλλοι φορούσαν κουκούλες και άλλοι επωμίδες.

— π. Γεώργιος Εντελστάιν, συνέντευξη στην Argumenty i Fakty, αρ. 36 (Σεπτέμβριος 1991)

Ο π. Εντελστάιν δεν ήταν αντιφρονών εμιγκρές ή εχθρικός ξένος. Ήταν εν ενεργεία ιερέας του Πατριαρχείου Μόσχας, που μιλούσε επισήμως στη μεγαλύτερη εφημερίδα της Ρωσίας. Η μαρτυρία του ποτέ δεν ανακλήθηκε, δεν αμφισβητήθηκε δικαστικά, ούτε διαψεύστηκε επισήμως από το Πατριαρχείο Μόσχας.^[8]

Πόσοι ιερείς ήταν πράκτορες; Όταν ρωτήθηκε ευθέως, ο π. Εντελστάιν υπολόγισε 100 τοις εκατό. Ο π. Γκλεμπ Γιακούνιν, ο οποίος αργότερα εξέτασε τα πραγματικά αρχεία της KGB ως μέλος της ρωσικής κοινοβουλευτικής επιτροπής, έθεσε τον αριθμό στο 20 τοις εκατό. Τον Δεκέμβριο του 1991, ο ίδιος ο αναπληρωτής πρόεδρος της KGB επιβεβαίωσε ότι από τους Ρώσους Ορθόδοξους ιερείς που προσεγγίστηκαν από την KGB, μόνο 15 έως 20 τοις εκατό είχαν αρνηθεί να συνεργαστούν, πράγμα που σημαίνει ότι 80 έως 85 τοις εκατό όσων προσεγγίστηκαν συμφώνησαν να εργαστούν για τις υπηρεσίες ασφαλείας.^[9] Τρεις πηγές: ένας εν ενεργεία ιερέας, ένας κοινοβουλευτικός ερευνητής, και ο ίδιος ο αναπληρωτής πρόεδρος της KGB. Ακόμη και η πιο συντηρητική εκτίμηση σημαίνει ότι ένας στους πέντε ιερείς ήταν πράκτορας. Ο αριθμός της ίδιας της KGB υποδηλώνει τέσσερις στους πέντε.

Τι είναι το ΤΕΕΣ;

Ο θεσμός που περιέγραψε ο π. Εντελστάιν είναι το Τμήμα Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων (ΤΕΕΣ), που ιδρύθηκε από την Ιερά Σύνοδο (το κυβερνών σώμα της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας) στις 4 Απριλίου 1946 για τη διαχείριση των σχέσεων της Μόσχας με άλλες Ορθόδοξες Εκκλησίες, μη Ορθόδοξες Εκκλησίες, κυβερνήσεις και διεθνείς οργανισμούς. Ο πρόεδρος του ΤΕΕΣ κατέχει θέση μόνιμου μέλους της Ιεράς Συνόδου, καθιστώντας το μία από τις ισχυρότερες θέσεις στη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία.^[10]

Ο Πατριάρχης Κύριλλος προήδρευσε προσωπικά αυτού του τμήματος από το 1989 ως το 2009. Εκπαιδεύτηκε γι’ αυτόν τον ρόλο από τον Μητροπολίτη Νικόδημο (Ρότοφ), ο οποίος διηύθυνε το ΤΕΕΣ από το 1960 ως το 1972 και χειροτόνησε προσωπικά τον Κύριλλο. Σήμερα, το ΤΕΕΣ αναφέρεται απευθείας σε αυτόν ως Πατριάρχη.

«Τμήμα Εξωτερικών Υποθέσεων» είναι μια ακόμη αγγλική απόδοση του ΤΕΕΣ (ОВЦС).^[11] Οι παραπομπές στο mospat.ru σε ολόκληρο αυτό το βιβλίο, τα αποσπάσματα που παρουσιάζονται ως πρωτογενείς πηγές, τα επίσημα αρχεία που χρησιμοποιούνται για την τεκμηρίωση των λόγων του ίδιου του Πατριάρχη Κυρίλλου: όλα προέρχονται από αυτόν τον οργανισμό. Τον οργανισμό που ο π. Εντελστάιν αποκάλεσε «παράρτημα του Υπουργείου Εξωτερικών και της KGB».

Η μαρτυρία προχωρά ακόμη παραπέρα.

1992: Μαρτυρία εκ των έσω του ΤΕΕΣ

Τον Φεβρουάριο του 1992 πραγματοποιήθηκε συνέντευξη Τύπου στη Μόσχα με κληρικούς και αντιφρονούντες που είχαν βιώσει προσωπικά τη συνεργασία του Πατριαρχείου Μόσχας με την KGB. Οι μαρτυρίες τους δημοσιεύτηκαν στο Orthodox Life αργότερα εκείνη τη χρονιά. Πολλοί μάρτυρες επιβεβαίωσαν αυτό που ο π. Εντελστάιν είχε γράψει το 1988: το ΤΕΕΣ ήταν «παράρτημα της KGB από την κορυφή ως τη βάση».^[12]

Η πιο συγκεκριμένη μαρτυρία προήλθε από τον Διάκονο Αντρέι Ρίμπιν, πρώην υπάλληλο του ΤΕΕΣ που είχε μετανοήσει δημόσια στον ρωσικό Τύπο:

Το Τμήμα Εξωτερικών Υποθέσεων ιδρύθηκε το 1946 από τον Μπέρια [αρχηγό της μυστικής αστυνομίας του Στάλιν]. Από την αρχή, η λειτουργία του Τμήματος διεξαγόταν υπό αυστηρή εποπτεία της KGB… Σχεδόν όλοι οι υπάλληλοι του Τμήματός μου ήταν πράκτορες της KGB, συμπεριλαμβανομένου εμού. Στρατολογήθηκα ενώ ήμουν ακόμη σπουδαστής ιερατικής σχολής. Ήταν αδύνατο να βρεις εργασία σε αυτό το Τμήμα με άλλον τρόπο.

— Διάκονος Αντρέι Ρίμπιν, μαρτυρία σε συνέντευξη Τύπου (19 Φεβρουαρίου 1992), Orthodox Life, τόμ. 42, αρ. 3 (Μάιος-Ιούνιος 1992)

«Στρατολογήθηκα ενώ ήμουν ακόμη σπουδαστής ιερατικής σχολής.» Πρόκειται για συστηματική στρατολόγηση πριν την έναρξη της διακονίας. Και «ήταν αδύνατο να βρεις εργασία σε αυτό το Τμήμα με άλλον τρόπο». Το ΤΕΕΣ δεν διεισδύθηκε· ιδρύθηκε και στελεχώθηκε ως επιχείρηση της KGB εξαρχής. Ο δημοσιογράφος Αλεξάντερ Νέζνυϊ, που ερεύνησε τα αρχεία της KGB μαζί με τον π. Γιακούνιν, περιέγραψε ανεξάρτητα το ίδιο μοτίβο: «ορισμένοι νεαροί, έχοντας ολοκληρώσει την εκπαίδευσή τους στην KGB, στέλνονταν να σπουδάσουν σε ιερατικές σχολές εδώ αλλά και στο εξωτερικό. Προόδευαν σε δύο παράλληλες σταδιοδρομίες. Έτσι, υπάρχουν πράκτορες της KGB στις τάξεις της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.»^[13] Υπάρχουν επίσης στοιχεία ότι αξιωματικοί της KGB στέλνονταν να σπουδάσουν σε ιερατικές σχολές στο εξωτερικό, προκειμένου να γίνουν ιερείς και να υπηρετήσουν στη Σοβιετική Ένωση.^[14] Ο αγωγός λειτουργούσε και προς τις δύο κατευθύνσεις: σπουδαστές στρατολογούνταν ως πράκτορες, και πράκτορες εκπαιδεύονταν ως σπουδαστές.

Η στρατολόγηση που περιέγραψε ο Ρίμπιν δεν ήταν αυτοσχέδια. Ένα υπόμνημα του 1921 από το Μυστικό Τμήμα της VChK (η Πανρωσική Έκτακτη Επιτροπή, η αρχική σοβιετική μυστική αστυνομία) χάραξε τη στρατηγική που θα κυβερνούσε τη στρατολόγηση κληρικών για τις επόμενες εφτά δεκαετίες:

Η αποδοχή χρημάτων ή άλλων υλικών δελεασμάτων θα τους δέσει σε εμάς αποτελεσματικότερα κατ’ άλλον τρόπο: θα γίνουν αιώνιοι δούλοι της Τσεκά, φοβούμενοι τη δημοσιοποίηση συνεργασίας τους μαζί μας.

— V. V. Fortunatov, υπόμνημα Μυστικού Τμήματος VChK (1921). Κεντρικό Αρχείο FSB Ρωσίας, Ф. 1, Оп. 5, Д. 360, Л. 6

«Αιώνιοι δούλοι.»^[15] Μόνιμα εκβιαζόμενοι άνδρες κρατημένοι υπό την απειλή αποκάλυψης, δεσμευμένοι ισοβίως. Το ΤΕΕΣ, ιδρυθέν είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, ήταν η ώριμη θεσμική μορφή αυτού του προγράμματος.

Η στρατηγική δεν αφέθηκε στην πρωτοβουλία μεμονωμένων αξιωματικών. Στις 28 Ιουλίου 1970, η ηγεσία της KGB ενέκρινε επισήμως το Ενημερωτικό Σημείωμα αρ. 48s: «Περί της χρήσεως υπό των οργάνων της KGB των δυνατοτήτων της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας σε αντικατασκοπευτικά μέτρα εντός και εκτός χώρας.» Το σημείωμα εγκρίθηκε στο επίπεδο ηγεσίας ολόκληρης της υπηρεσίας. Η χρήση της Εκκλησίας για κατασκοπευτικούς σκοπούς ήταν επίσημη, τεκμηριωμένη, θεσμική πολιτική της KGB.^[16]

Μέχρι το 1982, το 4ο Τμήμα της 5ης Διεύθυνσης της KGB αποτιμούσε την επιτυχία του:

Μέσω καθοδηγούμενων πρακτόρων, η ΡΟΕ, η Γεωργιανή και η Αρμενική Εκκλησία κρατούν σταθερά θέσεις αφοσίωσης.

— 4ο Τμήμα, 5η Διεύθυνση, εσωτερική αξιολόγηση KGB (1982)^[17]

Αυτή δεν ήταν κατηγορία ξένων· ήταν η KGB να αυτοσυγχαίρεται σε τμηματική αναφορά που ποτέ δεν προοριζόταν για δημόσια θέαση.^[17]

Ο Ρίμπιν ταυτοποίησε επίσης τον κύριο ιδεολόγο του τμήματος: έναν αξιωματικό της KGB με το όνομα Μπουέφσκι (κωδικό όνομα «Kuznetsov») που συνέτασσε τις δημόσιες δηλώσεις και επίσημες προσφωνήσεις του πατριάρχη προς ηγέτες κρατών από το 1946.^[18] Αποχαρακτηρισμένα έγγραφα της FSB (Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Ασφαλείας, ο άμεσος διάδοχος της KGB) επιβεβαιώνουν ανεξάρτητα την ιδιότητα πράκτορά του, καταγράφοντας τον «Kuznetsov [Aleksey Buyevsky]» μεταξύ των πρακτόρων που αναπτύχθηκαν μαζί με τον «Mikhailov» στο ΠΣΕ.^[19] Η θεσμική φωνή του Πατριαρχείου Μόσχας δεν επηρεαζόταν απλώς από την KGB· επί τέσσερις δεκαετίες, τη συνέτασσε ένας πράκτορά της.

Ένας άλλος πρώην υπάλληλος του ΤΕΕΣ, ο Α. Σουσπάνοφ, ομολόγησε δημόσια στην ίδια εφημερίδα και κατονόμασε τον συνταγματάρχη της KGB που ήταν μόνιμα εγκατεστημένος μέσα στο τμήμα: τον «Βλαντιμίροφ», ο οποίος «κανόνιζε τις ειδικές αποστολές για τους υπαλλήλους του τμήματος».^[20] Το ΤΕΕΣ δεν απλώς συνεργαζόταν με την KGB. Είχε έναν μόνιμο συνταγματάρχη της KGB επί τόπου, ο οποίος ανέθετε κατασκοπευτικές αποστολές σε εκκλησιαστικούς υπαλλήλους.

Ο Σουσπάνοφ περιέγραψε επίσης την ακριβή αλυσίδα διακίνησης των πληροφοριών που συγκέντρωναν οι υπάλληλοι του ΤΕΕΣ: «Όλοι οι μεταφραστές υπέβαλλαν πέντε αντίγραφα κάθε αναφοράς. Το πρώτο το αφήναμε στο γραφείο του προέδρου του Τμήματος Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων του Πατριαρχείου Μόσχας (πρώην Μητροπολίτη Νικόδημου, μετέπειτα Μητροπολίτη Γιουβενάλιου), το δεύτερο το στέλναμε στο Συμβούλιο Θρησκευτικών Υποθέσεων, που υπαγόταν στη μυστική αστυνομία, και τα τρία εναπομείναντα αντίγραφα τα παρείχαμε στην KGB.»^[21] Ο πρόεδρος του ΤΕΕΣ, ο προκάτοχος και μέντορας του Κυρίλλου, λάμβανε προσωπικά αντίγραφα των αναφορών πληροφοριών της KGB που παράγονταν από το δικό του προσωπικό. Δεν ήταν απλώς ενήμερος για την παρουσία της KGB· βρισκόταν μέσα στην επιχειρησιακή αλυσίδα διακίνησης.

Αυτός είναι ο θεσμός που ο Πατριάρχης Κύριλλος διηύθυνε επί είκοσι χρόνια (1989-2009). Ένας θεσμός που δημιουργήθηκε από τη μυστική αστυνομία ενός αθεϊστικού κράτους, το οποίο κατέστρεψε πάνω από 20.000 ναούς και εκτέλεσε κληρικούς για το «έγκλημα» της πίστης στον Θεό. Κάθε έγγραφο που περιγράφηκε παραπάνω παράχθηκε από μια υπηρεσία της οποίας ο σκοπός ήταν ο διωγμός και η καταστροφή της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Οι άνδρες που στελέχωναν το ΤΕΕΣ λογοδοτούσαν σε αυτήν την υπηρεσία. Και ο άνδρας που διηύθυνε το ΤΕΕΣ δεν λογοδοτεί σε κανέναν.

Ιεράρχης ομολογεί

Ο Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος (Μαρτίσκιν) Βίλνιους ήταν ο πλέον ρητά ομολογήσας ιεράρχης δημόσια τη συνεργασία του με την KGB. Δήλωσε στην Ρωσίσκαγια Γκαζέτα αρ. 52/388 (1992):

Ναι, εμείς, τουλάχιστον εγώ, και το λέω αυτό κυρίως για τον εαυτό μου, συνεργαστήκαμε με την KGB. Συνεργάστηκα, υπέγραψα δέσμευση, είχα τακτικές συναντήσεις, υπέβαλλα αναφορές. Έχω το δικό μου ψευδώνυμο, ένα παρατσούκλι, όπως λένε εκεί: «Αναστηλωτής».

— Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος (Μαρτίσκιν) Βίλνιους, ομολογία στην Ρωσίσκαγια Γκαζέτα αρ. 52/388 (1992)

Ο Χρυσόστομος δεν σταμάτησε στην ομολογία της δικής του συνεργασίας. Σε συνέντευξη του 1992 στη Russkaya Mysl’ (Ρωσική Σκέψη), την παλαιότερη ρωσόφωνη εφημερίδα της Δυτικής Ευρώπης, περιέγραψε πώς λειτουργούσε το σύστημα εκ των έσω:

Υπάρχουν στην Εκκλησία γνήσιοι πράκτορες της KGB που έχουν φτάσει σε ιλιγγιώδη ύψη στη σταδιοδρομία τους. Για παράδειγμα, ο Μητροπολίτης Μεθόδιος Βορονέζ [πράκτορας «Pavel»]. Είναι αξιωματικός της KGB, άθεος, διεφθαρμένος άνθρωπος, στενά δεμένος με την KGB. Η Σύνοδος ήταν ομόφωνα αντίθετη σε τέτοιον επίσκοπο, αλλά έπρεπε να αναλάβουμε τέτοια αμαρτία· και μετά, πώς εκτοξεύτηκε η σταδιοδρομία του!

— Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος (Μαρτίσκιν), συνέντευξη στη Russkaya Mysl’, 24 Απριλίου 1992

Η Ιερά Σύνοδος, το διοικητικό σώμα της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, αντιτέθηκε ομόφωνα σε διορισμό της KGB, και ο διορισμός έγινε ούτως ή άλλως. Αυτό αποκαλύπτει την πραγματική δυναμική εξουσίας: η Σύνοδος δεν κυβερνούσε την Εκκλησία· η KGB κυβερνούσε την Εκκλησία μέσω της Συνόδου.^[22]

Η μαρτυρία του Χρυσοστόμου δεν ήταν μεμονωμένη. Ο ίδιος ο Πατριάρχης Αλέξιος Β΄, που υπηρέτησε ως προκαθήμενος της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας από το 1990 έως το 2008, πρόσφερε αυτό που οι New York Times χαρακτήρισαν «εντυπωσιακή δημόσια συγγνώμη» σε συνέντευξη του Ιουνίου 1991 στην Izvestia, την εφημερίδα αναφοράς της Ρωσίας. Αφού η εφημερίδα υπενθύμισε την ταυτοποίησή του σε εμπιστευτικά κρατικά έγγραφα ως έναν από τους πιο «συμμορφούμενους ανώτερους ιεράρχες», ο Αλέξιος αναγνώρισε ότι «έγιναν συμβιβασμοί με τη σοβιετική κυβέρνηση από επισκόπους του Πατριαρχείου Μόσχας, συμπεριλαμβανομένου του ιδίου».^[23] Το 1988, ο πρόεδρος της KGB Βίκτορ Τσεμπρίκοφ είχε παρουσιάσει προσωπικά τιμητικό βραβείο στον πράκτορα «Drozdov» για «εξαιρετική υπηρεσία», υποδηλώνοντας, όπως σημείωσε η δημοσιογράφος Γιεβγκένια Άλμπατς, υπηρεσίες που πήγαιναν «πολύ πέρα από την πράξη του “εξευμενισμού μοναχών”».^[24]

Ο Χρυσόστομος ομολόγησε πλήρως. Ο Αλέξιος Β΄ αναγνώρισε «συμβιβασμούς». Όταν ήρθε η σειρά του Πατριάρχη Κυρίλλου (τότε Μητροπολίτη) για ομολογία, αντ’ αυτού χαρακτήρισε τις συναντήσεις «ηθικά αδιάφορες».^[25]

Σοβιετικός αξιωματούχος επιβεβαιώνει

Η KGB ελέγχε την Εκκλησία μέσω δύο καναλιών. Το Συμβούλιο Θρησκευτικών Υποθέσεων (ΣΘΥ) ήταν κρατικός σοβιετικός φορέας που ελέγχε όλους τους κληρικούς διορισμούς απέξω· το ΤΕΕΣ ήταν το ίδιο το εκκλησιαστικό τμήμα, διεισδυμένο εκ των έσω με πράκτορες της KGB ενσωματωμένους ως προσωπικό. Αμφότερα υπάγονταν στην KGB, αλλά από αντίθετες κατευθύνσεις.

Ο Κωνσταντίν Χάρτσεφ, πρώην πρόεδρος του ΣΘΥ, επιβεβαίωσε τον συστηματικό χαρακτήρα του ελέγχου της KGB:

Ούτε ένας υποψήφιος για το αξίωμα του επισκόπου ή οποιοδήποτε άλλο υψηλό αξίωμα, πολύ λιγότερο μέλος της Ιεράς Συνόδου, περνούσε χωρίς έγκριση από την Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΣΕ και την KGB.

— Κωνσταντίν Χάρτσεφ, πρώην Πρόεδρος του Σοβιετικού Συμβουλίου Θρησκευτικών Υποθέσεων, παρατίθεται στο: Yevgenia Albats, The State Within a State: The KGB and Its Hold on Russia (1994)

Ο ίδιος ο εκπρόσωπος του Πατριαρχείου Μόσχας επιβεβαίωσε το ίδιο μοτίβο εκ των έσω του θεσμού:

Σχετικά με τους πράκτορες της KGB με ράσα: πρόκειται απολύτως για όλους όσοι υπηρέτησαν κατά τη σοβιετική περίοδο, διότι οι ιερείς ήταν υποχρεωμένοι να λάβουν πιστοποιητικό και άδεια από τους πράκτορες του Συμβουλίου Θρησκευμάτων [του ΣΘΥ], και τα πρόσωπα αυτά ήταν είτε πράκτορες των μυστικών υπηρεσιών (KGB) είτε άνθρωποι υποτελείς σε αυτούς.

— Πρωτοπρεσβύτερος Βσέβολοντ Τσάπλιν, Γραμματέας Σχέσεων Πατριαρχείου Μόσχας και Κοινωνίας^[26]

Αυτός είναι ο ίδιος ο επίσημος εκπρόσωπος του Πατριαρχείου Μόσχας που αναγνωρίζει ότι «απολύτως όλοι» όσοι υπηρέτησαν ως κληρικοί κατά τη σοβιετική περίοδο ήταν συνδεδεμένοι με τον μηχανισμό της KGB. Αυτός δεν ήταν κάποιος δυτικός παρατηρητής εκ του μακρόθεν.

Δυτικοί ακαδημαϊκοί επιβεβαίωσαν ανεξάρτητα τα ευρήματα αυτά. Οι Garrard, γράφοντας για τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις του Princeton, τεκμηριώνουν:

Όλοι οι ανώτεροι κληρικοί διορισμοί στη σοβιετική εποχή γίνονταν από την KGB και διαμεσολαβούνταν μέσω του κυβερνητικού Συμβουλίου Θρησκευτικών Υποθέσεων (η δημόσια όψη του 4ου τμήματος της 5ης Διεύθυνσης της KGB), καθώς και πολλοί κατώτεροι διορισμοί… Σχεδόν όλοι οι ανώτεροι ηγέτες όλων των επίσημα αναγνωρισμένων θρησκευτικών πίστεων, συμπεριλαμβανομένων Καθολικών, Βαπτιστών, Αντβεντιστών, Μουσουλμάνων και Βουδιστών, ήταν στρατολογημένοι πράκτορες της KGB.

— John and Carol Garrard, Russian Orthodoxy Resurgent: Faith and Power in the New Russia, σσ. 181-182

Οι Garrard τεκμηριώνουν επίσης ότι ο Πατριάρχης Αλέξιος Β΄ (Ρίντιγκερ) «στρατολογήθηκε από την Εσθονική KGB στις 28 Φεβρουαρίου 1958, μόλις λίγες μέρες μετά τα 29α γενέθλιά του» και ότι «ακριβώς τριάντα χρόνια μετά τη στρατολόγησή του ως πράκτορα, ο Αλέξιος τιμήθηκε με βραβείο (gramota) από την KGB σε αναγνώριση της μακροχρόνιας υπηρεσίας του».^[27] Το κωδικό του όνομα ήταν «Drozhd» («Τσίχλα»). Αυτός ο ίδιος Πατριάρχης ανύψωσε τον Κύριλλο σε Μητροπολίτη, και υπό αυτόν ο Κύριλλος ηγήθηκε του ΤΕΕΣ για δύο δεκαετίες.

Η υπηρεσία του Αλεξίου στην KGB δεν ήταν παθητική συμμόρφωση. Το 1965, ως Αρχιεπίσκοπος Ταλίν, απαίτησε τον εξαναγκασμό σε συνταξιοδότηση του Αρχιεπισκόπου Ερμογένη Καλούγκα, ο οποίος εκείνη την εποχή ήταν ο πιο θαρραλέος επίσκοπος στο Πατριαρχείο Μόσχας, επειδή υπέγραψε διαμαρτυρία κατά της συνενοχής της Συνόδου στην εκστρατεία της σοβιετικής κυβέρνησης για το κλείσιμο ναών.^[28] Αυτό είναι ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο σε αυτό το βιβλίο. Όποιος λέει την αλήθεια τιμωρείται αμέσως.

Ο μελλοντικός Πατριάρχης Αλέξιος, λοιπόν, δεν ανέχτηκε απλώς τον διωγμό· τον επέβαλε εναντίον του μοναδικού επισκόπου που τόλμησε να πει την αλήθεια.

Το 1990, όταν ήρθε η ώρα να εκλεγεί νέος Πατριάρχης, ο πρόεδρος της KGB Βλαντιμίρ Κριούτσκοφ απέστειλε ειδικό κωδικοποιημένο τηλεγράφημα σε όλες τις διευθύνσεις της KGB, δίνοντας εντολή να διευκολύνουν την εκλογή του Αλεξίου (Ρίντιγκερ), Μητροπολίτη Λένινγκραντ, στον πατριαρχικό θρόνο.^[29] Η ίδια η πατριαρχική εκλογή κατευθυνόταν από τον αρχηγό της KGB. Το ερώτημα που έθεσε ο π. Βίκτωρ Ποτάποφ είναι αναπάντητο: «Θα τολμούσαν οι πράκτορες της KGB εντός της Εκκλησίας, που είχαν συγκεντρωθεί για τη Σύνοδο, να παρακούσουν τον αρχηγό τους Κριούτσκοφ;»

Οι Garrard κατονομάζουν επίσης τον Μητροπολίτη Πιτιρίμ, αρχισυντάκτη του Περιοδικού του Πατριαρχείου Μόσχας, ως «έναν από εκείνους τους “πράκτορες με ράσα” που η KGB είχε τοποθετήσει στην ιεραρχία».^[30] Το επίσημο περιοδικό του Πατριαρχείου Μόσχας επιμελούνταν πράκτορας της KGB. Αυτό δεν ήταν διείσδυση στα περιθώρια· ήταν έλεγχος του κέντρου.

Η διασύνδεση μεταξύ Συμβουλίου Θρησκευτικών Υποθέσεων και KGB δεν ήταν ανεπίσημη. Σύμφωνα με τον καθ. John Dunlop, «ο αναπληρωτής προϊστάμενος του Συμβουλίου Θρησκευτικών Υποθέσεων, Φούροφ, κατείχε βαθμό στρατηγού στην KGB».^[31] Ο ίδιος Φούροφ, του οποίου η εσωτερική αναφορά του 1975 τεκμηρίωνε ολοκληρωτικό κρατικό έλεγχο επί της Εκκλησίας, ήταν ο ίδιος στρατηγός της KGB. Ο φορέας που επόπτευε την Εκκλησία στελεχωνόταν από τον φορέα που δίωκε τους πιστούς.

Ο πράκτορας «Αράμις» ομολογεί

Ένας πράκτορας της KGB με κωδικό όνομα «Αράμις», που εργαζόταν ως μεταφραστής στο Τμήμα Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων, ομολόγησε δημόσια στη ρωσική εφημερίδα Αργκουμέντι ι Φάκτι (αρ. 8, 1992): «Σχεδόν όλοι οι υπάλληλοι του Τμήματος Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων του Πατριαρχείου Μόσχας εργάζονταν για την KGB.»^[32]

Γιατί έχει σημασία όλο αυτό; Διότι το τμήμα που κάθε εσωτερικός μάρτυρας περιέγραψε ως επιχείρηση της KGB, το τμήμα όπου πράκτορες στρατολογούνταν ως σπουδαστές ιερατικών σχολών, όπου ένας συνταγματάρχης της KGB καθόταν επί τόπου και ανέθετε κατασκοπευτικές αποστολές, όπου οι ίδιες οι ομιλίες του πατριάρχη συντάσσονταν από αξιωματικό της KGB επί τέσσερις δεκαετίες: από το 1989 έως το 2009, αυτό το ίδιο τμήμα ήταν υπό την ηγεσία του σημερινού Πατριάρχη Κυρίλλου. Και σήμερα, αναφέρεται απευθείας σε αυτόν.

Η Ρωσική Κοινοβουλευτική Επιτροπή του 1992

Τον Σεπτέμβριο του 1991, το Ρωσικό Ανώτατο Σοβιέτ συγκρότησε επιτροπή για τη διερεύνηση της απόπειρας πραξικοπήματος του Αυγούστου, με βασικό ερευνητή τον π. Γκλεμπ Γιακούνιν, αντιφρονούντα ιερέα που είχε περάσει πέντε χρόνια σε στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας επειδή τεκμηρίωσε τον διωγμό.^[33] Πολλοί επιχειρούν να απορρίψουν αυτά τα στοιχεία ως ξένη έρευνα ή ισχυρισμό μεταναστών. Πρόκειται για το ίδιο το κοινοβούλιο της Ρωσικής Ομοσπονδίας, ασκώντας τη συνταγματική του εξουσία, εξετάζοντας τα αρχεία της δικής του υπηρεσίας πληροφοριών.

Η επιτροπή απέκτησε πρωτοφανή πρόσβαση σε αρχεία της KGB, συγκεκριμένα του 4ου τμήματος της 5ης Διεύθυνσης Κρατικής Ασφαλείας (το «εκκλησιαστικό τμήμα»).

Τον Μάρτιο του 1992, η επιτροπή ταξίδεψε στην Ουάσινγκτον και πραγματοποίησε συνέντευξη Τύπου στο Καπιτώλιο, όπου παρουσίασε επίσημα απόρρητα έγγραφα της KGB στον διεθνή Τύπο. Διάβασαν τα κωδικά ονόματα 30 από τους κορυφαίους συνεργάτες της KGB μεταξύ των επισκόπων της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, συμπεριλαμβανομένων σχεδόν όλων των μελών της κυβερνώσας Πατριαρχικής Συνόδου. Η επιτροπή διαπίστωσε ότι στα ανώτερα κλιμάκια της Εκκλησίας, εννέα στους δέκα κληρικούς εργάζονταν για την KGB. Ο Γιακούνιν δήλωσε: «Μόνο οι βαθύτερα υπόγειες μη καταγεγραμμένες εκκλησίες δεν είχαν διεισδυθεί.»

Κατά τη διάρκεια της απόπειρας πραξικοπήματος τον Αύγουστο του 1991 (μια τριήμερη προσπάθεια σκληροπυρηνικών Σοβιετικών αξιωματούχων να ανατρέψουν τον Πρόεδρο Γκορμπατσόφ και να αναστρέψουν τις δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις), οι πιστότητες της ιεραρχίας αποκαλύφθηκαν: κανένας από τους εξέχοντες επισκόπους που παρίσταντο σε συνέδριο στη Μόσχα στις 19 Αυγούστου δεν καταδίκασε την απόπειρα πραξικοπήματος. Κανείς. Κανένας τους δεν πήγε στον Λευκό Οίκο να ευλογήσει τους υπερασπιστές της νόμιμης κυβέρνησης που αντιμετώπιζαν τον θάνατο προστατεύοντας τη ρωσική δημοκρατία από την απόπειρα ανατροπής.^[34]

Η τελική έκθεση της επιτροπής, συνταχθείσα και υπογραφείσα από τον πρόεδρο Λεβ Πονομαρέφ, τεκμηρίωσε την πλήρη έκταση του συστήματος. Μόνο το 1982, «τα ποινικά δικαστήρια είχαν καταδικάσει 229 κληρικούς και σεκταριστές σε τιμωρία και είχαν στείλει δεκαοκτώ ακόμη σε εξορία», ενώ αρχεία της KGB κατονόμαζαν «περισσότερα από 2.500 άτομα που θεωρούνταν “εχθρικά στοιχεία”». Η έκθεση περιέγραφε πώς η KGB φρόντιζε ώστε «εκείνα τα μέλη του κλήρου που ήταν πιο επιρρεπή στον συμβιβασμό, τη δουλοπρέπεια ή την αδιαφορία για την τύχη της Εκκλησίας να τοποθετούνται σε ηγετικές θέσεις», όπου «γίνονταν υπάκουοι εκτελεστές της βούλησης και των επιθυμιών αυτής της “μυστικής αστυνομίας”». Ο Πονομαρέφ προειδοποίησε για τον κίνδυνο που ενέχει «η μετατροπή θρησκευτικών οργανώσεων σε κέντρα πρακτόρων της KGB».^[35]

Η επιτροπή τεκμηρίωσε επίσης ότι κατά τη διάρκεια της απόπειρας πραξικοπήματος τον Αύγουστο του 1991, ο Μητροπολίτης Πιτιρίμ (κωδικό όνομα «Ηγούμενος»), ένας από τους τρεις ανώτερους επισκόπους της Εκκλησίας και εκδότης του Περιοδικού του Πατριαρχείου Μόσχας, πραγματοποίησε προσωπική επίσκεψη σε έναν από τους πρωτεργάτες του πραξικοπήματος, τον Μπόρις Πούγκο, σε μια ενέργεια που η επιτροπή περιέγραψε ως πράξη που «στην ουσία, ανακήρυξε τον εγκληματία κρατικό αξιωματούχο Πούγκο ως τον [επερχόμενο] Πρόεδρο της Ρωσίας».^[35]

Η επιτροπή ανέφερε:

Агенты КГБ… совершали поездки за границу, организованные ОВЦС, выполняя задания… Характер этих поручений свидетельствует… о превращении его в скрытый центр агентов КГБ среди верующих.

Πράκτορες της KGB πραγματοποιούσαν ταξίδια στο εξωτερικό, οργανωμένα από το ΤΕΕΣ, εκτελώντας αποστολές. Η φύση αυτών των αποστολών μαρτυρεί τη μετατροπή του σε κρυφό κέντρο πρακτόρων της KGB μεταξύ των πιστών.

— Ρωσική Κοινοβουλευτική Επιτροπή του 1992, παρατίθεται στο: John B. Dunlop, «KGB Subversion of Russian Orthodox Church», RFE/RL Research Report (20 Μαρτίου 1992)^[36]

Το ΤΕΕΣ είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την KGB, και το ΤΕΕΣ προεδρεύθηκε τόσο από τον Μητροπολίτη Νικόδημο όσο και από τον Πατριάρχη Κύριλλο.

Πώς αντέδρασε η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία σε αυτές τις αποκαλύψεις Ρώσων ερευνητών που εξέταζαν ρωσικά αρχεία;

Στη Σύνοδο Επισκόπων στη Μονή Αγίου Δανιήλ στα τέλη Μαρτίου 1992, ο Πατριάρχης Αλέξιος Β΄ χαρακτήρισε τα στοιχεία «συκοφαντία» και δήλωσε ότι «τα πολλά προβλήματα της εκκλησιαστικής ζωής σε μεγάλο βαθμό δημιουργήθηκαν τεχνητά από τα έξω».^[37]

Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία αντέδρασε ως συνήθως, ισχυριζόμενη ότι οι κατηγορίες ήταν «δυτική» κατηγορία.

Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία «δεν προέβη σε ούτε μία ενέργεια» για την απομάκρυνση πρακτόρων της KGB ή τη διευθέτηση των κατηγοριών, σύμφωνα με τον Γιακούνιν, σε πλήρη αντίθεση με Βαπτιστικές οργανώσεις που ενεργά εκκαθάρισαν τέτοιους πράκτορες.^[38] Αντ’ αυτού, η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία καθαίρεσε τον Γκλεμπ Γιακούνιν το 1993 επειδή αποκάλυψε την αλήθεια.

Αυτό το μοτίβο αντίδρασης στα τεκμηριωμένα στοιχεία με αντίποινα κατά του αγγελιαφόρου, αντί διάψευσης του μηνύματος, συνεχίζεται ως τις μέρες μας.

Οι μαρτυρίες εσωτερικών παραγόντων και τα πορίσματα του ίδιου του ρωσικού κοινοβουλίου αποδεικνύουν το μοτίβο. Τα ξένα αρχεία το επιβεβαιώνουν;

Διεθνής επιβεβαίωση

Αποχαρακτηρισμένα αρχεία της Ελβετικής Ομοσπονδιακής Αστυνομίας (δημοσιοποιημένα το 2023) ταυτοποιούν το κωδικό όνομα της KGB «Mikhailov» ως ανήκον στον Πατριάρχη Κύριλλο και περιγράφουν την αποστολή του στη Γενεύη για να επηρεάσει το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών (ΠΣΕ).^[39]

Το ΠΣΕ είναι ο μεγαλύτερος οικουμενικός οργανισμός στον κόσμο, που συγκεντρώνει πάνω από 350 εκκλησίες οι οποίες εκπροσωπούν περίπου 580 εκατομμύρια χριστιανούς. Λειτουργεί ως παγκόσμιο φόρουμ όπου οι εκκλησίες μιλούν συλλογικά για ζητήματα πίστεως, δικαιοσύνης και ειρήνης. Είναι λοιπόν απολύτως λογικό ότι, αν οι πράκτορές σου ελέγχουν την ατζέντα του ΠΣΕ, ελέγχεις τι λένε οι εκκλησίες του κόσμου για τη χώρα σου, και γι’ αυτό η KGB επένδυσε δεκαετίες προσπαθειών για να το διεισδύσει. Η ίδια η KGB αποτίμησε το αποτέλεσμα: η είσοδος της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών «θεωρήθηκε από την KGB και το Συμβούλιο Θρησκευτικών Υποθέσεων ως πραξικόπημα για τη διπλωματία τους, καθώς θα χρησιμοποιούσαν την επιρροή τους στο ΠΣΕ για να στηρίξουν τους στόχους της σοβιετικής εξωτερικής πολιτικής».^[40] (Για τη θεολογική υπεράσπιση του ΠΣΕ από τον Κύριλλο και την καταδίκη του από τους αγίους, βλ. Κεφάλαιο 7.)

Το Αρχείο Μιτρόχιν

Ο Βασίλι Μιτρόχιν ήταν αρχειοφύλακας στη διεύθυνση εξωτερικών πληροφοριών της KGB, ο οποίος αηδίασε με το καθεστώς που υπηρετούσε. Στη διάρκεια μιας δεκαετίας, ενώ επέβλεπε τη φυσική μεταφορά διαβαθμισμένων αρχείων από το αρχηγείο της KGB στη Λουμπιάνκα σε εγκαταστάσεις έξω από τη Μόσχα, αντέγραψε χειρόγραφα πάνω από 25.000 μυστικά έγγραφα και τα έκρυψε κάτω από τις σανίδες του πατώματος του σπιτιού του. Μετά τη σοβιετική κατάρρευση, πρόσφερε το αρχείο στη CIA, η οποία το απέρριψε ως πιθανό πλαστό. Η βρετανική υπηρεσία πληροφοριών το αποδέχθηκε, επαλήθευσε τη γνησιότητά του, και μετέφερε τον Μιτρόχιν και την οικογένειά του στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ο ιστορικός του Cambridge Christopher Andrew εξουσιοδοτήθηκε να δημοσιεύσει το υλικό. Το αρχείο έχει επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα από τέσσερα εθνικά αρχεία (ρωσικό, ελβετικό, τσεχικό και εσθονικό). Καμία κυβέρνηση ούτε σοβαρός ερευνητής δεν έχει αμφισβητήσει τη γνησιότητά του.^[41]

Ο λόγος που αυτό είναι σχετικό: το Αρχείο Μιτρόχιν καταγράφει πώς η KGB χρησιμοποίησε συστηματικά τους αντιπροσώπους της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στο ΠΣΕ για να καταστείλει την κριτική κατά του σοβιετικού θρησκευτικού διωγμού.

Τι άλλο αποκαλύπτουν τα έγγραφα Μιτρόχιν για το ΠΣΕ;

Όπως συνοψίζει μια αναφορά του 1969: «Οι πράκτορες ALTAR, SVYATOSLAV, ADAMANT, MAGISTER, ROSHCHIN και ZEMNOGORSKY… συμμετείχαν στο έργο της κεντρικής επιτροπής του ΠΣΕ… Οι πράκτορες κατάφεραν να αποτρέψουν εχθρικές δραστηριότητες.»^[42] Ο αρχηγός της αντιπροσωπείας, ο Μητροπολίτης Νικόδημος (πράκτορας SVYATOSLAV), ξεχωρίζει επίσης ως «ο σημαντικότερος των πρακτόρων» στη συνεδρίαση του Canterbury.^[43]

Το 1983, η KGB απέστειλε 47 πράκτορες στη Γενική Συνέλευση του ΠΣΕ στο Βανκούβερ.^[44] Τα αποτελέσματα μιλούν μόνα τους: η Συνέλευση καταδίκασε τον δυτικό καπιταλισμό ως «την κύρια πηγή αδικίας στον κόσμο, υπεύθυνο για τα δεινά του σεξισμού, του ρατσισμού, του πολιτισμικού αιχμαλωτισμού, της αποικιοκρατίας και της νεοαποικιοκρατίας». Ωστόσο, για τη σοβιετική εισβολή στο Αφγανιστάν, η Συνέλευση ζήτησε αποχώρηση μόνο «στο πλαίσιο μιας συνολικής πολιτικής διευθέτησης μεταξύ Αφγανιστάν και ΕΣΣΔ», ξεχνώντας βολικά ότι το καθεστώς της Καμπούλ είχε εγκατασταθεί από τους σοβιετικούς εισβολείς, και απαίτησε «τον τερματισμό της παροχής όπλων σε ομάδες αντιπολίτευσης από το εξωτερικό», δηλαδή τη στέρηση όπλων από εκείνους που αντιστέκονταν στην εισβολή.^[45] Για τον σοβιετικό θρησκευτικό διωγμό, η Συνέλευση δεν είπε απολύτως τίποτα.

Στη συνεδρίαση του ΠΣΕ τον Ιούλιο 1989 στη Μόσχα, η KGB ανέφερε ότι «ως αποτέλεσμα μέτρων που ελήφθησαν, υιοθετήθηκαν οκτώ δημόσιες δηλώσεις και τρεις επίσημες επιστολές σύμφωνες με την πολιτική γραμμή των σοσιαλιστικών χωρών… Χάρη στους πράκτορές μας ασκήθηκε θετική επίδραση στους ξένους».^[46]

Ως το 1989, η KGB μπορούσε να καυχηθεί: «Τώρα η ατζέντα του ΠΣΕ είναι επίσης η δική μας ατζέντα.» Ο Πατριάρχης Κύριλλος συνεχίζει να αξιοποιεί τις ίδιες τακτικές.

Όπως τεκμηριώνει η ιστορικός Victoria Smolkin, ο Στάλιν «έβλεπε την Ορθόδοξη Εκκλησία ως εργαλείο εξωτερικής πολιτικής στην παγκόσμια σκηνή, αντίβαρο στην επιρροή του Βατικανού στην Ευρώπη και διπλωματικό εργαλείο στον αναδυόμενο Ψυχρό Πόλεμο».^[47] Η χρήση εκκλησιαστικών πρακτόρων από την KGB εκτεινόταν πέρα από το ΠΣΕ, σε απευθείας επιχειρήσεις κατά του Βατικανού. Το σημείο εδώ δεν είναι η υπεράσπιση της εκκλησιολογίας της Ρώμης, την οποία αυτό το βιβλίο αντικρούει (βλ. Μέρος Ι): είναι να δείξουμε ότι πράκτορες της KGB που φορούσαν τα άμφια του Πατριαρχείου αναπτύσσονταν εναντίον οποιουδήποτε στόχου η Μόσχα τους ανέθετε, και η έκταση αυτής της ανάπτυξης ήταν ολοκληρωτική.

Αντιπρόσωποι της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, μεταξύ των οποίων μυστικοί πράκτορες της KGB, είχαν ήδη παρακολουθήσει τη Β΄ Βατικανή Σύνοδο (1962-65) ως παρατηρητές.^[48] Οι μεταγραφές του Μιτρόχιν κατονομάζουν τουλάχιστον έναν με κωδικό όνομα: «Ο “Vladimir” ήταν μέλος αντιπροσωπείας της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας που συμμετείχε στη Β΄ Βατικανή Σύνοδο.»^[49] Ο δημοσιογράφος John Koehler ταυτοποιεί δύο αντιπροσώπους ονομαστικά: τους Μητροπολίτες Μπορόβοϊ και Κότλυροφ, αμφότερους πράκτορες της KGB, η παρουσία των οποίων επιτράπηκε από τον Χρουστσόφ υπό τον όρο ότι «δεν θα γινόταν καμία επίθεση κατά του κομμουνισμού στη σύγκλιση».^[50] Το τίμημα της παρουσίας της ΡΟΕ στη σύνοδο που αναδιαμόρφωσε τις καθολικο-ορθόδοξες σχέσεις ήταν η σιωπή για τον σοβιετικό διωγμό.

Το 1969, ο πρόεδρος της KGB Γιούρι Αντρόποφ ενέκρινε ένα στρατηγικό έγγραφο με στόχο την αντιμετώπιση της επιρροής της Καθολικής Εκκλησίας. Οι στόχοι του περιλάμβαναν την απόκτηση επιρροής σε μέλη της Ρωμαϊκής Κούριας, τη διείσδυση σε καθολικούς θεσμούς μέσω πρακτόρων της KGB, τη δυσφήμηση καθολικών αξιωματούχων, και τον εξαναγκασμό του Βατικανού να αναστείλει τη στήριξή του σε καθολικές δραστηριότητες στην ΕΣΣΔ.^[48] Η οδηγία του Αντρόποφ δεν ήταν αόριστη πολιτική επιδίωξη: προσδιόριζε ότι πράκτορες της KGB θα παρείχαν παραπληροφόρηση απευθείας στον Πάπα. Ο πράκτορας «Adamant» χρησιμοποίησε επαφές με «εξέχοντα μέλη της Ρωμαϊκής Κούριας» για να μεταφέρει κατασκευασμένους ισχυρισμούς, ενώ ο πράκτορας «Daktaras» ταξίδεψε στη Ρώμη με μια ομάδα επισκόπων και «είχε προσωπική συνάντηση με τον πάπα».^[51] Είκοσι χρόνια αργότερα, τα επιχειρησιακά αποτελέσματα καταγράφηκαν. Μια αναφορά του 1989 από τον επικεφαλής του 4ου Τμήματος της KGB (το τμήμα θρησκευτικών υποθέσεων) αναφέρει:^[52]

Τα σημαντικότερα ταξίδια ήταν εκείνα των πρακτόρων «Antonov», «Ostrovsky» και «Adamant» στην Ιταλία για διαπραγματεύσεις με τον Πάπα σχετικά με ζητήματα μελλοντικών σχέσεων μεταξύ του Βατικανού και της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, ειδικότερα τα προβλήματα των Ουνιτών.

— Συντ. Β. Τιμοσέφσκι, αναφορά 4ου Τμήματος, 5ης Διεύθυνσης (1989)

Αυτά τα τρία κωδικά ονόματα έχουν ταυτοποιηθεί ως ανώτεροι μητροπολίτες της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.^[53] Οι πράκτορες που στάλθηκαν να διαπραγματευτούν με τον Πάπα δεν ήταν περιθωριακά πρόσωπα: ήταν, σύμφωνα με τα ίδια τα αρχεία της KGB, επιχειρησιακοί πράκτορες που εκτελούσαν ανατεθειμένες αποστολές.

Η KGB δεν σταμάτησε στις διαπραγματεύσεις. Σύμφωνα με τις μεταγραφές του Μιτρόχιν, η KGB τοποθέτησε τους ίδιους πράκτορες της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας μέσα σε θεσμούς του Βατικανού: ο «Drozdov» (ο μελλοντικός Πατριάρχης Αλέξιος Β΄), ο «Sviatoslav» (Μητροπολίτης Νικόδημος), ο «Adamant» (Μητροπολίτης Ιουβενάλιος), και ο «Nesterov» είχαν ως αποστολή τη διείσδυση στη Γραμματεία για τις Ανατολικές Εκκλησίες, τη Γραμματεία για την Ενότητα των Χριστιανών, και τη Γραμματεία για τη Δικαιοσύνη και την Ειρήνη: τα ίδια τα όργανα του Βατικανού που ήταν υπεύθυνα για τις σχέσεις με την Ορθόδοξη Εκκλησία.^[54]

Αυτό σχετίζεται άμεσα με το Μέρος Ι αυτού του βιβλίου (Κεφάλαιο 1, Κεφάλαιο 2): η σχέση του Πατριαρχείου Μόσχας με το Βατικανό δεν οικοδομήθηκε από κληρικούς που ενεργούσαν καλόπιστα. Οικοδομήθηκε, στα θεμελιώδη χρόνια της, από πράκτορες πληροφοριών που εκτελούσαν αποστολές της KGB. Ένα τηλεγράφημα του 1980 από τα κεντρικά της KGB προς τον επικεφαλής επιχειρήσεων στην Πολωνία κατέστησε αυτή τη στρατηγική ρητή: η KGB σχεδίαζε να χρησιμοποιήσει «επαφές στη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, καθώς και στην Ελληνική και την Αρμενο-Γρηγοριανή Εκκλησία, για κατασκοπευτική εργασία» κατά του Βατικανού, και να αποτρέψει «οποιαδήποτε επικοινωνία μεταξύ αυτών των επαφών και του Βατικανού που δεν εγκρινόταν από την KGB».^[55] Η θεσμική σχέση που παρήγαγε τη Διακήρυξη της Αβάνας του 2016 είχε σπαρθεί από επιχειρήσεις της KGB τεκμηριωμένες στα ίδια τα αρχεία της KGB.^[52]

Η καταστροφή των Ουνιτών

Η χρήση της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας κατά του Βατικανού από την KGB βρήκε τη βιαιότερη έκφρασή της στην καταστολή της Ουκρανικής Ελληνοκαθολικής (Ουνιτικής) Εκκλησίας. Η Ουνία ήταν αιρετικός θεσμός, γεννημένος από επισκοπική προδοσία στην Ένωση της Μπρεστ (1595), και η Ορθόδοξη Εκκλησία δικαίως την αντιτίθεται. Όμως ο κανονικός τρόπος για να οδηγηθούν οι αιρετικοί στην αλήθεια είναι μέσω κηρύγματος, μετανοίας και επιστροφής, όχι μέσω μυστικής αστυνομίας. Το 1946, η σοβιετική κυβέρνηση σκηνοθέτησε τη «Σύνοδο του Λβιβ»: και οι δώδεκα Ουκρανοί Ελληνοκαθολικοί επίσκοποι συνελήφθησαν, και ο υπόλοιπος κλήρος εξαναγκάστηκε υπό την απειλή όπλων να «αποδεχθεί» την απορρόφηση στη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία. Η ιεραρχία της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας ήταν, στα λόγια του ιστορικού Sean Brennan, «πρόθυμος συνεργός» σε αυτό που αποκαλεί «ένα ντροπιαστικό κεφάλαιο». Μόνο δύο από τους δώδεκα επισκόπους επέζησαν των ποινών φυλάκισής τους. Χιλιάδες πιστοί Ανατολικού Τυπικού χάθηκαν στη Σιβηρία και το Καζακστάν. Ο Αρχιεπίσκοπος Σλίπιι, αρχηγός της Ουκρανικής Ελληνοκαθολικής Εκκλησίας, πέρασε δεκαοκτώ χρόνια σε στρατόπεδα εργασίας επειδή αρνήθηκε να αποδεχθεί τη νομιμότητα της Συνόδου. Μετά την αποφυλάκισή του, περιέγραψε τι αντιμετώπισαν οι ιερείς:

Στους ιερείς μας δόθηκε η επιλογή: ή να ενταχθούν στην «Εκκλησία του Καθεστώτος» αποκηρύσσοντας έτσι την καθολική ενότητα, ή να υπομείνουν τουλάχιστον δέκα χρόνια σκληρής εξορίας και όλες τις ποινές που τη συνοδεύουν. Η συντριπτική πλειονότητα των ιερέων επέλεξε τον δρόμο των σοβιετικών φυλακών και στρατοπέδων συγκέντρωσης.

— Αρχιεπίσκοπος Josyf Slipyj, παρατίθεται στο Sean Brennan, The KGB and the Vatican: Secrets of the Mitrokhin Files (Catholic Education Press, 2022), σ. 26· πρβλ. Andrew & Mitrokhin, The Sword and the Shield, σ. 498

«Η Εκκλησία του Καθεστώτος»: η ίδια η ονομασία του Σλίπιι για τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία υπό τον έλεγχο της KGB. Οι Ουνίτες ήταν αιρετικοί, και ο Σλίπιι δεν ήταν Ορθόδοξος άγιος. Αλλά η φράση του κατονομάζει αυτό που η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία είχε γίνει: όχι μια Εκκλησία που μεταστρέφει τους αιρετικούς μέσω του Ευαγγελίου, αλλά ένα εργαλείο του καθεστώτος που τους απορροφά δια της βίας.^[56]

Η διάκριση αυτή έχει σημασία: οι Ουνίτες δεν απορροφήθηκαν επειδή ήταν αιρετικοί που έπρεπε να οδηγηθούν στην αλήθεια, αλλά επειδή ήταν κοινότητες που το σοβιετικό κράτος θεωρούσε απειλή. Το κίνητρο ήταν πολιτικό, όχι εκκλησιαστικό. Ο Andrew και ο Mitrokhin το επιβεβαιώνουν ρητά:

Φοβούμενος στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου ότι η Ουνιτική Εκκλησία θα αποτελούσε εστία ουκρανικού εθνικισμού, ο Στάλιν επεδίωξε να την τρομοκρατήσει ώστε να υποταχθεί στη Μόσχα.

— Christopher Andrew & Vasili Mitrokhin, The Sword and the Shield, σ. 499

Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία επελέγη ως εργαλείο αυτής της καταστολής ακριβώς επειδή η δομή της την καθιστούσε ελεγχόμενη. Ο Ιβάν Πολιάνσκι, συνταγματάρχης της KGB και πρόεδρος του CARC (Συμβούλιο Υποθέσεων Θρησκευτικών Λατρειών), εξήγησε τον λόγο σε μια αναφορά του 1947 προς το κομματικό Τμήμα Προπαγάνδας και Αγιτασίας:

Η συντριπτική πλειονότητα των θρησκευομένων πολιτών ομολογεί την Ορθοδοξία και ως εκ τούτου βρίσκεται υπό ορισμένη επιρροή της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, η οποία, λόγω του ιστορικά διαμορφωμένου δόγματός της, ουδέποτε αξίωσε ούτε αξιώνει ρόλο πρώτης τάξεως πολιτικού παράγοντα, αλλά πάντοτε ακολουθούσε στα ίχνη της κρατικής πολιτικής. Η ιεραρχική οργανωτική δομή της Ορθόδοξης Εκκλησίας είναι τελειότερη από τη δομή οποιασδήποτε άλλης λατρείας, γεγονός που μας επιτρέπει να ελέγχουμε και να ρυθμίζουμε την εσωτερική ζωή της με μεγαλύτερη ευελιξία και αποτελεσματικότητα.

— Ivan Polianskii, παρατίθεται στο Victoria Smolkin, A Sacred Space Is Never Empty (Princeton University Press, 2018), σ. 86

«Τελειότερη από τη δομή οποιασδήποτε άλλης λατρείας»: στα μάτια του σοβιετικού κράτους, η αξία του Πατριαρχείου Μόσχας δεν ήταν η Ορθοδοξία του αλλά η υπακοή του. Και οι συνέπειες αυτής της υπακοής έχουν επιβιώσει της ίδιας της Σοβιετικής Ένωσης: καταπνίγοντας τους Ουνίτες μέσω κρατικής βίας αντί κανονικού κηρύγματος, η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία παρέδωσε στους εχθρούς της ένα όπλο που συνεχίζουν να χρησιμοποιούν. Οι Ουνίτες ιερείς που επέλεξαν φυλακή και εκτοπισμό αντί υποταγής προβάλλονται σήμερα ως μάρτυρες συνειδήσεως από τις ίδιες τις αιρετικές κοινότητες τις οποίες αντιτίθεται η Εκκλησία. Η συμμόρφωση του Πατριαρχείου Μόσχας προς το σοβιετικό κράτος παρήγαγε περισσότερα όπλα για τους εχθρούς του Χριστού σε αντάλλαγμα για λιγότερους εχθρούς του σοβιετικού κράτους.^[57]

Για τις επόμενες τέσσερις δεκαετίες, η KGB διεξήγαγε συστηματικές επιχειρήσεις για τη διείσδυση και καταστροφή των υπόγειων ουνιτικών κοινοτήτων που συνέχιζαν να λειτουργούν κρυφά. Οι μεταγραφές του Μιτρόχιν τεκμηριώνουν πώς η KGB στρατολογούσε πράκτορες μεταξύ ουνιτών κληρικών μέσω απειλών, εκβιασμού και εκμετάλλευσης μελών οικογενειών· πώς υπονόμευσε και απομόνωσε τους ουνίτες ηγέτες Βελιτσκόφσκι και Στερνιούκ· και πώς το 1981 το Πολιτικό Γραφείο στην Ουκρανία κατεύθυνε εκστρατείες προπαγάνδας με τίτλο «Η Ουνιτική Εκκλησία: Εχθρός της Ειρήνης και της Προόδου».^[56] Ακόμη και ο τίτλος αυτής της εκστρατείας αποκαλύπτει το μοτίβο: οι Ουνίτες στοχοποιήθηκαν ως εχθροί της ειρήνης και της προόδου, όχι ως εχθροί της Ορθόδοξης πίστης. Το σοβιετικό κράτος αντιτάχθηκε στους Ουνίτες όταν απειλούσαν τα κρατικά συμφέροντα, όχι όταν απειλούσαν την Εκκλησία. Το τμήμα που συντόνιζε αυτές τις επιχειρήσεις κατά των Ουνιτών ήταν το ίδιο ΤΕΕΣ που διηύθυνε ο Νικόδημος και κληρονόμησε ο Κύριλλος. Το 2016, ο Πατριάρχης Κύριλλος υπέγραψε τη Διακήρυξη της Αβάνας εκχωρώντας στους Ουνίτες «δικαίωμα ύπαρξης» (βλ. Κεφάλαιο 2, Ενότητα 5). Ο θεσμός που βοήθησε στην καταστροφή τους τώρα τους νομιμοποιεί, μέσω του ίδιου τμήματος, σε μια μυστική διακήρυξη με τον Πάπα.

Αποχαρακτηρισμένα έγγραφα από τα αρχεία της Υπηρεσίας Ασφαλείας Ουκρανίας (SBU) αποκαλύπτουν ότι η Τοπική Σύνοδος του 1945 που εξέλεξε τον Πατριάρχη Αλέξιο Α΄ είχε επηρεαστεί από τη σοβιετική κατασκοπεία. Μια οδηγία της 28ης Σεπτεμβρίου 1944, υπογεγραμμένη από αξιωματικούς της NKVD (προκάτοχη υπηρεσία της KGB), διέτασσε ότι πράκτορες της NKGB θα έπρεπε να αποτελούν την πλειοψηφία μεταξύ των συνέδρων.^[58] Η αρχειακή έρευνα του ιστορικού Roman Skakun σε αποχαρακτηρισμένα αρχεία της KGB τεκμηριώνει ότι ο κορεσμός πρακτόρων μεταξύ επισκόπων στην Ουκρανία έφτανε στο 90-100% κατά την περίοδο 1944-1964.^[59] Αυτό αποκαλύπτει μια απολύτως συστηματική πρακτική στρατολόγησης υποψήφιων επισκόπων πριν τη χειροτονία, διακρίνοντας τη θεσμική διείσδυση από την απλή προσαρμογή για επιβίωση υπό διωγμό.

Τα αρχεία της Βουλγαρικής Κρατικής Ασφαλείας (DS) προσθέτουν μια έκτη χώρα στο αρχείο. Αναφορές της DS από το 1982 και 1984, αποχαρακτηρισμένες από τη Βουλγαρική Επιτροπή Αποκάλυψης Εγγράφων, κατονομάζουν τον «Αρχιεπίσκοπο Κύριλλο Βύμποργκ, πρύτανη της Θεολογικής Ακαδημίας Λένινγκραντ» με πραγματικό όνομα και τίτλο σε επιχειρήσεις του ΠΣΕ, συμπεριλαμβανομένου του ρόλου του στην εξασφάλιση της εκλογής του Emilio Castro ως Γενικού Γραμματέα του ΠΣΕ. Η βουλγαρική κατασκοπεία δεν είχε λόγο να χρησιμοποιήσει ρωσικό κωδικό όνομα της KGB στα εσωτερικά της έγγραφα· η ταυτοποίησή τους είναι εντελώς ανεξάρτητη από το ζήτημα του κωδικού ονόματος.^[60]

Αυτές οι ουκρανικές και βουλγαρικές πηγές πρέπει να αξιολογηθούν στα αντίστοιχα πολιτικά τους πλαίσια, αλλά επιβεβαιώνουν ένα ταυτόσημο μοτίβο που έχει τεκμηριωθεί ανεξάρτητα από ρωσικά, βρετανικά, ελβετικά και τσεχικά αρχεία. Η σύγκλιση εκτείνεται πλέον σε έξι χώρες με διαφορετικά πολιτικά συμφέροντα, διαφορετικά αρχειακά συστήματα και διαφορετικούς λόγους έρευνας: Ρωσία (Κεντρικό Αρχείο FSB), Ηνωμένο Βασίλειο (Έγγραφα Μιτρόχιν, Churchill Archives Centre), Ελβετία (αποχαρακτηρισμένα αρχεία Ομοσπονδιακής Αστυνομίας), Τσεχία (Αρχείο Υπηρεσιών Ασφαλείας), Βουλγαρία (Επιτροπή Αποκάλυψης Εγγράφων), και Ουκρανία (αρχεία SBU). Σε αυτά προστίθενται μια καταδίκη σε ομοσπονδιακό δικαστήριο των ΗΠΑ με ένορκη κατάθεση πρώην στελέχους της KGB, μια προειδοποίηση ασφαλείας του FBI σε αμερικανικές ενορίες, και η δήλωση του ίδιου του εκπροσώπου του Πατριαρχείου Μόσχας ότι «απολύτως όλοι».

Για να απορριφθούν όλα αυτά απαιτείται να πιστέψει κανείς ότι έξι κυρίαρχα κράτη με βαθιά διαφορετικά πολιτικά συμφέροντα, μαζί με την ομοσπονδιακή δικαιοσύνη των ΗΠΑ και το FBI, όλα ανεξάρτητα κατασκεύασαν ή παρερμήνευσαν τα ίδια στοιχεία για το ίδιο πρόσωπο: κάτι που θα σήμαινε γνωστική ασυμφωνία και άρνηση.

Όλα τα στοιχεία δείχνουν στο ίδιο συμπέρασμα: συστηματική θεσμική διείσδυση, από την εκλογή Πατριάρχη του 1945, μέσω του ΤΕΕΣ υπό τον Νικόδημο, ως την ηγεσία του Πατριάρχη Κυρίλλου σήμερα.

Το αρχειακό αρχείο

Τα στοιχεία εκτείνονται πέρα από δημοσιογραφικές αναφορές. Ο Felix Corley, αρχισυντάκτης της υπηρεσίας ειδήσεων Forum 18 News Service και συγγραφέας του Religion in the Soviet Union: An Archival Reader (1996), συγκέντρωσε κάθε γνωστή αναφορά στον «Mikhailov» σε δημόσια διαθέσιμα υλικά της KGB.^[19] Τα έγγραφα καλύπτουν δεκατέσσερα χρόνια και προέρχονται από το Κεντρικό Αρχείο της FSB (η FSB είναι η διάδοχη υπηρεσία της KGB) στη Μόσχα, τα Έγγραφα Μιτρόχιν στο Churchill Archives Centre στο Cambridge, και το Αρχείο Υπηρεσιών Ασφαλείας της Τσεχίας στην Πράγα. Η παλαιότερη γνωστή αναφορά χρονολογείται από τον Φεβρουάριο του 1972, όταν ο Κύριλλος ήταν εικοσιπέντε ετών:

Στη Νέα Ζηλανδία και Αυστραλία μετέβησαν οι πράκτορες «Svyatoslav» [Μητροπολίτης Νικόδημος Ρότοφ] και «Mikhailov» στη συνεδρίαση της Κεντρικής Επιτροπής ΠΣΕ.

— Επιχειρησιακή αναφορά KGB (Φεβρουάριος 1972), παρατίθεται στο Felix Corley, «The Mikhailov Files: Patriarch Kirill and the KGB» (2018)

Αυτό είναι το παλαιότερο γνωστό έγγραφο που συνδέει το κωδικό όνομα «Mikhailov» με δραστηριότητες στο ΠΣΕ.^[61] Τον Ιανουάριο του 1973, οι εσωτερικές αναφορές της KGB αξιολογούσαν την απόδοσή του:

Οι πράκτορες οργάνων KGB «Magistr» [Αρχιεπίσκοπος Αντώνιος Μελνίκοφ] και «Mikhailov» εστάλησαν σε Ταϊλάνδη και Ινδία για συμμετοχή στο έργο του ΠΣΕ. Οι πράκτορες άσκησαν καλή επιρροή στο έργο του Συμβουλίου και παρείχαν πληροφορίες επιχειρησιακού ενδιαφέροντος σχετικά με την κατάσταση στο ΠΣΕ και πληροφορίες σχετικά με τον προσωπικό χαρακτήρα μεμονωμένων προσώπων.

— Επιχειρησιακή αναφορά KGB (Ιανουάριος 1973), παρατίθεται στο Felix Corley, «The Mikhailov Files: Patriarch Kirill and the KGB» (2018)

Με τα λόγια της ίδιας της KGB, ο «Mikhailov» πληροφορούσε για τους ανθρώπους με τους οποίους συνεργαζόταν στο ΠΣΕ.^[62] Η KGB θεώρησε αυτό «καλή επίδραση». Εάν αυτό αληθεύει, θα καθιστούσε τον Πατριάρχη Κύριλλο traditore και υπόλογο καθαιρέσεως.

Όσοι θέλουν να απορρίψουν τα αρχεία της KGB ως θεωρία συνωμοσίας ή πλαστογραφία, ας εξετάσουν τι μας λέει ο ίδιος ο ιστότοπος του Κυρίλλου. Η επίσημη βιογραφία του στο mospat.ru επιβεβαιώνει ότι διορίστηκε εκπρόσωπος του Πατριαρχείου Μόσχας στο ΠΣΕ στη Γενεύη τον Οκτώβριο του 1971 και παρακολουθούσε εκδηλώσεις του ΠΣΕ συνεχώς από εκείνη τη στιγμή. Η αναφορά της KGB του Ιανουαρίου 1973 λέει ότι ο «Mikhailov» στάλθηκε στην Ταϊλάνδη για εργασία στο ΠΣΕ. Τα ίδια τα αρχεία του ΠΣΕ δείχνουν ότι το μεγάλο συνέδριό του «Salvation Today» πραγματοποιήθηκε στη Μπανγκόκ από τις 29 Δεκεμβρίου 1972 ως τις 12 Ιανουαρίου 1973. Ο Αρχιμανδρίτης Κύριλλος, ως εκπρόσωπος του Πατριαρχείου στο ΠΣΕ, θα είχε παραστεί.

Η KGB λέει ότι ο «Mikhailov» ήταν στην Ταϊλάνδη για το ΠΣΕ τον Ιανουάριο 1973. Η βιογραφία του ίδιου του Κυρίλλου λέει ότι ήταν ο εκπρόσωπος στο ΠΣΕ. Το ΠΣΕ λέει ότι πραγματοποίησε μεγάλο συνέδριο στην Ταϊλάνδη τον Ιανουάριο 1973. Τρεις ανεξάρτητες πηγές, ένα συμπέρασμα. Αυτό δεν είναι θεωρία συνωμοσίας. Είναι αντιστοίχιση ένα προς ένα μεταξύ των διαβαθμισμένων επιχειρησιακών αναφορών της KGB και του δημοσίως διαθέσιμου αρχείου της σταδιοδρομίας του ίδιου του Κυρίλλου.^[63]

Ποια υπεράσπιση απομένει; Τα αρχεία είναι πλαστά; Τότε γιατί η βιογραφία του ίδιου του Κυρίλλου τον τοποθετεί στις ίδιες εκδηλώσεις; Το κωδικό όνομα ανήκει σε κάποιον άλλον; Τότε ποιος ήταν ο άλλος «Mikhailov» που υπηρετούσε ως εκπρόσωπος του Πατριαρχείου στο ΠΣΕ στη Γενεύη την ίδια εποχή με τον Κύριλλο;

Δεν υπάρχει πλέον περιθώριο για σύμπτωση ή κενούς αδιάφορους ισχυρισμούς περί παραπληροφόρησης.

Οι μεταγραφές του ίδιου του Μιτρόχιν, δημοσιευμένες στη μετάφραση του αρχείου από τον Sean Brennan, παρέχουν μια ακόμη λεπτομέρεια. Σε μια αναφορά σχετικά με τη στρατολόγηση ενός Ιησουίτη πρύτανη στο Πανεπιστήμιο Γκρεγκοριάνα στη Ρώμη (κωδικό όνομα «Sportsman»), η KGB σημείωνε ότι ο «Sportsman» αλληλογραφούσε με δύο πράκτορες:

Αλληλογραφούσε με έναν πράκτορα της Περιφέρειας Ντνιπροπετρόφσκ με κωδικό όνομα «Luch» και έναν πράκτορα της KGB στο Λένινγκραντ με κωδικό όνομα «Mikhailov». Ο «Luch» είναι ιερέας και καθηγητής στη σχολή Επιστημονικού Αθεϊσμού· ο «Mikhailov» είναι επίσης εκκλησιαστικός εργαζόμενος.

— Αναφορά KGB, μεταγραφή Vasili Mitrokhin, The KGB vs. Vatican City, δημοσιευμένη στο Sean Brennan, The KGB and the Vatican: Secrets of the Mitrokhin Files (Catholic Education Press, 2022), σ. 85

Τα ίδια τα αρχεία της KGB ταυτοποιούν τον «Mikhailov» ως «εκκλησιαστικό εργαζόμενο» με έδρα το Λένινγκραντ. Ο Κύριλλος ήταν εκκλησιαστικός εργαζόμενος με έδρα το Λένινγκραντ. Το κωδικό όνομα, η πόλη, το επάγγελμα και το χρονοδιάγραμμα του ΠΣΕ συγκλίνουν στο ίδιο πρόσωπο.^[64]

Αυτά δεν είναι κατηγορίες εχθρικών τρίτων. Είναι οι ίδιες οι επιχειρησιακές αναφορές της KGB, καταχωρημένες στα δικά τους αρχεία, που περιγράφουν τι έκανε ο δικός τους πράκτορας γι’ αυτούς. Αυτά τα αρχεία εξετάστηκαν από ερευνητές όταν τα αρχεία άνοιξαν σύντομα μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του Αυγούστου 1991.

Τα αρχεία σφραγίζονται

Τον Ιανουάριο του 1992, ο επικεφαλής της ρωσικής εξωτερικής κατασκοπείας και ο Πατριάρχης Αλέξιος Β΄, αμφότεροι κατονομαζόμενοι στα αρχεία της KGB, πίεσαν προσωπικά για τον τερματισμό της πρόσβασης της επιτροπής στα αρχεία.^[65]

Εξασφάλισαν τη σφράγιση των στοιχείων.

Αυτό δεν ήταν αυτοσχέδιο. Ακόμη και το 1989, στο αποκορύφωμα της γκλάσνοστ (της πολιτικής πολιτικού ανοίγματος του Γκορμπατσόφ), ο Πρόεδρος της KGB Βλαντίμιρ Κριούτσκοφ είχε αντιμετωπίσει το ζήτημα της προστασίας πρακτόρων σε σύσκεψη γραμματέων κομματικών οργανώσεων εντός του κεντρικού μηχανισμού της KGB:

Είναι σημαντικό να επιδεικνύουμε τη μεγαλύτερη φροντίδα για τους βοηθούς μας. Πρέπει να είναι απολύτως βέβαιοι ότι δεν θα βρεθούν σε δύσκολη θέση εξαιτίας δικού μας σφάλματος, και ότι η φροντίδα γι’ αυτούς, και για τις οικογένειές τους, είναι καθήκον μας.

— Πρόεδρος KGB Βλαντίμιρ Κριούτσκοφ, σύσκεψη γραμματέων κομματικών οργανώσεων, 15 Απριλίου 1989

«Οι βοηθοί μας.» «Οι οικογένειές τους.» «Καθήκον μας.» Αυτή είναι πολιτική οδηγία από τον αρχηγό της KGB προς τα ανώτερα στελέχη του, δημοσιευμένη στο Сборник КГБ СССР, το εσωτερικό περιοδικό της υπηρεσίας, που δεν προοριζόταν ποτέ για δημόσια θέαση. Η KGB θεωρούσε την προστασία των εκκλησιαστικών πρακτόρων της ζήτημα θεσμικής υποχρέωσης. Όταν τα αρχεία σφραγίστηκαν ξανά, ήταν η εκπλήρωση μόνιμης δέσμευσης που είχε διατυπωθεί από τον ίδιο τον Πρόεδρο της KGB.^[66]

Ως σήμερα, το Πατριαρχείο Μόσχας δεν έχει αρνηθεί ποτέ ότι κάποιο από αυτά τα έγγραφα υπάρχει ούτε αμφισβήτησε το περιεχόμενό τους.

Εάν αυτά τα έγγραφα ήταν πλαστά ή παραποιημένα, το Πατριαρχείο Μόσχας θα μπορούσε να ζητήσει το άνοιγμα των αρχείων για ανεξάρτητη αξιολόγηση. Η διαφάνεια δεν βλάπτει ποτέ τους αθώους, και οι άγιοί μας ενθάρρυναν τέτοιες έρευνες. Αντί να ακολουθήσουν το παράδειγμα των αγίων μας, δύο από τους εμπλεκόμενους σε αυτά τα αρχεία διέκοψαν την έρευνα, και καμία υπεράσπιση του Κυρίλλου δεν απαίτησε ποτέ τη δημοσιοποίηση των αρχείων.

Τα έγγραφα αποκαλύπτουν επίσης ενεργή διαχείριση πρακτόρων. Το 1983, ο «Mikhailov» υποβλήθηκε σε δύο «συναντήσεις ελέγχου», συνεδρίες όπου πράκτορες ανακρίνονταν από αξιωματικούς της KGB ανώτερου επιπέδου από τον συνήθη χειριστή τους:

Συναντήσεις ελέγχου πραγματοποιήθηκαν με πράκτορες: «Adamant» – [Νικολάι Νικολάγεβιτς] Ρομάνοφ, Φίτσεφ. «Mikhailov» (UKGB ΠΛ [Περιφέρεια Λένινγκραντ]) – Κομάροφ.

— Εσωτερική αναφορά KGB (1983), παρατίθεται στο Felix Corley, «The Mikhailov Files: Patriarch Kirill and the KGB» (2018)

Η συνάντηση ελέγχου του Σεπτεμβρίου 1983 διεξήχθη από τον επικεφαλής του τμήματος εκκλησιαστικών υποθέσεων της KGB.^[67] Ακόμη και το 1983, τα έγγραφα εξακολουθούν να καταγράφουν τον «Mikhailov» ως υποτελή στην περιφερειακή KGB του Λένινγκραντ, μη μεταφερμένο ακόμη στην κεντρική διεύθυνση. Η KGB τον αξιολογούσε περιοδικά μέσω ανώτερων αξιωματικών, όχι μέσω του συνήθους χειριστή του. Αυτό ήταν ενεργή διαχείριση επιχειρησιακού πράκτορα.

Το Αρχείο Υπηρεσιών Ασφαλείας της Τσεχίας στην Πράγα επιβεβαιώνει ανεξάρτητα αυτά τα αρχεία. Ένα κοινό σχέδιο του Νοεμβρίου 1978 μεταξύ της 5ης Διεύθυνσης της KGB και της Τσεχοσλοβακικής StB (η τσεχοσλοβακική μυστική αστυνομία) κατονόμαζε τον «Mikhailov» μεταξύ πρακτόρων επιφορτισμένων με «πρακτορική διείσδυση στο Βατικανό, το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών και άλλες αντιδραστικές εκκλησιαστικές οργανώσεις». Ένα κοινό σχέδιο του Οκτωβρίου 1986 κατονόμαζε τους «DROZDOV» [τον μελλοντικό Πατριάρχη Αλέξιο Β΄] και «MIKHAILOV» μαζί ως πράκτορες που αναμένονταν να ελέγξουν τη Διάσκεψη Ευρωπαϊκών Εκκλησιών. Αμφότερα τα έγγραφα είναι δημόσια προσβάσιμα στο Αρχείο Υπηρεσιών Ασφαλείας της Τσεχίας.^[68]

Ενεργή κατασκοπεία: Η καταδίκη Trofimoff

Αυτοί οι εκκλησιαστικοί πράκτορες της KGB δεν ήταν απλώς παθητικοί πληροφοριοδότες.

Η υπόθεση του Μητροπολίτη Ειρηναίου Βιέννης (κωδικό όνομα «Icarus») δείχνει ότι ιεράρχες της ΡΟΕ υπηρετούσαν ως ενεργοί στρατολόγοι πληροφοριών. Ο Ειρηναίος στρατολόγησε τον θετό αδελφό του, τον συνταγματάρχη του Αμερικανικού Στρατού George Trofimoff, ο οποίος έγινε ο υψηλότερος βαθμοφόρος Αμερικανός στρατιωτικός αξιωματικός που καταδικάστηκε ποτέ για κατασκοπεία. Στη δίκη, ο στρατηγός της KGB Oleg Kalugin κατέθεσε ενόρκως ότι ο Ειρηναίος «έκανε καλή δουλειά, ιδίως στη στρατολόγηση του Markiz». Ο Trofimoff καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη.

Αυτό δεν είναι δημοσιογραφία ούτε ισχυρισμός· είναι ποινική καταδίκη σε ομοσπονδιακό δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών, με στοιχεία δοκιμασμένα μέσω αντεξέτασης και κανόνων αποδείξεως. Το Υπουργείο Δικαιοσύνης των ΗΠΑ δήλωσε στο κατηγορητήριο ότι η KGB είχε «αρκετούς παρόμοιους συνεργάτες μεταξύ κληρικών του Πατριαρχείου Μόσχας, τόσο εντός όσο και εκτός της ΕΣΣΔ».^[69]

Μητροπολίτης Νικόδημος: Ο μέντορας

Ο Μητροπολίτης Νικόδημος υπήρξε προσωπικός μέντορας του Πατριάρχη Κυρίλλου. Το 1966, ο Νικόδημος διόρισε τον νεαρό Βλαδίμηρο Γκουντιάγιεφ (μελλοντικό Πατριάρχη Κύριλλο) ως προσωπικό γραμματέα του. Το 1969, τον χειροτόνησε διάκονο και πρεσβύτερο. Η επίσημη βιογραφία του Πατριαρχείου Μόσχας περιγράφει τον Νικόδημο, ο οποίος διηύθυνε το ΤΕΕΣ από το 1960 ως το 1972, ως «δάσκαλο και μέντορα» του Κυρίλλου και σημειώνει ότι ο Κύριλλος θεωρούσε την ηγεσία του Νικοδήμου στο ΤΕΕΣ «παράδειγμα».^[70] Ο Κύριλλος άρχισε να εργάζεται στις εξωτερικές εκκλησιαστικές σχέσεις το 1968 υπό την άμεση καθοδήγηση του Νικοδήμου και αργότερα προήδρευσε του ίδιου ΤΕΕΣ από το 1989 ως το 2009.

Τα προβλήματα του Νικοδήμου εκτείνονταν πέρα από τη συνεργασία με την KGB: Ορθόδοξοι συντηρητικοί τον κατηγόρησαν για «πιθανή αίρεση» και τον συνέδεσαν με «τη σχισματική Ζώσα Εκκλησία», το υποστηριζόμενο από τους Σοβιετικούς κίνημα που ανταγωνιζόταν τον Πατριάρχη Τύχωνα.^[71] Στις 5 Σεπτεμβρίου 1978, κατά τη διάρκεια ακρόασης με τον Πάπα Ιωάννη Παύλο Α΄, ο Νικόδημος υπέστη καρδιακή προσβολή και πέθανε, σύμφωνα με μία αφήγηση, «κυριολεκτικά στην αγκαλιά του Πάπα»· οι πρώτες προσευχές για την ανάπαυσή του τελέστηκαν από Ρωμαιοκαθολικούς κληρικούς.^[72] Αυτός ήταν ο μέντορας και χειροτονήσας επίσκοπος του Κυρίλλου: όχι μόνο πράκτορας SVYATOSLAV, αλλά άνθρωπος ύποπτος για αίρεση και για συνέχιση του πνεύματος του υποστηριζόμενου από τους Σοβιετικούς σχίσματος, του οποίου η τελευταία πράξη ήταν συνάντηση με τον Ρωμαίο Πάπα.

Και όμως, το 2009, ο Πατριάρχης Κύριλλος αποκάλεσε τον Νικόδημο «ομολογητή» (исповедник), τον επίσημο αγιολογικό τίτλο για εκείνον που πάσχει υπέρ της Ορθόδοξης πίστεως:

Его жизнь была жизнью исповедника, который отдал самое дорогое, что у него было — собственную жизнь, для того чтобы, может быть, наступила та эпоха, в которую нам с вами приходится трудиться.

Η ζωή του ήταν ζωή ομολογητή, ο οποίος έδωσε το πολυτιμότερο που είχε: την ίδια του τη ζωή, για να έρθει ίσως η εποχή κατά την οποία εμείς τώρα κοπιάζουμε.

— Πατριάρχης Κύριλλος, ομιλία στο συνέδριο «Η Θεολογική Κληρονομιά του Μητροπολίτη Νικοδήμου», 12 Οκτωβρίου 2009. https://www.patriarchia.ru/article/89716

Το Αρχείο Μιτρόχιν λέει πράκτορας SVYATOSLAV. Ο Κύριλλος λέει «ομολογητής». Πρόκειται για την ίδια λέξη που ο Πατριάρχης Κύριλλος χρησιμοποιεί για τον Μητροπολίτη Σέργιο (Κεφάλαιο 9), τον άνθρωπο που οι άγιοι αποκάλεσαν βλάσφημο και προδότη χειρότερο του Νεστορίου. Έτσι αναδύεται το μοτίβο: ο Πατριάρχης Κύριλλος αποδίδει τον τίτλο των αγίων στους συνεργάτες της KGB, στους συμπαθούντες και σε άλλους σχετικούς κομμουνιστές και μαρξιστές όπως ο Φιντέλ Κάστρο (Κεφάλαιο 11: «Viva Cuba!» Κύριλλος, Κούβα και Φιντέλ Κάστρο).

Στην ίδια ομιλία, υπερασπίστηκε τη στρατηγική του Νικοδήμου να εργάζεται εντός του σοβιετικού συστήματος ως ηρωική αντίσταση:

Владыка был первым человеком, который изнутри системы стал эту совершенно неправильную схему отношений Церкви и государства разрушать.

Ο δεσπότης ήταν ο πρώτος άνθρωπος που, από μέσα από το σύστημα, άρχισε να καταστρέφει αυτό το εντελώς λανθασμένο σχήμα σχέσεων Εκκλησίας και κράτους.

— Πατριάρχης Κύριλλος, ομιλία στο συνέδριο «Η Θεολογική Κληρονομιά του Μητροπολίτη Νικοδήμου», 12 Οκτωβρίου 2009, https://www.patriarchia.ru/article/89716

Ο Μπορίς Ταλάντοφ, που πέθανε στη φυλακή επειδή είπε την αλήθεια, αποκάλεσε τον Νικόδημο έναν που «πρόδωσε την Εκκλησία όχι από φόβο αλλά κατά συνείδησιν». Ο Κύριλλος τον αποκαλεί ομολογητή που εργάστηκε από μέσα.^[73]

Ο Νικόδημος τοποθέτησε τον Κύριλλο στο ΠΣΕ

Ο Νικόδημος τοποθέτησε προσωπικά τον Κύριλλο στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών. Ως φοιτητής το 1968, ο Κύριλλος παρέστη στη Συνέλευση του ΠΣΕ στην Ουψάλα. Αφού ο Νικόδημος τον χειροτόνησε το 1969 και τον διόρισε προσωπικό γραμματέα (1970-1971), ο Κύριλλος μετακόμισε στη Γενεύη το 1971 για να εκπροσωπήσει τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία στο ΠΣΕ σε ηλικία 24 ετών. Εξελέγη στην Κεντρική και Εκτελεστική Επιτροπή του ΠΣΕ το 1975, υπηρετώντας ως το 1998. Από το 1976 ως το 1978, υπηρέτησε ως Αναπληρωτής Πατριαρχικός Έξαρχος Δυτικής Ευρώπης υπό τον Μητροπολίτη Νικόδημο.^[74] Αυτό σημαίνει ότι ο Κύριλλος ήταν ο προστατευόμενος του Νικοδήμου στο ΠΣΕ κατά την ακριβή περίοδο (1971-1978) που το Αρχείο Μιτρόχιν καταγγέλλει ότι πράκτορες της KGB χρησιμοποιούσαν το ΠΣΕ για να καταστέλλουν την κριτική κατά του σοβιετικού διωγμού. Ο Κύριλλος πέρασε 27 χρόνια (1971-1998) σε αυτόν τον οργανισμό.

Ναϊρόμπι 1975: Η πρώτη δημόσια προδοσία του Κυρίλλου

Πριν εξετάσουμε τι παρήγαγαν 27 χρόνια στο ΠΣΕ, ας δούμε τι έκανε ο Κύριλλος στον πρώτο σημαντικό ρόλο του στο ΠΣΕ.

Στην Πέμπτη Συνέλευση του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών στο Ναϊρόμπι (Νοέμβριος-Δεκέμβριος 1975), δύο Ρώσοι Ορθόδοξοι χριστιανοί υπέβαλαν επιστολή στη Συνέλευση τεκμηριώνοντας τον θρησκευτικό διωγμό στη Σοβιετική Ένωση. Ζήτησαν αλληλεγγύη προς πιστούς που υπέφεραν «κακομεταχείριση» σε «ψυχιατρικές κλινικές και ιδρύματα».^[75]

Οι συντάκτες ήταν ο π. Γκλεμπ Γιακούνιν και ο Λεβ Ρεγκέλσον. Ο Ρεγκέλσον ήταν φυσικός και μαθηματικός από το Πανεπιστήμιο Μόσχας που προσήλθε στην Ορθοδοξία από κομμουνιστική οικογένεια. Έγινε αναγνωρισμένος εκκλησιαστικός ιστορικός, του οποίου τη μελέτη παρέπεμπε και το Orthodox Life του Τζόρνταβιλ.^[76] Δεν ήταν πολιτικοί ταραχοποιοί. Ήταν σοβαροί Ορθόδοξοι πιστοί που τεκμηρίωναν τι έκανε το σοβιετικό κράτος στην Εκκλησία.

Η απάντηση της ρωσικής αντιπροσωπείας, στην οποία συμμετείχε ο νεαρός Αρχιμανδρίτης Κύριλλος, χαρακτηρίστηκε από παρατηρητές ως «σφοδρή υπεράσπιση της αντίληψης της ίδιας κυβέρνησης και εκκλησίας περί ανθρώπινης ελευθερίας, και πλήρης απόρριψη» της επιστολής των αντιφρονούντων. Ένας μελετητής αποκάλεσε αυτό «προειδοποίηση προς όλους στο Ναϊρόμπι».^[75]

Ο Κύριλλος δεν περιορίστηκε σε απλή συμμετοχή. Σύμφωνα με πολλαπλές πηγές, «αρνήθηκε δημόσια ότι υπήρχαν θρησκευτικοί διωγμοί στην ΕΣΣΔ».^[77] Καταδίκασε την επιστολή του Γιακούνιν που αποκάλυπτε τον διωγμό. Υπερασπίστηκε τη σοβιετική κυβέρνηση ενάντια στη μαρτυρία πιστών που υπέφεραν. Ένας δυτικός αντιπρόσωπος κατονόμασε τη δυναμική που λειτουργούσε:

Έχω παρατηρήσει ότι λειτουργεί ένας άγραφος κανόνας που λέει ότι η ΕΣΣΔ δεν πρέπει ποτέ να επικρίνεται δημοσίως. Ωστόσο, είναι ευρέως γνωστό ότι η ΕΣΣΔ βρίσκεται στην πρώτη γραμμή των παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Πιστεύω ότι αυτή η παράδοση πρέπει να τελειώσει.

— Αιδεσιμότατος Ρίτσαρντ Χόλογουεϊ, Σκωτική Επισκοπική Εκκλησία, ομιλία στη Συνέλευση του Ναϊρόμπι (1975)^[78]

Έλεγε την αλήθεια ο Πατριάρχης Κύριλλος όταν αρνήθηκε ότι υπήρχαν θρησκευτικοί διωγμοί στην ΕΣΣΔ;

Όχι. Ψευδόταν. Και έχουμε αποδείξεις από τα ίδια τα σοβιετικά έγγραφα.

Η Αναφορά Φούροφ, γραμμένη εκείνη τη χρονιά (1975) από τον αναπληρωτή πρόεδρο του Σοβιετικού Συμβουλίου Θρησκευτικών Υποθέσεων και αργότερα λαθραία μεταφερμένη στη Δύση, τεκμηρίωνε:^[79]

• Η Ιερά Σύνοδος ήταν «πλήρως στα χέρια του ΣΘΥ» (Συμβούλιο Θρησκευτικών Υποθέσεων, σοβιετικός κρατικός φορέας ελέγχου θρησκείας), με τις συνεδριάσεις να συντονίζονται στα γραφεία του ΣΘΥ
• Ο Ορθόδοξος κλήρος είχε μειωθεί από 30.000 το 1958 σε 5.994 ως το 1974: μείωση 80%
• «Εκφοβισμός, εκβιασμός και απειλή προς τον κλήρο» ήταν συστηματική πολιτική
• Οι επίσκοποι κατηγοριοποιούνταν ανάλογα με την πολιτική πίστη τους στο σοβιετικό κράτος

Ο διωγμός ήταν πραγματικός. Οι εκκλησίες είχαν μειωθεί από πάνω από 20.000 πριν το 1960 σε 6.850 ως το 1972. Αυτά συνέβαιναν σε πραγματικό χρόνο ενώ ο Κύριλλος στεκόταν στο Ναϊρόμπι λέγοντας στον κόσμο ότι δεν υπήρχαν «παραβιάσεις δικαιωμάτων πιστών».

Τι απέγινε ο π. Γκλεμπ Γιακούνιν, ο άνθρωπος που τόλμησε να τεκμηριώσει τον διωγμό τον οποίο ο Κύριλλος αρνήθηκε;

Το 1976, ο Γιακούνιν ίδρυσε τη Χριστιανική Επιτροπή Υπεράσπισης Δικαιωμάτων Πιστών. Συνέλεξε πάνω από 400 έγγραφα που αποδείκνυαν τον διωγμό τον οποίο ο Κύριλλος αρνήθηκε. Το 1979 συνελήφθη. Το 1980 καταδικάστηκε σε πέντε χρόνια στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας αυστηρού καθεστώτος ακολουθούμενα από πέντε χρόνια εξορίας. Υπέμεινε τη φυλακή Λεφόρτοβο και το διαβόητο στρατόπεδο Περμ-37, και στη συνέχεια εξορία στη Γιακουτία, 4.800 χιλιόμετρα από τη Μόσχα.^[80]

Ο Γιακούνιν υπέφερε επειδή είπε την αλήθεια. Ο Κύριλλος προώθησε τη σταδιοδρομία του ψευδόμενος.

Ο ίδιος ο Κύριλλος αναγνώρισε αργότερα αυτό που αρνήθηκε το 1975. Σε μήνυμα προς το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών, παραδέχτηκε αυτό που προηγουμένως είχε αρνηθεί:

Мы с благодарностью вспоминаем ту солидарность, которую проявили вместе с нами братья и сестры в стремлении преодолеть ограничения религиозной свободы, ставшие следствием государственной политики, сформированной идеологией воинствующего атеизма.

Θυμόμαστε με ευγνωμοσύνη την αλληλεγγύη που οι αδελφοί και οι αδελφές μας έδειξαν μαζί μας στην επιθυμία να ξεπεράσουν τους περιορισμούς της θρησκευτικής ελευθερίας, ως συνέπεια της κρατικής πολιτικής που διαμορφώθηκε από την ιδεολογία του μαχητικού αθεϊσμού.

— Πατριάρχης Κύριλλος, συγχαρητήριο μήνυμα για την 70ή επέτειο του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών, 22 Ιουνίου 2018, https://www.patriarchia.ru/article/99348

Παραδέχεται τώρα αυτό που αρνήθηκε τότε.^[81] Υπήρχαν «περιορισμοί θρησκευτικής ελευθερίας». Υπήρχε «κρατική πολιτική» «μαχητικού αθεϊσμού». Το 1975, αποκαλούσε αυτό ψέμα. Δεκαετίες αργότερα, είναι ευγνώμων για αλληλεγγύη εναντίον του. Πρόκειται για άνθρωπο που λέει ό,τι απαιτεί η στιγμή: άρνηση όταν εξυπηρετεί το κράτος, ευγνωμοσύνη όταν εξυπηρετεί τη φήμη του.

Αυτός είναι ο σεργιανισμός σε δράση: να ψεύδεσαι υπέρ του σοβιετικού κράτους ενώ οι πιστοί υποφέρουν. Ο άνθρωπος που καταδίκασε την επιστολή του Γιακούνιν το 1975 θα ηγείτο αργότερα του θεσμού που καθαίρεσε τον Γιακούνιν το 1993 επειδή αποκάλυψε τη διείσδυση της KGB. Το μοτίβο είναι συνεπές σε δεκαετίες: αντίποινα κατά αυτών που λένε την αλήθεια, προστασία του ψεύδους.

Το ψέμα του Κυρίλλου στο Ναϊρόμπι δεν ήταν μεμονωμένη πράξη. Ήταν η εφαρμογή ενός μοτίβου που είχε εδραιωθεί δεκαετίες νωρίτερα, γνωστού ως σεργιανισμός. Η Σύνοδος Επισκόπων της ΡΟΕΑ τον Οκτώβριο του 1991, υπογεγραμμένη από τον Μητροπολίτη Βιτάλιο και 16 επισκόπους, τον όρισε ακριβώς:

«Σεργιανισμός» είναι, εν συντομία, η πολιτική κολακείας προς το αθεϊστικό καθεστώς, πολιτική που οδήγησε τους σεργιανιστές τόσο χαμηλά ώστε να τελούν μνημόσυνα για εκείνους που δίωξαν την Εκκλησία και την πίστη, και να εκστομίζουν τέτοια ψεύδη όπως οι δηλώσεις τους ότι κανείς δεν διώχθηκε ποτέ για την πίστη του στη Σοβιετική Ένωση.

— Εγκύκλιος της Συνόδου Επισκόπων της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας Εξωτερικού (Οκτώβριος 1991), Orthodox Life, τόμ. 41, αρ. 6, σ. 10

Αυτό ακριβώς έκανε ο Κύριλλος στο Ναϊρόμπι το 1975. Η ίδια η Σύνοδος Επισκόπων της ΡΟΕΑ, δεκαέξι χρόνια μετά το Ναϊρόμπι, όρισε τον σεργιανισμό με όρους που περιγράφουν ακριβώς τις ενέργειες του Κυρίλλου.

Τι παρήγαγαν 27 χρόνια θεσμικής αφοσίωσης; Τον Φεβρουάριο του 1991, ο Μητροπολίτης Κύριλλος υπερασπίστηκε δημόσια το ΠΣΕ στη Συνέλευση της Καμπέρας, αποκαλώντας το «κοινό σπίτι μας» και «κούνια μιας ενωμένης εκκλησίας» και δεσμευόμενος να «συμβάλει στην ανάπτυξη του οικουμενικού κινήματος».^[82] Η υπεράσπισή του υπέρ του ΠΣΕ εναντίον των αγίων που το καταδίκασαν εξετάζεται λεπτομερώς στο Κεφάλαιο 7.

Το 2009, ο Κύριλλος επιβεβαίωσε πόσο μακριά έφτασε η επιρροή του Νικοδήμου:

Я могу назвать конкретные имена людей, которые, наверное, не стали бы никогда архиереями, если бы не владыка Никодим. В первую очередь, это покойный Святейший Патриарх Алексий… Ко времени перестройки, ко времени перемены церковно-государственных отношений те люди, которые стали архиереями благодаря владыке, приняли на себя весь груз управления Церковью. Практически весь Синод состоял из них, кого владыка Никодим тем или иным способом привел к архиерейскому служению.

Μπορώ να κατονομάσω συγκεκριμένους ανθρώπους που πιθανότατα δεν θα γίνονταν ποτέ επίσκοποι χωρίς τον Μητροπολίτη Νικόδημο. Πρώτα και κύρια, ο μακαριστός Πατριάρχης Αλέξιος… Μέχρι την εποχή της περεστρόικα [πολιτικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις του Γκορμπατσόφ], μέχρι να αλλάξουν οι σχέσεις Εκκλησίας-κράτους, οι άνθρωποι που έγιναν επίσκοποι χάρη στον δεσπότη ανέλαβαν ολόκληρο το βάρος της διοίκησης της Εκκλησίας. Πρακτικά ολόκληρη η Σύνοδος αποτελούνταν από αυτούς που ο δεσπότης Νικόδημος με τον ένα ή τον άλλο τρόπο οδήγησε στην αρχιερατική διακονία.

— Πατριάρχης Κύριλλος, ομιλία στο συνέδριο «Η Θεολογική Κληρονομιά του Μητροπολίτη Νικοδήμου», 12 Οκτωβρίου 2009. https://www.patriarchia.ru/article/89716

Ο Κύριλλος λέει «Πρακτικά ολόκληρη η Σύνοδος» με υπερηφάνεια. Ο Νικόδημος, ο ίδιος άνθρωπος που το Αρχείο Μιτρόχιν ταυτοποιεί ως πράκτορα KGB SVYATOSLAV, επέλεξε προσωπικά την ηγεσία της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ο Κύριλλος είναι μεταξύ αυτών, και επαινεί αυτό ως κληρονομιά προς εορτασμό.

Τέσσερα χρόνια αργότερα, ο Μητροπολίτης Ιλαρίων (Αλφέγιεφ), διάδοχος του Κυρίλλου ως επικεφαλής του ΤΕΕΣ, επιβεβαίωσε ανεξάρτητα τη γενεαλογία. Μιλώντας στο Ινστιτούτο Γενικής Ιστορίας τον Δεκέμβριο του 2013, κατονόμασε μόνο δύο προέδρους του ΤΕΕΣ ως ιστορικά εξέχοντες:

Самыми выдающимися среди них по праву считаются митрополит Ленинградский и Новгородский Никодим (Ротов) и нынешний Предстоятель Русской Православной Церкви Святейший Патриарх Московский и всея Руси Кирилл.

Οι πλέον εξέχοντες μεταξύ αυτών δικαίως θεωρούνται ο Μητροπολίτης Λένινγκραντ και Νόβγκοροντ Νικόδημος (Ρότοφ) και ο σημερινός Προκαθήμενος της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, η Αυτού Αγιότης ο Πατριάρχης Μόσχας και Πασών των Ρωσιών Κύριλλος.

— Μητροπολίτης Ιλαρίων (Αλφέγιεφ), ομιλία στο Ινστιτούτο Γενικής Ιστορίας, 23 Δεκεμβρίου 2013, https://www.patriarchia.ru/article/10396^[83]

Στην ίδια ομιλία, ο Ιλαρίον εξήγησε τον μηχανισμό: ο Νικόδημος έπεισε τις σοβιετικές αρχές ότι τα διεθνή οικουμενικά συνέδρια απαιτούσαν νέους, μορφωμένους επισκόπους να εκπροσωπήσουν την Εκκλησία· αυτοί οι επίσκοποι χειροτονήθηκαν, στάλθηκαν στο εξωτερικό, και στη συνέχεια επέστρεψαν για να καλύψουν επαρχιακές κενές θέσεις. Δύο μάρτυρες, τέσσερα χρόνια χωριστά, περιγράφουν το ίδιο σύστημα με υπερηφάνεια.

Η θεσμική διαδοχή είναι αδιαμφισβήτητη. Ο Νικόδημος τοποθέτησε τον Κύριλλο στο ΠΣΕ το 1971. Εκπαιδεύτηκε εκεί επί 27 χρόνια. Το 1991, υπερασπίστηκε το ΠΣΕ εναντίον των αγίων που το καταδίκασαν. Το 2017, δοξάσε τον μέντορα του Νικοδήμου, τον Σέργιο.

Ως εκ τούτου, η λατρεία του Πατριάρχη Κυρίλλου προς τον Μητροπολίτη Σέργιο δεν είναι μυστήριο (βλ. Κεφάλαιο 9). Είναι θεσμική αφοσίωση στον άνθρωπο που κατέστησε δυνατό ολόκληρο αυτόν τον μηχανισμό.

Ο Μητροπολίτης Σέργιος συνθηκολόγησε με τη Σοβιετική Ένωση, άρα και την KGB. Ο Μητροπολίτης Νικόδημος, θεσμικός διάδοχος του Σεργίου, φέρεται να υπηρέτησε ως πράκτορας SVYATOSLAV της KGB ενώ ήταν επικεφαλής του ΤΕΕΣ και χρησιμοποιούσε το ΠΣΕ για σοβιετικούς σκοπούς. Ο Πατριάρχης Κύριλλος ήταν ο προσωπικός προστατευόμενος του Νικοδήμου, χειροτονημένος από αυτόν, εκπαιδευμένος από αυτόν στο ΤΕΕΣ, και αργότερα διηύθυνε το ίδιο τμήμα επί δύο δεκαετίες. Πρόκειται για συστηματική θεσμική διαδοχή.

Η μετασοβιετική συνέχεια

Κάποιοι μπορεί να ισχυριστούν ότι οι συμβιβασμοί που έγιναν υπό σοβιετική πίεση τελείωσαν με τη σοβιετική κατάρρευση. Τα στοιχεία δείχνουν το αντίθετο.

Οι προηγούμενες ενότητες τεκμηρίωσαν τη σοβιετική διείσδυση: ένα τμήμα ιδρυμένο από τη μυστική αστυνομία, στελεχωμένο με στρατολογημένους πράκτορες, διοικούμενο από μόνιμο συνταγματάρχη της KGB, με έναν κειμενογράφο να συντάσσει τους λόγους του Πατριάρχη επί τέσσερις δεκαετίες. Το ερώτημα είναι αν αυτή η σχέση με τις μυστικές υπηρεσίες τερματίστηκε το 1991 ή συνεχίστηκε υπό την ηγεσία του Κυρίλλου. Η απάντηση τεκμηριώνεται από την ίδια σύγκλιση πηγών: το υπόμνημα Πετρόφσκι (2009) που τυποποιεί τη συνεργασία με τρεις μυστικές υπηρεσίες ταυτόχρονα, απαιτώντας την προσωπική έγκριση του Πατριάρχη για επιχειρήσεις της SVR· το μετάλλιο SVR που απονεμήθηκε σε ιερέα του Πατριαρχείου Μόσχας στη Σουηδία (2023)· η σουηδική αστυνομία ασφαλείας που δημοσίως χαρακτήρισε τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία «πλατφόρμα συλλογής πληροφοριών» (2024)· πέντε κυβερνήσεις του ΝΑΤΟ/ΕΕ που ανεξάρτητα απέλασαν ή περιόρισαν κληρικούς του Πατριαρχείου Μόσχας για λόγους ασφαλείας· και η ίδια η αναδιάρθρωση των σεμιναρίων από τον Κύριλλο για εκπαίδευση στρατιωτικών ιερέων. Ο θεσμός δεν άλλαξε. Οι μέθοδοι δεν άλλαξαν. Μόνο το όνομα της μυστικής υπηρεσίας άλλαξε.

Ο Πατριάρχης Κύριλλος κληρονόμησε έναν θεσμό διεισδυμένο από την KGB και ανοικοδόμησε ενεργά τη συμμαχία εκκλησίας-κράτους στη μετασοβιετική εποχή, τοποθετώντας τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία ως εργαλείο κρατικής εξουσίας.^[84]

Ο Dmitry Adamsky, καθηγητής στη Σχολή Κυβερνητικής Lauder στο IDC Herzliya, τεκμηριώνει αυτόν τον μετασχηματισμό στο Russian Nuclear Orthodoxy (Stanford University Press, 2019). Τον Ιανουάριο του 1992, εβδομάδες μετά τη σοβιετική διάλυση, περίπου πέντε χιλιάδες ανώτεροι στρατιωτικοί αξιωματικοί συγκεντρώθηκαν στο Κρεμλίνο. Μεταξύ των κεντρικών ομιλητών ήταν ο Μητροπολίτης Κύριλλος:

Μια ομιλία υψηλόβαθμου κληρικού σε τόσο ανώτερο στρατιωτικό ακροατήριο ήταν πρωτοφανής. Ωστόσο η ομιλία του Κυρίλλου ήταν τέλεια προσαρμοσμένη στα καυτά προβλήματα που απασχολούσαν τον στρατό. Ο Κύριλλος τοποθέτησε τον εαυτό του ως κάποιον βαθιά ενδιαφερόμενο για τις συνέπειες της κατάρρευσης στον στρατό και τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία ως αξιόπιστο πολιτικο-κοινωνικό σύμμαχό του. Η ομιλία του ήταν ιστορική· έδωσε την αρχική ώθηση σε μια μνημειώδη αποκατάσταση σχέσεων στρατού-εκκλησίας.

— Dmitry Adamsky, Russian Nuclear Orthodoxy: Religion, Politics, and Strategy (Stanford University Press, 2019), σ. 20

Ο Κύριλλος χάραξε τον στρατηγικό στόχο της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας: «αναβίωση του θεσμού του στρατιωτικού κλήρου» και επίτευξη «μέγιστου εκχριστιανισμού των ενόπλων δυνάμεων».^[85] Τοποθέτησε εκκλησία και στρατό ως «αδέλφια στα όπλα», αμφότεροι αντιλαμβανόμενοι τους εαυτούς τους «ως τους κύριους υπερασπιστές της Πατρίδας».^[86] Η Εκκλησία θα παρείχε ηθική νομιμοποίηση, και το κράτος θα παρείχε εξουσία. Η συνεργασία δεν τερματίστηκε με τη σοβιετική κατάρρευση· ανοικοδομήθηκε εθελοντικά.

Μια δεκαετία αργότερα, η σχέση επισημοποιήθηκε τελετουργικά. Τον Μάρτιο του 2002, ο Πατριάρχης Αλέξιος Β΄ εγκαινίασε προσωπικά έναν ανακαινισμένο ορθόδοξο ναό στο κέντρο της Μόσχας ως ενοριακό ναό της FSB, του διαδόχου οργανισμού της KGB. Ο επικεφαλής της FSB και ο Πατριάρχης αντάλλαξαν δώρα στο ιερό βήμα. Ο Christopher Andrew, ο ιστορικός του Cambridge που επικύρωσε το Αρχείο Μίτροχιν, αποκάλεσε το γεγονός «τον μυστικό γάμο της Ορθόδοξης Εκκλησίας και του κρατικού μηχανισμού ασφαλείας».^[87]

Ο συμβολισμός ήταν αδιαμφισβήτητος. Ο Πατριάρχης χάρισε στον Διευθυντή της FSB δύο εικόνες, «η κατοχή των οποίων θα ήταν παλαιότερα αρκετά σοβαρό αδίκημα ώστε να στοιχίσει τη θέση του σε οποιονδήποτε αξιωματικό της KGB». Η υπηρεσία που κατέστρεψε 20.000 εκκλησίες είχε πλέον δική της ενορία, εγκαινιασμένη από τον άνθρωπο που η KGB στρατολόγησε ως πράκτορα «Ντρόζντοφ».

2023: Μετάλλιο SVR σε ιερέα του Πατριαρχείου Μόσχας

Η συνεργασία εκτείνεται ως τις μέρες μας. Τον Νοέμβριο του 2023, ο π. Μακαρένκο Πάβελ Γκεοργκίεβιτς, ιερέας του Πατριαρχείου Μόσχας υπηρετών στη Σουηδία, τιμήθηκε με το Μετάλλιο SVR «Για Συνεργασία» (Αρ. 4023-ΠΝ) με εντολή του Διευθυντή της SVR Σεργκέι Ναρίσκιν. Το μετάλλιο, σύμφωνα με το ίδιο το καταστατικό της SVR, απονέμεται σε άτομα που «παρείχαν σημαντική βοήθεια στην Υπηρεσία Εξωτερικών Πληροφοριών της Ρωσικής Ομοσπονδίας στην εκτέλεση των αποστολών που της ανατέθηκαν».^[88]

Το βραβείο παρουσιάστηκε από τον Μητροπολίτη Αντώνιο Βολοκολάμσκ, πρόεδρο του ΤΕΕΣ: το ίδιο τμήμα που ο Πατριάρχης Κύριλλος διηύθυνε επί είκοσι χρόνια, το ίδιο τμήμα που ο Διάκονος Ρίμπιν αποκάλεσε επιχείρηση της KGB «εξαρχής». Η τελετή φωτογραφήθηκε και δημοσιεύτηκε στον ιστότοπο του Παγκοσμίου Ρωσικού Λαϊκού Συμβουλίου πριν αφαιρεθεί.^[89]

Μια έρευνα του France 24 εξέτασε στη συνέχεια τη σουηδική ενορία ως πιθανή πλατφόρμα κατασκοπείας.^[90]

Ο π. Εντελστάιν είπε ότι το ΤΕΕΣ ήταν «παράρτημα του Υπουργείου Εξωτερικών και της KGB». Τριάντα πέντε χρόνια αργότερα, ο σημερινός πρόεδρος του ΤΕΕΣ παραδίδει προσωπικά ένα μετάλλιο μυστικής υπηρεσίας SVR σε εφημέριο ενορίας.

Τον Φεβρουάριο του 2024, η Αστυνομία Ασφαλείας της Σουηδίας (SÄPO) δημοσιοποίησε επίσημα την αξιολόγησή της: «το ρωσικό κράτος χρησιμοποιεί τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία του Πατριαρχείου Μόσχας στη Σουηδία ως πλατφόρμα με σκοπό τη διεξαγωγή συλλογής πληροφοριών και άλλων δραστηριοτήτων που απειλούν την ασφάλεια». Η Σουηδία στη συνέχεια διέκοψε κάθε κρατική χρηματοδότηση προς τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία.^[91] Η SÄPO είναι το σουηδικό αντίστοιχο της MI5 ή του τμήματος αντικατασκοπείας του FBI. Όταν μια υπηρεσία ασφαλείας του ΝΑΤΟ χαρακτηρίζει δημοσίως έναν θρησκευτικό θεσμό ως πλατφόρμα πληροφοριών, έχει ολοκληρώσει τυπική αξιολόγηση πληροφοριών και νομικό έλεγχο. Μια κυβέρνηση δεν διακόπτει τη χρηματοδότηση μιας θρησκευτικής κοινότητας βάσει εικασιών.

Η Σουηδία δεν είναι μόνη. Μεταξύ 2022 και 2025, πέντε κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ και της ΕΕ (οι δυτικές στρατιωτικές και πολιτικές συμμαχίες που αντιπροσωπεύουν την αρχιτεκτονική ασφαλείας του δυτικού κόσμου) έλαβαν μέτρα ασφαλείας κατά κληρικών του Πατριαρχείου Μόσχας: Η Βουλγαρία απέλασε τον Αρχιμανδρίτη Βασσιανό (Ζμέεφ) και δύο ιερείς για λόγους εθνικής ασφαλείας (Σεπτέμβριος 2023). Η Τσεχία απέλασε τον Πρωτοπρεσβύτερο Νικολάι Λισντσένουκ· ο Τσέχος Υπουργός Εξωτερικών Γιαν Λιπάβσκι δήλωσε: «Δεν θεωρώ τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία του Πατριαρχείου Μόσχας εκκλησία, ούτε τους εκπροσώπους της κληρικούς. Αποτελεί μέρος του κατασταλτικού μηχανισμού του Κρεμλίνου.» Η Υπηρεσία Εσωτερικής Ασφαλείας της Εσθονίας ανακάλεσε την άδεια παραμονής του Μητροπολίτη Ευγενίου (Ρεσέτνικοφ), επικεφαλής της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Εσθονίας υπό το Πατριαρχείο Μόσχας, για δραστηριότητες που συνιστούσαν «απειλή για την εθνική ασφάλεια» (Ιανουάριος 2024). Η Φινλανδία έκλεισε ρωσικό ορθόδοξο ναό κοντά στη ναυτική βάση Pansio στο Τούρκου (Αύγουστος 2022).^[92]

Πέντε κυβερνήσεις με διαφορετικά πολιτικά συμφέροντα, διαφορετικά νομικά συστήματα και διαφορετικούς λόγους έρευνας, κατέληξαν ανεξάρτητα στο συμπέρασμα ότι οι κληρικοί του Πατριαρχείου Μόσχας στις χώρες τους αποτελούσαν απειλή για την ασφάλεια. Για να τους απορρίψει κανείς όλους, πρέπει να πιστέψει ότι πέντε κυβερνήσεις ΝΑΤΟ/ΕΕ κατασκεύασαν ανεξάρτητα ψευδείς λόγους ασφαλείας για να διώξουν Ρώσους Ορθόδοξους ιερείς.

Κάποιοι θα αντιτάξουν ότι οι δυτικές κυβερνήσεις εξυπηρετούν τα δικά τους συμφέροντα, ότι οι θεσμοί του ΝΑΤΟ δεν είναι ουδέτεροι κριτές, και ότι η γεωπολιτική εχθρότητα προς τη Ρωσία αμαυρώνει κάθε κατηγορία προερχόμενη από αυτές τις πηγές. Πρόκειται για εύλογη παρατήρηση: οι δυτικές κυβερνήσεις δεν είναι αμερόληπτα μέρη. Η αναγνώριση όμως ότι οι δυτικοί θεσμοί έχουν τις δικές τους μεροληψίες δεν καθιστά κάθε κατηγορία κατά της Ρωσίας κατασκευασμένη. Τα στοιχεία σε αυτό το κεφάλαιο προέρχονται όχι μόνο από δυτικές μυστικές υπηρεσίες, αλλά και από ρωσικές κοινοβουλευτικές έρευνες, Ρώσους ιερείς που υπηρέτησαν μέσα στο σύστημα, ομολογητές που φυλακίστηκαν στα σοβιετικά στρατόπεδα, και υπαλλήλους του ίδιου του Πατριαρχείου Μόσχας. Όταν ρωσικές, δυτικές και εκκλησιαστικές πηγές συγκλίνουν ανεξάρτητα στο ίδιο συμπέρασμα, η απόρριψή τους όλων ως αντι-ορθόδοξη συνωμοσία απαιτεί πολύ μεγαλύτερη πράξη πίστης από την εξέταση των στοιχείων.

Το υπόμνημα Πετρόφσκι

Η αποφασιστικότερη απόδειξη ότι η σχέση με τις υπηρεσίες πληροφοριών δεν είναι απλώς κληρονομημένη αλλά ενεργά διατηρούμενη ήρθε το 2023, όταν το FBI διένειμε σε Ορθόδοξες ενορίες σε όλες τις Ηνωμένες Πολιτείες εξασελίδη ειδοποίηση με τίτλο «Russian Intelligence Services Victimize Russian Orthodox Church and other Eastern Orthodox Churches». Η ειδοποίηση ταυτοποίησε τον Dmitry Petrovsky, υπάλληλο του ΤΕΕΣ του Πατριαρχείου Μόσχας, ως ύποπτο «Ρώσο αξιωματικό πληροφοριών που λειτουργεί υπό μη επίσημη κάλυψη». Όταν η Υπηρεσία Τελωνείων και Προστασίας Συνόρων των ΗΠΑ σταμάτησε τον Πετρόφσκι τον Μάιο 2021, ο υπολογιστής του περιείχε εμπιστευτικό υπόμνημα που περιέγραφε επίσημο «σύστημα συνεργασίας» μεταξύ της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας και τριών υπηρεσιών πληροφοριών ταυτόχρονα: της SVR (υπηρεσίας εξωτερικών πληροφοριών της Ρωσίας, διαδόχου της Πρώτης Κύριας Διεύθυνσης της KGB), της GRU (στρατιωτικής κατασκοπείας, υπεύθυνης για μυστικές επιχειρήσεις στο εξωτερικό), και της FSB (εσωτερικής υπηρεσίας ασφαλείας, άμεσης διαδόχου της ίδιας της KGB).^[93]

Το υπόμνημα όριζε ότι εκκλησιαστικό προσωπικό θα εντασσόταν σε «επιχειρησιακές δραστηριότητες» της SVR «αποκλειστικά με την άμεση έγκριση του Πατριάρχη». Η GRU περιγραφόταν ως «έτοιμη να επεκτείνει τη συνεργασία» ώστε να περιλάβει «πραγματική δράση πεδίου». Η ανάλυση μεταδεδομένων του FBI χρονολογεί το υπόμνημα στα τέλη Μαρτίου 2009, εβδομάδες αφού ο Κύριλλος έγινε Πατριάρχης τον Φεβρουάριο 2009. Σύμφωνα με το Foreign Affairs, εσωτερικές πηγές του Πατριαρχείου επιβεβαίωσαν ότι συντάχθηκε κατόπιν άμεσου αιτήματος του Κυρίλλου.^[93]

Το FBI δεν διανέμει προειδοποιήσεις ασφαλείας σε θρησκευτικές κοινότητες εκτός αν έχει αξιολογήσει αξιόπιστη απειλή. Η CBP κατέσχεσε το έγγραφο υπό ομοσπονδιακή εξουσία, από συσκευή που ανήκε στον ίδιο τον υπάλληλο του Πατριαρχείου Μόσχας. Αυτό δεν είναι δημοσιογραφία ούτε ακαδημαϊκή ερμηνεία· είναι πόρισμα ομοσπονδιακής υπηρεσίας επιβολής του νόμου των ΗΠΑ.

Το υπόμνημα αποδεικνύει ότι ο Κύριλλος δεν κληρονόμησε απλώς μια σοβιετική σχέση με τις υπηρεσίες πληροφοριών. Με την ανάληψη των καθηκόντων του, τυποποίησε προσωπικά ένα σύστημα συνεργασίας με τρεις υπηρεσίες πληροφοριών ταυτόχρονα, απαιτώντας την προσωπική του έγκριση για επιχειρησιακές δραστηριότητες της SVR που διεξάγονται μέσω της Εκκλησίας.

Ως εκ τούτου, ο θεσμός δεν άλλαξε. Οι μέθοδοι δεν άλλαξαν. Μόνο το όνομα της υπηρεσίας πληροφοριών άλλαξε.

Η θεολογία της σύντηξης

Η μετασοβιετική συνεργασία δεν είναι απλώς θεσμική· ο Κύριλλος τής έχει δώσει θεολογικό θεμέλιο. Δεν ανέχεται απλώς τη διαπλοκή μοναστηριών και στρατιωτικής δύναμης. Την εορτάζει ως θεία πρόνοια. Το 2016, μιλώντας στην τοποθέτηση θεμελίου λίθου του Ναού Κοιμήσεως στη Μονή Σάρωφ, τη μονή όπου ο Άγιος Σεραφείμ του Σάρωφ ασκήτευσε, ο Κύριλλος αναφέρθηκε στο γεγονός ότι οι Σοβιετικοί κατέστρεψαν τη μονή και έχτισαν τις πυρηνικές εγκαταστάσεις (Arzamas-16) πάνω στα ερείπιά της:

В силу прагматических соображений, не имевших, казалось бы, никакой связи с духовным наследием нашего народа, здесь было заложено основание того самого учреждения, которое создало ядерный щит нашего Отечества. Благодаря ученым, инженерам, техникам, рабочим, которые трудились здесь, в обители преподобного Серафима, никак не связывая себя с великой духовной традицией, дурные поступки обратились к добрым последствиям. Силой благодати Божией свершилось так, что именно в обители преподобного Серафима возникла сила, которая оградила страну нашу и весь мир от страшной термоядерной войны.

Λόγω πραγματιστικών σκέψεων που φαίνονταν να μην έχουν καμία σχέση με την πνευματική κληρονομιά του λαού μας, εδώ τέθηκε το θεμέλιο αυτού ακριβώς του ιδρύματος που δημιούργησε την πυρηνική ασπίδα της Πατρίδας μας. Χάρη στους επιστήμονες, μηχανικούς, τεχνικούς και εργάτες που εργάστηκαν εδώ, στη μονή του Αγίου Σεραφείμ, χωρίς να συνδέουν με κανέναν τρόπο τους εαυτούς τους με τη μεγάλη πνευματική παράδοση, κακές πράξεις μετατράπηκαν σε καλά αποτελέσματα. Με τη δύναμη της Χάριτος του Θεού συνέβη ώστε ακριβώς στη μονή του Αγίου Σεραφείμ να αναδυθεί η δύναμη που θωράκισε τη χώρα μας και ολόκληρο τον κόσμο από έναν τρομερό θερμοπυρηνικό πόλεμο.

— Πατριάρχης Κύριλλος, ομιλία στην τοποθέτηση θεμελίου λίθου του Ναού Κοιμήσεως, Μονή Σάρωφ, 1 Αυγούστου 2016. https://www.patriarchia.ru/article/97812

Οι Σοβιετικοί ισοπέδωσαν μονή αγίου και έχτισαν θερμοπυρηνικά όπλα στα ερείπια. Ο Κύριλλος αποκαλεί αυτό «κακές πράξεις που μετατράπηκαν σε καλά αποτελέσματα» «με τη δύναμη της Χάριτος του Θεού». Δεν θρηνεί την καταστροφή. Δεν πενθεί τη βεβήλωση. Τη θεολογοποιεί ως πρόνοια. Η μονή του Αγίου Σεραφείμ που γίνεται εγκατάσταση πυρηνικών όπλων δεν είναι, κατά την αφήγησή του, τραγωδία αλλά εκπλήρωση.

Μια αναφορά του 2023 του Royal United Services Institute διαπίστωσε ότι στον τρέχοντα πόλεμο, «το μόνο σώμα ιδεολογικά αφοσιωμένων πρακτόρων που στήριξαν την εισβολή ήταν η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία» και ότι «οι ιερείς της στρατολογούνταν ευρέως και διοικούνταν από τις ρωσικές ειδικές υπηρεσίες και τα μοναστήρια και εκκλησίες τους χρησιμοποιούνταν ως ασφαλή καταφύγια για εξοπλισμό και προσωπικό».^[94] Αυτή είναι η πρακτική συνέπεια της θεολογίας που ο Κύριλλος διατύπωσε στο Σάρωφ: όταν ένας πατριάρχης εορτάζει τη σύντηξη μοναστηριών και στρατιωτικής δύναμης ως θέλημα Θεού, η χρήση εκκλησιών ως καταφυγίων μυστικών υπηρεσιών δεν είναι παρέκκλιση. Είναι η εφαρμογή μιας αρχής.

Η ομιλία του Σάρωφ δεν ήταν μεμονωμένη δήλωση. Τον Οκτώβριο του 2025, ο Κύριλλος τέλεσε τη Θεία Λειτουργία στον νεοεγκαινιασμένο κεντρικό ναό της Νότιας Στρατιωτικής Περιφέρειας, της διοίκησης που είναι υπεύθυνη για το μέτωπο της Ουκρανίας. Η Ιερά Σύνοδος αργότερα κατέγραψε ότι ήταν παρόντες ο Αναπληρωτής Υπουργός Άμυνας, στρατηγοί και ο επικεφαλής της Λαϊκής Δημοκρατίας του Ντονέτσκ.^[95] Στο κήρυγμά του, ο Κύριλλος δήλωσε:

Всегда на протяжении всей истории России Вооруженные силы и Церковь были как один единый организм.

Σε ολόκληρη την ιστορία της Ρωσίας, οι Ένοπλες Δυνάμεις και η Εκκλησία ήταν σαν ένας ενιαίος οργανισμός.

— Πατριάρχης Κύριλλος, εγκαίνια ναού Νότιας Στρατιωτικής Περιφέρειας, 19 Οκτωβρίου 2025. https://www.patriarchia.ru/article/117846

Αποκάλεσε τον Πούτιν «православный Президент, главнокомандующий Вооруженными силами» («τον Ορθόδοξο Πρόεδρο, Αρχιστράτηγο των Ενόπλων Δυνάμεων»). Οκτώ μήνες νωρίτερα, στον Τάφο του Αγνώστου Στρατιώτη, κατέστησε ρητή την αποκλειστικότητα:

Церковь молится за наши Вооруженные силы на каждом богослужении. Ни об одной другой профессии Церковь не молится.

Η Εκκλησία προσεύχεται για τις Ένοπλες Δυνάμεις μας σε κάθε ακολουθία. Η Εκκλησία δεν προσεύχεται για κανένα άλλο επάγγελμα.

— Πατριάρχης Κύριλλος, 23 Φεβρουαρίου 2025. https://www.patriarchia.ru/article/114493

Η τροχιά είναι σαφής. Στο Σάρωφ το 2016, ο Κύριλλος θεολογοποίησε τη σύντηξη μοναστηριού και στρατού ως θεία πρόνοια. Το 2025, δήλωσε ότι η Εκκλησία και οι Ένοπλες Δυνάμεις είναι «ένας ενιαίος οργανισμός» και ότι κανένα άλλο επάγγελμα δεν λαμβάνει τη λειτουργική μεσιτεία της Εκκλησίας. Αυτός δεν είναι ένας πατριάρχης που ανέχεται την κρατική παρέμβαση στην Εκκλησία. Αυτός είναι ένας πατριάρχης που μετέτρεψε την παρέμβαση σε θεολογία.

Η απάντηση του Κυρίλλου

Ενώπιον όλων αυτών των στοιχείων, τι είπε ο Πατριάρχης Κύριλλος;

Ενώ η κοινοβουλευτική επιτροπή αποκάλυπτε κωδικά ονόματα και η Εκκλησία ετοιμαζόταν να φιμώσει τον Γιακούνιν, ο Μητροπολίτης Κύριλλος πρόσφερε τη μόνη ουσιαστική του απάντηση. Σε φοιτητική συγκέντρωση στο Κρατικό Πανεπιστήμιο Μόσχας το 1992, δήλωσε:

Факт встречи духовенства с представителями КГБ нравственно безразличен.

Το γεγονός της συνάντησης κληρικών με εκπροσώπους της KGB είναι ηθικά αδιάφορο.

— Μητροπολίτης Κύριλλος, φοιτητική συγκέντρωση στο Κρατικό Πανεπιστήμιο Μόσχας (1992), δημοσιεύθηκε στο Pryamoy Put’, αρ. 1-2, 1992

Δεν αρνήθηκε ότι οι συναντήσεις πραγματοποιήθηκαν. Αρνήθηκε ότι είχαν ηθικό βάρος. Ο π. Βίκτωρ Ποτάποφ, ο ιερέας της ROCOR που κατέγραψε τη δήλωση αυτή, ταυτοποίησε τον Κύριλλο στο ίδιο κείμενο ως «он же агент “Михайлов”»: «είναι επίσης ο πράκτορας “Μιχαήλοφ”».^[96]

Αρχεία από έξι χώρες. Καταδικαστική απόφαση ομοσπονδιακού δικαστηρίου των Ηνωμένων Πολιτειών. Το FBI. Πέντε κυβερνήσεις μελών του NATO. Ο ίδιος ο αντιπρόεδρος της KGB. Ο ίδιος ο εκπρόσωπος Τύπου του Πατριαρχείου Μόσχας. Και η απάντησή του είναι ότι αυτό είναι «ηθικά αδιάφορο».

Σκεφτείτε τι σημαίνει «ηθικά αδιάφορο» στο πλαίσιο αυτό. Η KGB ήταν ο κατασταλτικός βραχίονας ενός κράτους που κατέστρεψε πάνω από 20.000 εκκλησίες. Εκτελούσε κληρικούς επειδή πίστευαν στον Θεό. Φυλάκιζε ομολογητές σε στρατόπεδα εργασίας όπου πέθαιναν στα χιόνια της Σιβηρίας. Στρατολογούσε σπουδαστές ιερατικών σχολών ως «αιώνιους σκλάβους» που συγκρατούνταν με την απειλή αποκάλυψης. Ενσωμάτωσε συνταγματάρχη μέσα στο ΤΕΕΣ για να αναθέτει κατασκοπευτικές αποστολές σε υπαλλήλους της Εκκλησίας. Συνέτασσε τις ομιλίες του Πατριάρχη εκ μέρους του επί τέσσερις δεκαετίες. Απέστελλε πράκτορες στο ΠΣΕ για να καταστέλλουν την κριτική κατά των ίδιων διωγμών που διεξήγε. Και ο άνθρωπος που ηγούνταν του τμήματος που κάθε εμπλεκόμενος αποκαλούσε «παράρτημα της KGB εξ ολοκλήρου» λέει ότι η συνάντηση με εκπροσώπους αυτού του μηχανισμού δεν έχει κανένα ηθικό βάρος.

«Ηθικά αδιάφορο.» Η αρχαία Εκκλησία αρνούνταν τη Θεία Κοινωνία ακόμη και προ θανάτου στους πληροφοριοδότες των οποίων οι καταγγελίες οδήγησαν σε διωγμούς. Ο Μέγας Βασίλειος διέταξε μόνιμη έκπτωση από την ιεροσύνη για τους παραπεσόντες. Η Σύνοδος της Αρελάτης καθαίρεσε traditores που απλώς παρέδωσαν Γραφές. Και ο Κύριλλος αποκαλεί τη συνεργασία κληρικών με τον μηχανισμό που βασάνισε και σκότωσε Ορθόδοξους Χριστιανούς «ηθικά αδιάφορη». Αυτή είναι μια ομολογία, εκφρασμένη ως αδιαφορία.

Όταν η Ελβετική Ομοσπονδιακή Αστυνομία αποχαρακτήρισε αρχεία το 2023 που επιβεβαίωναν τους ισχυρισμούς, το Πατριαρχείο Μόσχας αρνήθηκε να σχολιάσει. Η Ρωσική Πρεσβεία στη Βέρνη απάντησε:

[Τα στοιχεία αποτελούν] ένα ακόμη παράδειγμα «ρωσοφοβίας» που εξαπλώνεται στην Ελβετία.

— Ρωσική Πρεσβεία στη Βέρνη, απάντηση στα αποχαρακτηρισμένα ελβετικά αρχεία KGB, Φεβρουάριος 2023

Αυτή είναι η σύγχρονη ρητορική τακτική που τεκμηριώνεται σε ολόκληρο αυτό το βιβλίο^[97]: όταν αντιμετωπίζονται με τεκμηριωμένα στοιχεία, απλώς ισχυρίζονται ότι πρόκειται για διάκριση και ρωσοφοβία, αντί να αντικρούσουν τα στοιχεία. Η πλησιέστερη σε επίσημη οικογενειακή απάντηση ήρθε από τον ανιψιό του Κυρίλλου, Μιχαήλ Γκουντιάεφ, ο οποίος δήλωσε ότι ο θείος του «δεν ήταν πράκτορας, ακόμη κι αν υπέκειτο στον “αυστηρό έλεγχο” της KGB». Η παραχώρηση είναι αποκαλυπτική: ακόμη και η άρνηση της οικογένειας παραδέχεται ότι ο Κύριλλος λειτουργούσε υπό τον άμεσο έλεγχο της KGB.

Καμία επίσημη αναίρεση από το Πατριαρχείο Μόσχας δεν έχει εκδοθεί από το 1992 έως σήμερα. (Για την πλήρη θεολογική απάντηση στην ένσταση περί «ρωσοφοβίας», συμπεριλαμβανομένης της προφητείας του Αγίου Σεραφείμ του Σάρωφ για τους Ρώσους ιεράρχες που θα αποστατούσαν από την Ορθοδοξία, βλ. Κεφάλαιο 15.)

Γ. Η ετυμηγορία

Οι ομολογητές που βάδισαν τον δρόμο της μαρτυρικής Ρωσικής Εκκλησίας, που πλήρωσαν για τη μαρτυρία τους με φυλάκιση, εξορία και θάνατο, εξέδωσαν την ετυμηγορία τους για τον θεσμό που ηγήθηκε ο Πατριάρχης Κύριλλος. Τα στοιχεία από Ρώσους μάρτυρες, ρωσικές κοινοβουλευτικές έρευνες και αποχαρακτηρισμένα αρχεία από έξι χώρες επιβεβαιώνουν αυτό που είπαν. Η μετασοβιετική εποχή αποδεικνύει ότι αυτό δεν ήταν επιβίωση υπό πίεση: η συμμαχία ανοικοδομήθηκε κατ’ επιλογήν. Ο άνθρωπος που είπε την αλήθεια πήγε στη φυλακή· ο άνθρωπος που ψεύστηκε έγινε Πατριάρχης.

Ως σήμερα, καμία αξιόπιστη υπεράσπιση δεν έχει προσφερθεί για να αντικρούσει αυτά τα ευρήματα, ούτε από τη ΡΟΕ, ούτε από τη ΡΟΕΑ, ούτε από τον Πατριάρχη Κύριλλο. Καμία θεσμική μετάνοια δεν έχει γίνει σε οποιαδήποτε μορφή, ούτε ζητείται κάτι τέτοιο από τους ποιμένες μας.

Η ίδια αξιολόγηση της ΡΟΕΑ (1992)

Τι είπε η ίδια η ΡΟΕΑ για το Πατριαρχείο Μόσχας τη στιγμή που αυτά τα γεγονότα αποκαλύπτονταν;

Ο Ηγούμενος Λουκάς, Διευθυντής Σύνταξης του Orthodox Life (η επίσημη αγγλόφωνη έκδοση της Ιεράς Μονής Αγίας Τριάδος, Jordanville), έγραψε τον Ιανουάριο του 1992, αμέσως μετά τη σοβιετική κατάρρευση:

Μην πλανάσθε. Ο παλαιός οίνος υπάρχει, αλλά βρίσκεται μόνο στο παλαιό σκεύος, στην ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ εκείνων που παρέμειναν πιστοί στις παραδόσεις των Αποστόλων και των Πατέρων. Ο νέος οίνος βρίσκεται στο νέο σκεύος.

— Ηγούμενος Λουκάς, «The Church in 1991», Orthodox Life, τόμ. 42, αρ. 1 (Ιανουάριος-Φεβρουάριος 1992), σ. 52

Κατά τη συντακτική κρίση της ίδιας της ΡΟΕΑ, το Πατριαρχείο Μόσχας ήταν ο «νέος οίνος»: ένας νεοπαγής θεσμός που είχε αποχωρήσει από την Αποστολική παράδοση. Η ΡΟΕΑ αυτοπροσδιορίστηκε ως το πιστό λείμμα, ο «παλαιός οίνος» που διαφυλασσόταν στην «εναλλακτική Εκκλησία» εκείνων που αρνήθηκαν τον συμβιβασμό. Αυτή η αξιολόγηση προήλθε από τον ίδιο τον εκδοτικό οίκο της ΡΟΕΑ, τον ίδιο θεσμό που εκπαίδευσε πολλούς σημερινούς κληρικούς της ΡΟΕΑ. Δεν μπορεί να απορριφθεί ως «δυτική προπαγάνδα» ή «αντιρωσική μεροληψία». Ήταν η στοχασμένη θεολογική κρίση της ΡΟΕΑ τη στιγμή που τα σοβιετικά αρχεία άνοιγαν.

Πρόκειται για την ίδια ΡΟΕΑ που επανενώθηκε με τη Μόσχα το 2007 χωρίς να απαιτήσει καμία επίσημη μετάνοια για τον Σεργιανισμό, τον οικουμενισμό ή τη συνεργασία με την KGB.

Ο συγγραφέας αυτής της αξιολόγησης του 1992 είναι σήμερα ο Επίσκοπος Λουκάς Συρακουσών και ηγούμενος της Ιεράς Μονής Αγίας Τριάδος, και διορίστηκε στη Μεικτή Επιτροπή που διαπραγματεύτηκε την επανένωση. Ήταν παρών στην τελετή υπογραφής στον Καθεδρικό Ναό του Σωτήρος Χριστού το 2007.

Με άλλα λόγια, ο Επίσκοπος Λουκάς, ο άνθρωπος που έγραψε ότι η ΡΟΕΑ ήταν το πιστό λείμμα και το Πατριαρχείο Μόσχας ο «νέος οίνος», βοήθησε προσωπικά στη διαπραγμάτευση και υπογραφή της Πράξεως Κανονικής Κοινωνίας με τον ίδιο αυτόν θεσμό.

Αυτό που άλλαξε δεν ήταν η Μόσχα, αλλά η προθυμία της ΡΟΕΑ να παραβλέψει αυτό που κάποτε κατεδίκαζε.

Χωρίς κάθαρση, χωρίς μετάνοια

Η «κάθαρση» (lustration) είναι η διαδικασία μέσω της οποίας οι μετακομμουνιστικές χώρες εξέτασαν τα αρχεία των πρώην μυστικών υπηρεσιών τους για τον εντοπισμό ατόμων που συνεργάστηκαν, και στη συνέχεια τους απέκλεισαν από δημόσια αξιώματα, απαίτησαν δημόσια γνωστοποίηση ή κίνησαν θεσμική λογοδοσία. Είναι η απάντηση του δυτικού κόσμου στο ερώτημα: τι κάνεις όταν ανακαλύπτεις ότι οι θεσμοί σου διευθύνονταν από πράκτορες ενός καθεστώτος που δίωκε τον ίδιο του τον λαό;

Μετά τη σοβιετική κατάρρευση, κάθε χώρα της Ανατολικής Ευρώπης που υπέστη τη διείσδυση μυστικών υπηρεσιών σοβιετικού τύπου αντιμετώπισε αυτό το ερώτημα: τι να κάνεις με τους συνεργάτες; Οι απαντήσεις ποίκιλλαν, αλλά κάθε χώρα εκτός από τη Ρωσία επιχείρησε κάποια μορφή λογοδοσίας.

Στην Πολωνία, το Ινστιτούτο Εθνικής Μνήμης (IPN) άνοιξε τα αρχεία της κομμουνιστικής μυστικής αστυνομίας (SB). Τα αποτελέσματα ήταν άμεσα: τον Ιανουάριο του 2007, ο Αρχιεπίσκοπος-εκλεγμένος Στανίσλαβ Βίελγκους, τοποθετημένος επικεφαλής της Αρχιεπισκοπής Βαρσοβίας, παραιτήθηκε την ημέρα της επίσημης ενθρόνισής του αφού επιτροπή της Καθολικής Εκκλησίας επιβεβαίωσε ότι είχε «συνειδητά και εκούσια συνεργαστεί» με την SB. Η ίδια η Καθολική Εκκλησία διενήργησε έρευνα χρησιμοποιώντας κρατικά αρχεία και ενήργησε μέσα σε εβδομάδες από την αποκάλυψη.^[98] Η Τσεχία άνοιξε τα αρχεία της StB και απέκλεισε πρώην πράκτορες από δημόσια αξιώματα. Η Γερμανία δημιούργησε την Υπηρεσία Αρχείων Stasi και επεξεργάστηκε πάνω από επτά εκατομμύρια ατομικά αιτήματα πρόσβασης σε φακέλους. Στη Βουλγαρία, η Επιτροπή Αποκάλυψης Εγγράφων αποκάλυψε τον Ιανουάριο του 2012 ότι 12 από τους 15 μητροπολίτες της Ιεράς Συνόδου της Βουλγαρικής Ορθόδοξης Εκκλησίας ήταν πρώην συνεργάτες της DS (Κρατικής Ασφάλειας). Ο ιστορικός Μομτσίλ Μετόντιεφ χαρακτήρισε το εύρημα «πέρα από κάθε προσδοκία».^[99] Στη Ρουμανία, ο Μητροπολίτης Νικολάε Κορνεάνου χαρακτήρισε δημόσια τη συνεργασία «πορνεία της Εκκλησίας με το κομμουνιστικό καθεστώς».^[100]

Η Ρωσία δεν έπραξε τίποτα από αυτά. Δεν ήταν από έλλειψη προσπάθειας. Το 1992 και ξανά το 1997, η Γκαλίνα Σταροβόιτοβα, δημοκρατική μεταρρυθμίστρια και Βουλεύτρια του Λαού, εισήγαγε νομοσχέδιο κάθαρσης που θα απαγόρευε σε πρώην πράκτορες της KGB να κατέχουν δημόσια αξιώματα για πέντε έως δέκα χρόνια. Αν είχε ψηφιστεί, ο Βλαντιμίρ Πούτιν δεν θα είχε δικαίωμα να υπηρετήσει ως δημοτικός αξιωματούχος στην Αγία Πετρούπολη, πόσο μάλλον ως αρχηγός της FSB και πρόεδρος. Το νομοσχέδιο απορρίφθηκε και τις δύο φορές. Η Σταροβόιτοβα δολοφονήθηκε τον Νοέμβριο του 1998. Όπως η ίδια είχε παρατηρήσει: «Ακόμη και η δική μας “Νυρεμβέργη,” η δίκη για το έγκλημα του ΚΚΣΕ, ήταν ανεπιτυχής και κανείς δεν τιμωρήθηκε.»^[101]

Κι όμως, πολλοί που θίγονται βαθιά όταν ασκείται κριτική στη Ρωσία και τους ηγέτες της δεν έχουν τίποτα να πουν για μια Ρωσίδα γυναίκα που δολοφονήθηκε αδίστακτα επειδή προσπάθησε να λογοδοτήσει η KGB.

Κανένας νόμος κάθαρσης δεν ψηφίστηκε. Καμία διαδικασία αλήθειας και συμφιλίωσης δεν ξεκίνησε. Ο Ρωσικός Νόμος περί Ασφαλείας του 1992 παρείχε «νομική και κοινωνική προστασία σε πολίτες και οργανισμούς που βοηθούν στη διασφάλιση της ασφάλειας», μια πρόβλεψη που, σε συνδυασμό με το κλείσιμο των αρχείων της KGB, επέτρεψε στις διάδοχες υπηρεσίες να διατηρήσουν τόσο τα παλαιά όσο και τα νέα δίκτυα πρακτόρων δια νόμου.^[102] Η FSB διατήρησε το προσωπικό της, τα αρχεία της και τις θεσμικές σχέσεις της. Και το Πατριαρχείο Μόσχας, σε αντίθεση με τις Βαπτιστικές οργανώσεις στη Ρωσία που εκκαθάρισαν ενεργά τους συνεργάτες, δεν ανέλαβε καμία διαδικασία εξέτασης, μετάνοιας ή εκκαθάρισης.

Τον Απρίλιο του 1992, η Σύνοδος Επισκόπων συγκρότησε επιτροπή για τη διερεύνηση δεσμών με την KGB, αλλά, όπως τεκμηρίωσε ο π. Βίκτωρ Ποτάποφ, αποτελούνταν αποκλειστικά από πρόσφατα χειροτονηθέντες επισκόπους που είχαν χειροτονηθεί μετά την περεστρόικα και δεν είχαν ούτε αυθεντία ούτε θέση για να ερευνήσουν τους παλαιότερους. Κανένας αρχαίος κανόνας κατά πληροφοριοδοτών δεν επικλήθηκε. Η επιτροπή δεν παρήγαγε κανένα δημόσιο πόρισμα, καμία καθαίρεση, καμία απαίτηση μετάνοιας.

Η αντίθεση είναι εκκωφαντική: στην Πολωνία, ένας Αρχιεπίσκοπος-εκλεγμένος παραιτήθηκε την ημέρα της ενθρόνισής του όταν τα αρχεία απέδειξαν συνεργασία. Στη Βουλγαρία, κυβερνητική επιτροπή ταυτοποίησε το 80% της Συνόδου ως πρώην πράκτορες. Στη Ρουμανία, ένας μητροπολίτης χρησιμοποίησε τη λέξη «πορνεία». Ακόμη και οι πλέον εκτεθειμένες Εκκλησίες του πρώην σοβιετικού μπλοκ υποβλήθηκαν σε κάποια μορφή έρευνας. Το Πατριαρχείο Μόσχας παραμένει η μόνη μεγάλη Εκκλησία του πρώην Ανατολικού Μπλοκ που δεν έχει αναγνωρίσει τη συνεργασία ούτε έχει επιτρέψει ανεξάρτητη επανεξέταση των αρχείων της.^[103]

Ο ίδιος ο Κύριλλος έχει παράσχει τη θεολογική δικαιολόγηση αυτής της σιωπής. Σε ομιλία του 2011 στο Κίεβο, δήλωσε:

Тогда систему ценностей атеистическая идеология хотела переформатировать, но на мораль не посягала. Возьмите тот же «Кодекс строителя коммунизма» — он же был списан с Евангелия. Без Бога, но та же самая мораль.

Τότε η αθεϊστική ιδεολογία ήθελε να αναδιαμορφώσει το σύστημα αξιών, αλλά δεν θίγε την ηθική. Πάρτε τον ίδιο «Ηθικό Κώδικα του Οικοδόμου του Κομμουνισμού»: ήταν αντιγραμμένος από το Ευαγγέλιο. Χωρίς Θεό, αλλά η ίδια ακριβώς ηθική.

— Πατριάρχης Κύριλλος, ομιλία στο Εθνικό Ογκολογικό Ινστιτούτο, Κίεβο, 26 Απριλίου 2011, https://www.patriarchia.ru/article/92071

Το πλέον κατακριτέο: στην ίδια ομιλία αποκάλεσε τους Σοβιετικούς αθέους «υποτυπωδώς Ορθόδοξους Χριστιανούς»:

Неверующие люди советского времени рудиментарно были православными христианами — они оставались в той же самой системе ценностей.

Οι άπιστοι άνθρωποι της σοβιετικής εποχής ήταν υποτυπωδώς Ορθόδοξοι Χριστιανοί: παρέμεναν μέσα στο ίδιο σύστημα αξιών.

— Πατριάρχης Κύριλλος, ομιλία στο Εθνικό Ογκολογικό Ινστιτούτο, Κίεβο, 26 Απριλίου 2011, https://www.patriarchia.ru/article/92071

Εάν το σοβιετικό ηθικό σύστημα ήταν ουσιαστικά χριστιανικό, τότε τι ήταν λάθος με τη συνεργασία; Αυτή η θεολογική διάλυση του ορίου μεταξύ διώκτη και διωκόμενου εξετάζεται στο Κεφάλαιο 9.

Κάποιοι θα υποθέσουν ότι η συνεργασία ήταν απλώς το τίμημα της επιβίωσης, ότι «όλοι έπρεπε να συμβιβαστούν». Αυτό είναι το ίδιο επιχείρημα που πρόβαλε ο Μητροπολίτης Σέργιος το 1927, και καταδικάστηκε από τους αγιοκατεταγμένους Νεομάρτυρες και Ομολογητές που προτίμησαν φυλακή, εξορία και θάνατο αντί του συμβιβασμού με τους διώκτες.

Ο Άγιος Ιωάννης Σαγκάης και Σαν Φρανσίσκο, ένας από τους πλέον οικουμενικά τιμώμενους αγίους της εποχής μας, δήλωσε ρητά ότι η ενδοτικότητα του Σεργίου «δεν έφερε κανένα όφελος στην Εκκλησία» και ότι «οι διωγμοί όχι μόνο δεν σταμάτησαν· εντάθηκαν». Το να υπερασπίζεται κανείς τη συνεργασία του Κυρίλλου ως αναπόφευκτη σημαίνει να επαναλαμβάνει το ίδιο σφάλμα του Σεργίου, και να διαφωνεί με τον Άγιο Ιωάννη Σαγκάης και τους αγίους που η Εκκλησία αγιοκατέταξε επειδή αρνήθηκαν να πράξουν αυτό που έπραξε ο Κύριλλος. Η μαρτυρία τους, και η πλήρης θεολογική ανασκευή του επιχειρήματος «επιβίωσης», εξετάζονται στο Κεφάλαιο 9.

Ακόμη και αν κάθε κατηγορία συνεργασίας με την KGB απορριφθεί ως προπαγάνδα, η δοξολόγηση του Μητροπολίτη Σεργίου από τον Κύριλλο, ενάντια στη ρητή μαρτυρία των Νεομαρτύρων, τον τοποθετεί ήδη σε αντίθεση με τους αγίους. Τα στοιχεία για την KGB ενισχύουν το μοτίβο· δεν αποτελούν τον μοναδικό πυλώνα αυτού του επιχειρήματος. Οι άγιοι έχουν ήδη εκδώσει την ετυμηγορία τους.

Τα στοιχεία είναι τεκμηριωμένα, διασταυρωμένα σε έξι χώρες, αδιάψευστα, και δεν αντιμετωπίστηκαν παρά μόνο με παράπονα περί διακρίσεων.

Αυτή η εξύψωση κρατικής εξουσίας και συμβιβασμού θέτει τη βάση για μια ευρύτερη ιδεολογία: τον εθνοφυλετισμό υπό τη σημαία του Ρωσικού Κόσμου.

1. Η σοβιετική μυστική αστυνομία λειτούργησε με πολλά ονόματα: Τσεκά (Πανρωσική Έκτακτη Επιτροπή, 1917-1922), GPU (Κύρια Πολιτική Διεύθυνση, 1922-1934), NKVD (Λαϊκό Επιτροπάτο Εσωτερικών Υποθέσεων, 1934-1946), MGB/MVD (Υπουργείο Κρατικής Ασφάλειας / Υπουργείο Εσωτερικών, 1946-1954), και τελικά KGB (Επιτροπή Κρατικής Ασφάλειας, 1954-1991). Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης αναδιοργανώθηκε ως FSB (Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Ασφαλείας) για εσωτερικές επιχειρήσεις και SVR (Υπηρεσία Εξωτερικών Πληροφοριών) για εξωτερική κατασκοπεία. Παρά αυτές τις αλλαγές ονόματος, οι πράκτορες εξακολουθούσαν να αποκαλούνται «Τσεκιστές» από τον σοβιετικό πληθυσμό, «και συχνά και οι ίδιοι αποκαλούσαν έτσι τον εαυτό τους». Ακολουθώντας τη σύμβαση των μελετητών της σοβιετικής κατασκοπείας, όπως ο Christopher Andrew, ο Harvey Klehr και ο John Earl Haynes, αυτό το κεφάλαιο χρησιμοποιεί τον όρο «KGB» ως γενικό όρο για όλες τις μορφές της σοβιετικής μυστικής αστυνομίας. Πηγές: Sean Brennan, The KGB and the Vatican: Secrets of the Mitrokhin Files (Catholic Education Press, 2022), σσ. 2, 57. ↩

2. π. Victor Potapov, «False Is Corrupt», Orthodox Life, τόμ. 42, αρ. 5 (Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1992), σ. 44 (Holy Trinity Monastery, Jordanville, NY). Ο Ποτάποφ γράφει: «Ο καθηγητής προφανώς ξέχασε την τραγική βιογραφία του Μπορίς Ταλάντοφ, ομολογητή των ημερών μας, ο οποίος καταστράφηκε από τον Μητροπολίτη Νικόδημο Λένινγκραντ, δηλ. τον πράκτορα “Svyatoslav”.» Πρόκειται για μία από τις πρώτες δημοσιευμένες ταυτοποιήσεις του κωδικού ονόματος του Νικοδήμου στην KGB σε έκδοση της ROCOR. Ο Ταλάντοφ συνελήφθη το 1969 και πέθανε στη φυλακή τον Ιανουάριο του 1971. ↩

3. Θεοδοσία Βαράββα, μαρτυρία δημοσιευμένη στο A History of the Russian Church Abroad 1917-1971, Seattle, 1972. Η Βαράββα πέρασε χρόνια φυλακισμένη τόσο υπό τους Ναζί όσο και υπό τους Σοβιετικούς για την Ορθόδοξη πίστη της. Η κατονομασία του Νικοδήμου μεταξύ εκείνων που «πρόδωσαν τον Χριστό» φέρει το βάρος μαρτυρίας ομολογήτριας. ↩

4. Σύνοδος Αρελάτης, Κανών 13 (314 μ.Χ.). Η Σύνοδος αντιμετώπισε τη διαμάχη περί traditores μετά τον διωγμό του Διοκλητιανού. Ο Κανών 13 όρισε ότι κληρικοί που παρέδωσαν Γραφές, ιερά σκεύη ή ονόματα αδελφών σε διώκτες πρέπει να καθαιρεθούν, αν και οι μυστηριακές τους πράξεις παρέμεναν έγκυρες. Αυτός ο κανών ήταν κεντρικός στη δονατιστική διαμάχη. Πηγή: Fourth Century Christianity, https://www.fourthcentury.com/arles-314-canons/ ↩

5. Σύνοδος της Ελβίρας, Κανόνας 73 (313 μ.Χ.). Η Σύνοδος της Ελβίρας (που έγινε στην Ισπανία, στη σημερινή Γρανάδα) είναι μία από τις αρχαιότερες εκκλησιαστικές συνόδους. Ο Κανόνας 73 αντιμετωπίζει τους καταδότες (delatores) των οποίων οι καταγγελίες οδήγησαν σε διωγμό ή θάνατο συνχριστιανών. Η ποινή είναι η αυστηρότερη που επέβαλε η αρχαία Εκκλησία: στέρηση κοινωνίας ακόμη και στον θάνατο (nec in finem accipiat communionem). Εάν η υπόθεση ήταν λιγότερο σοβαρή (η καταγγελία δεν οδήγησε σε θάνατο), η κοινωνία επιτρέπεται μετά από πέντε χρόνια επιτιμίου. Ο π. Victor Potapov, Молчанием предаётся Бог (By Silence God Is Betrayed) (Tolyatti: Лествица, 1992), σ. 29, κάνει τον άμεσο παραλληλισμό με τους καταδότες της KGB μεταξύ των κληρικών: «Η Εκκλησία εισήγαγε ήδη έναν τέτοιο νόμο (κανόνα) στη ζωή της πριν από περισσότερα από 1.600 χρόνια.» Λατινικό κείμενο: Acta Conciliorum, Tomus I (Parisiis, 1715). ↩

6. Original Greek: “Τὰ κατὰ Κληρικοὺς ἀδιαφόρως οἱ Κανόνες ἐξέθεντο, κελεύσαντες μίαν ἐπὶ τοῖς παραπεσοῦσιν ὁρίζεσθαι τιμωρίαν, τὴν ἐκπτώσιν τῆς ὑπηρεσίας.” ↩

7. Original Greek: “Εἴ τις κληρικὸς διὰ φόβον ἀνθρώπινον, Ἰουδαίου ἢ Ἕλληνος ἢ αἱρετικοῦ, ἀρνήσεται, εἰ μὲν τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ, ἀποβαλλέσθω· εἰ δὲ τὸ ὄνομα τοῦ κληρικοῦ, καθαιρείσθω· μετανοήσας δέ, ὡς λαϊκὸς δεχθήτω.” ↩

8. π. Γεώργιος Εντελστάιν, συνέντευξη στην Argumenty i Fakty, αρ. 36 (Σεπτέμβριος 1991), σ. 7. Η Argumenty i Fakty είναι κύρια ρωσική εφημερίδα με ανώτατη κυκλοφορία πάνω από 30 εκατομμύρια, όχι αντιφρονούν ή εμιγκρέ έντυπο. Παρατίθεται επίσης στο Keith Armes, “Chekists in Cassocks: The Orthodox Church and the KGB,” Demokratizatsiya 1, αρ. 4 (Boston University, 1993), σ. 75. Ο Εντελστάιν έδωσε σχεδόν πανομοιότυπη μαρτυρία στη συνέντευξη Τύπου της Μόσχας, 19 Φεβρουαρίου 1992, δημοσιευμένη στο Orthodox Life, τόμ. 42, αρ. 3 (Μάιος-Ιούνιος 1992), σσ. 30-31 (Holy Trinity Monastery, Jordanville, NY), το ίδιο το περιοδικό της ROCOR. ↩

9. Ο Ανατόλι Ολεϊνίκοφ, τελευταίος αναπληρωτής πρόεδρος της KGB, δήλωσε σε συνέντευξη τον Δεκέμβριο του 1991 ότι από τους Ρώσους Ορθόδοξους ιερείς που προσεγγίστηκαν από την KGB, 15 έως 20 τοις εκατό είχαν αρνηθεί να εργαστούν γι’ αυτήν. Christopher Andrew και Vasili Mitrokhin, The Sword and the Shield: The Mitrokhin Archive and the Secret History of the KGB (Basic Books, 1999), σ. 490. Η «θαρραλέα μειοψηφία που αντιστάθηκε σε όλη την πίεση της KGB αναπόφευκτα στερούνταν προαγωγή. Το τμήμα της Ορθόδοξης Εκκλησίας που συμβιβάστηκε περισσότερο μέσω της σχέσης του με την KGB ήταν η ιεραρχία της.» ↩

10. Το ΤΕΕΣ δεν πρέπει να συγχέεται με το Συμβούλιο Θρησκευτικών Υποθέσεων (ΣΘΥ), που επίσης αναφέρεται στη μαρτυρία του π. Εντελστάιν. Το ΣΘΥ ήταν σοβιετικό κρατικό σώμα που έλεγχε τη θρησκεία εσωτερικά· το ΤΕΕΣ είναι το τμήμα της ίδιας της Εκκλησίας για τις διεθνείς σχέσεις. Αμφότερα υπέκειντο στην επιρροή της KGB, αλλά από διαφορετικές κατευθύνσεις: το ΣΘΥ έλεγχε την Εκκλησία απ’ έξω ως κρατικός φορέας· το ΤΕΕΣ είχε διεισδυθεί εκ των έσω ως εκκλησιαστικός θεσμός στελεχωμένος από πράκτορες της KGB. ↩

11. Η ρωσική ονομασία είναι ОВЦС (Отдел внешних церковных связей). Πολλαπλές αγγλικές μεταφράσεις χρησιμοποιούνται εναλλακτικά για το ίδιο τμήμα: «Department for External Church Relations» (επίσημη, mospat.ru), «Department of External Affairs» (Vatican News, 2022) και «Department for External Relations» (διάφορα). Το Vatican News περιγράφει τον Μητροπολίτη Αντώνιο ως «πρόεδρο του Τμήματος Εξωτερικών Υποθέσεων του Πατριαρχείου Μόσχας», αναφερόμενο στο ίδιο ΤΕΕΣ που ο Πατριάρχης Κύριλλος προήδρευσε από το 1989 ως το 2009. Βλ.: Vatican News, «Pope Francis meets with Russian Orthodox Metropolitan Antonij», Αύγ. 2022· TADviser, «DECR (Department for External Church Relations of the Moscow Patriarchate)»)· επίσημη βιογραφία Πατριάρχη Κυρίλλου στο mospat.ru. URL: https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2022-08/metropolitan-antonij-of-moscow-patriarchiate-visits-pope-francis.html · http://web.archive.org/web/20241111093724/https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2022-08/metropolitan-antonij-of-moscow-patriarchiate-visits-pope-francis.html · https://tadviser.com/index.php/Company:DECR\_(Department_for_External_Church_Relations_of_the_Moscow_Patriarchate · https://web.archive.org/web/20260125062814/https://tadviser.com/index.php/Company:DECR_(Department_for_External_Church_Relations_of_the_Moscow_Patriarchate · https://mospat.ru/en/patriarch/ · http://web.archive.org/web/20260106092717/https://mospat.ru/en/patriarch/ ↩

12. Πολλοί μάρτυρες στη συνέντευξη Τύπου της 19ης Φεβρουαρίου 1992 στη Μόσχα επιβεβαίωσαν τη διείσδυση της KGB στο ΤΕΕΣ, συμπεριλαμβανομένου ενός ανώνυμου ιερέα του Πατριαρχείου Μόσχας που δήλωσε: «Εμείς οι ιερείς χειροτονηθήκαμε από αξιωματικούς της KGB. Αυτό το γνωρίζαμε όλοι. Μπορεί πραγματικά κανείς να ισχυριστεί ότι δεν γνώριζε πως από την κορυφή ως τη βάση το Τμήμα Εξωτερικών Υποθέσεων ήταν παράρτημα της KGB;» Ο π. Γεώργιος Εντελστάιν έδωσε σχεδόν πανομοιότυπη μαρτυρία. Δημοσιεύτηκε στο Orthodox Life, τόμ. 42, αρ. 3 (Μάιος-Ιούνιος 1992), σσ. 30-33. Ιερά Μονή Αγίας Τριάδος, Jordanville, NY. ↩

13. Alexander Nezhnyi, μαρτυρία σε συνέντευξη Τύπου (19 Φεβρουαρίου 1992), δημοσιευμένη στο Orthodox Life, τόμ. 42, αρ. 3 (Μάιος-Ιούνιος 1992), σ. 31 (Holy Trinity Monastery, Jordanville, NY). Ο Νέζνυϊ ήταν δημοσιογράφος που ερεύνησε τη διαφθορά KGB-Εκκλησίας μαζί με τον π. Γκλεμπ Γιακούνιν, χρησιμοποιώντας έγγραφα από τα αρχεία του Κομμουνιστικού Κόμματος και της KGB. Η περιγραφή του για το μοτίβο των «δύο παράλληλων σταδιοδρομιών» επιβεβαιώνει ανεξάρτητα τη μαρτυρία του Διακόνου Ρίμπιν για τη στρατολόγηση στις ιερατικές σχολές, από την ίδια συνέντευξη Τύπου. ↩

14. Keith Armes, “Chekists in Cassocks: The Orthodox Church and the KGB,” Demokratizatsiya 1, αρ. 4 (Boston University, 1993), σ. 74: «Υπάρχουν στοιχεία ότι αξιωματικοί της KGB στέλνονταν να σπουδάσουν σε ιερατικές σχολές στο εξωτερικό, προκειμένου να γίνουν ιερείς και να υπηρετήσουν στη Σοβιετική Ένωση.» ↩

15. Υπόμνημα του V. V. Fortunatov, βοηθού του εξουσιοδοτημένου εκπροσώπου του VII Τμήματος, Μυστικό Τμήμα της VChK, 1921. Κεντρικό Αρχείο της FSB της Ρωσίας, Ф. 1, Оп. 5, Д. 360, Л. 6. Δημοσιεύθηκε ως Έγγραφο αρ. 13 στο M. Yu. Krapivin, «Агентурно-осведомительная работа органов ЧК в среде православного духовенства (по материалам секретного делопроизводства ВЧК, 1921 г.)», Noveyshaya Istoriya Rossii 12, αρ. 2 (2022), σσ. 524-538. Ο Krapivin (διδάκτωρ ιστορικών επιστημών, Κρατικό Πανεπιστήμιο Αγίας Πετρούπολης) εντόπισε και δημοσίευσε ανεξάρτητα αυτό το έγγραφο από την ίδια αρχειακή πηγή, επιβεβαιώνοντας τη γνησιότητά του. ↩

16. Ενημερωτικό Σημείωμα KGB αρ. 48s, «Περί της χρήσεως υπό των οργάνων της KGB των δυνατοτήτων της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας σε αντικατασκοπευτικά μέτρα εντός και εκτός χώρας», εγκρίθηκε 28 Ιουλίου 1970. Παρατίθεται στο Felix Corley, “The Mikhailov Files: Patriarch Kirill and the KGB” (2018). Εσωτερικό έγγραφο KGB εγκεκριμένο σε επίπεδο ηγεσίας της υπηρεσίας. ↩

17. Αναφορά 4ου Τμήματος, 5ης Διεύθυνσης, 1982. Παρατίθεται στο Felix Corley, “The Mikhailov Files: Patriarch Kirill and the KGB” (2018). Εσωτερική τμηματική αξιολόγηση KGB, μη προοριζόμενη για δημόσια χρήση. ↩

18. Πληροφορίες που παρείχε ο Διάκονος Αντρέι Ρίμπιν, πρώην υπάλληλος του ΤΕΕΣ που μετανόησε δημόσια. Δημοσιεύθηκε στο Orthodox Life, τόμ. 42, αρ. 3 (Μάιος-Ιούνιος 1992), σ. 33. Βλ. επίσης Keith Armes, «Chekists in Cassocks: The Orthodox Church and the KGB», Demokratizatsiya 1, αρ. 4 (1993), σ. 74. Το κωδικό όνομα «Kuznetsov» = Αλεξέι Μπουγιέφσκι επιβεβαιώνεται από έγγραφα του Κεντρικού Αρχείου FSB που συγκέντρωσε ο Felix Corley στο «The Mikhailov Files» (2018): f. 6, op. 7/16, por. No. 24, d. U-175, t. 4, p. 122 (αναφορά Ιουλίου 1984 που καταγράφει τον «Kuznetsov [Aleksey Buyevsky]» ως πράκτορα της KGB στο ΠΣΕ). Η νεκρολογία του ίδιου του Πατριαρχείου Μόσχας για τον Μπουγιέφσκι (2009) επιβεβαιώνει ότι εντάχθηκε στο ΤΕΕΣ ως ο πρώτος του υπάλληλος τον Μάιο του 1946. ↩

19. Felix Corley, «The Mikhailov Files: Patriarch Kirill and the KGB» (2018). Ο Corley είναι συντάκτης του Forum 18 News Service, νορβηγικού οργανισμού ανθρωπίνων δικαιωμάτων που παρακολουθεί τη θρησκευτική ελευθερία στην πρώην Σοβιετική Ένωση και την Ανατολική Ευρώπη. Το προγενέστερο έργο του, Religion in the Soviet Union: An Archival Reader (Macmillan, 1996), βασίζεται σε προηγουμένως διαβαθμισμένα έγγραφα της KGB, της Κεντρικής Επιτροπής και του Συμβουλίου Θρησκευτικών Υποθέσεων. Το έγγραφο «The Mikhailov Files» συγκεντρώνει όλες τις γνωστές αναφορές στον Πατριάρχη Κύριλλο (κωδικό όνομα «Mikhailov») σε τέσσερα αρχεία: Κεντρικό Αρχείο FSB (Μόσχα), Έγγραφα Μιτρόχιν στο Churchill Archives Centre (Cambridge), Αρχείο Τσεχικών Υπηρεσιών Ασφαλείας (Πράγα) και βουλγαρικό αρχείο DS. Αξιοπιστία: αρχειακές πρωτογενείς πηγές με διασταύρωση σε τέσσερα ανεξάρτητα εθνικά αρχεία. URL: https://www.academia.edu/37152767/The_Mikhailov_Files_Patriarch_Kirill_and_the_KGB ↩

20. Α. Σουσπάνοφ, «Ispoved’ byvshego agenta» (Εξομολόγηση πρώην πράκτορα), συνέντευξη από P. Luk’ianchenko, Argumenty i fakty, αρ. 8, 26 Φεβρουαρίου 1992. Ο Σουσπάνοφ, πρώην υπάλληλος του ΤΕΕΣ, ταυτοποίησε δημόσια τον Συνταγματάρχη «Βλαντιμίροφ» (πραγματικό όνομα Αλεξέι Αλεξέεβιτς Πογκόντιν) ως τον αξιωματικό της KGB μόνιμα εγκατεστημένο μέσα στο ΤΕΕΣ, ο οποίος κανόνιζε τις κατασκοπευτικές αποστολές για τους υπαλλήλους του τμήματος. Παρατίθεται στο Daniel, Freedom and the Captive Mind (2024), σ. 307 σημ. 69. URL: https://www.amazon.com/Freedom-Captive-Mind-Christianity-Christian/dp/1501777335 ↩

21. Ίδια συνέντευξη Σουσπάνοφ (Argumenty i fakty, αρ. 8, 26 Φεβρουαρίου 1992). Ο Σουσπάνοφ περιέγραψε την αλυσίδα διακίνησης: πέντε αντίγραφα κάθε αναφοράς πληροφοριών, κατανεμημένα στον πρόεδρο του ΤΕΕΣ, στο Συμβούλιο Θρησκευτικών Υποθέσεων και στην KGB. Παρατίθεται στο Daniel, Freedom and the Captive Mind (2024), σ. 307 σημ. 68. URL: https://www.amazon.com/Freedom-Captive-Mind-Christianity-Christian/dp/1501777335 ↩

22. Αρχιεπίσκοπος Χρυσόστομος (Μαρτίσκιν), συνέντευξη στη Russkaya Mysl’ (Ρωσική Σκέψη), 24 Απριλίου 1992, σ. 8. Η Russkaya Mysl’ (ίδρ. 1880) είναι η παλαιότερη ρωσόφωνη εφημερίδα της Δυτικής Ευρώπης, εκδιδόμενη στο Παρίσι. Ο Μητροπολίτης Μεθόδιος (Νέμτσοφ) Βορονέζ και Λίπετσκ υπηρέτησε από 1982 έως 2003. ↩

23. Izvestia, 10 Ιουνίου 1991, αρ. 137, «Я беру на себя ответственность за все, что произошло» (Αναλαμβάνω την ευθύνη για όλα όσα συνέβησαν). Ο Αλέξιος Β΄ αναγνώρισε «συμβιβασμούς» εκκλησιαστικών ηγετών, συμπεριλαμβανομένου του ιδίου. Αναφέρθηκε στους New York Times, “St. Petersburg Journal; Patriarch’s Church Revives, but Will Spirituality?” 9 Νοεμβρίου 1991. Οι Times χαρακτήρισαν τη δήλωση του Πατριάρχη «εντυπωσιακή δημόσια συγγνώμη». Βλ. επίσης Wilson Center, “Allegations of Collaboration with Secret Police Fail to Tarnish the Russian Church’s Charisma.” ↩

24. Το 1988, ο πρόεδρος της KGB Βίκτορ Τσεμπρίκοφ παρουσίασε προσωπικά τιμητικό βραβείο (gramota) στον πράκτορα «Drozdov» (Αλέξιο Β΄) για «εξαιρετική υπηρεσία». Η Γιεβγκένια Άλμπατς σημείωσε ότι αυτό υποδήλωνε υπηρεσίες «πολύ πέρα από την πράξη του “εξευμενισμού μοναχών”». Πηγές: Alexander Nezhnyi, “Kamo griadeshi,” Ogonek (Μάιος 1992), σ. 13· Yevgenia Albats, The State Within a State: The KGB and Its Hold on Russia (Farrar, Straus & Giroux, 1994), σ. 46. Παρατίθεται στο Daniel, Freedom and the Captive Mind (2024), σσ. 202-203. URL: https://www.amazon.com/Freedom-Captive-Mind-Christianity-Christian/dp/1501777335 ↩

25. Αυτές οι τρεις αντιδράσεις τεκμηριώνονται χωριστά: η πλήρης ομολογία του Αρχιεπισκόπου Χρυσοστόμου στη Rossiyskaya Gazeta αρ. 52/388 (1992)· η παραδοχή «συμβιβασμών» από τον Πατριάρχη Αλέξιο Β΄ στην Izvestia, 10 Ιουνίου 1991· και η δήλωση του Μητροπολίτη Κυρίλλου περί «ηθικά αδιάφορων» συναντήσεων στο Κρατικό Πανεπιστήμιο Μόσχας, αναφερθείσα στο Pryamoy Put’, αρ. 1-2, 1992. ↩

26. Πρωτοπρεσβύτερος Βσέβολοντ Τσάπλιν, Γραμματέας Σχέσεων Πατριαρχείου Μόσχας και Κοινωνίας, παρατίθεται στο Olga Ackerly-Dolskaja, High Treason: The Luring of the Russian Orthodox Church Abroad to the Moscow Patriarchate (Orthodox Traditionalist Publications, 2023), σ. 52. Ο Τσάπλιν υπηρέτησε ως ο κύριος δημόσιος εκπρόσωπος του Πατριαρχείου Μόσχας σε θέματα σχέσεων εκκλησίας-κοινωνίας. ↩

27. John and Carol Garrard, Russian Orthodoxy Resurgent: Faith and Power in the New Russia (Princeton University Press, 2008), σσ. 20, 36-37. Οι Garrard τεκμηριώνουν ότι «Η θέση του πατριάρχη βρισκόταν στον κατάλογο νομενκλατούρας της KGB, πράγμα που σημαίνει ότι οι στρατηγοί είχαν το προνόμιο να εγκρίνουν τον κάτοχο» (σ. 20). Ο Αλεξέι Ρίντιγκερ «στρατολογήθηκε από την Εσθονική KGB στις 28 Φεβρουαρίου 1958, λίγες μόλις μέρες μετά τα 29α γενέθλιά του» και το κωδικό του όνομα ήταν «Drozhd» (Τσίχλα). «Ακριβώς τριάντα χρόνια μετά τη στρατολόγησή του ως πράκτορα, ο Αλέξιος τιμήθηκε με βραβείο (gramota) από την KGB σε αναγνώριση της μακροχρόνιας υπηρεσίας του» (σσ. 20, 36-37). Η έρευνα προέρχεται από το Keston Institute στην Οξφόρδη. ↩

28. Keith Armes, “Chekists in Cassocks,” Demokratizatsiya 1, αρ. 4 (1993), σ. 75. Ο Αρχιεπίσκοπος Ερμογένης Καλούγκα υπέγραψε διαμαρτυρία κατά της συνενοχής της Ιεράς Συνόδου στην εκστρατεία της σοβιετικής κυβέρνησης για το κλείσιμο ναών. Ο Αλέξιος, τότε Αρχιεπίσκοπος Ταλίν, απαίτησε τον εξαναγκασμό του Ερμογένη σε συνταξιοδότηση. Ο Ερμογένης ήταν «αναμφίβολα ο πιο θαρραλέος εκ των επισκόπων του Πατριαρχείου Μόσχας» εκείνη την εποχή. ↩

29. π. Βίκτωρ Ποτάποφ, Молчанием предаётся Бог (Με τη Σιωπή Προδίδεται ο Θεός) (Τολιάτι: Лествица, 1992), σ. 38. Ο Ποτάποφ παραθέτει νεοαποκαλυφθέντα έγγραφα σύμφωνα με τα οποία, το 1990, ο πρόεδρος της KGB Κριούτσκοφ «απέστειλε ειδικό κωδικοποιημένο τηλεγράφημα σε όλες τις διευθύνσεις της KGB, εισηγούμενος τη διευκόλυνση της εκλογής του Αλεξίου (Ρίντιγκερ), Μητροπολίτη Λένινγκραντ, στον πατριαρχικό θρόνο». Ο Κριούτσκοφ ήταν επίσης συμμέτοχος στο αποτυχημένο πραξικόπημα του Αυγούστου 1991. ↩

30. John and Carol Garrard, Russian Orthodoxy Resurgent: Faith and Power in the New Russia (Princeton University Press, 2008), σ. 263, υποσημείωση 5. Ο Μητροπολίτης Πιτιρίμ υπηρέτησε ως αρχισυντάκτης του Περιοδικού του Πατριαρχείου Μόσχας (Журнал Московской Патриархии), της επίσημης έκδοσης της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. ↩

31. John B. Dunlop, The Faces of Contemporary Russian Nationalism (Princeton University Press, 1983), σ. 179, όπως αναλύεται στο Orthodox Life, τόμ. 38, αρ. 1 (Ιανουάριος-Φεβρουάριος 1988), σσ. 36-48. Ο B. Φούροφ ήταν αναπληρωτής πρόεδρος του Συμβουλίου Θρησκευτικών Υποθέσεων. Η εσωτερική του αναφορά του 1975 προς την Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΣΕ, που αργότερα μεταφέρθηκε λαθραία στη Δύση, τεκμηρίωνε ολοκληρωτικό κρατικό έλεγχο επί της Εκκλησίας. URL: https://www.jstor.org/stable/j.ctt7ztjjs ↩

32. Ένας πράκτορας της KGB με το κωδικό όνομα «Αραμίς», ο οποίος εργαζόταν ως μεταφραστής στο Τμήμα Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων (DECR) του Πατριαρχείου Μόσχας, ομολόγησε δημοσίως στη ρωσική εφημερίδα Argumenty i Fakty (Επιχειρήματα και Γεγονότα), αρ. 8, 1992. Σύμφωνα με την ομολογία του: «Σχεδόν όλοι οι υπάλληλοι του Τμήματος Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων του Πατριαρχείου Μόσχας εργάζονταν για την KGB.» Από το 1989 έως το 2009, το DECR τελούσε υπό τη διεύθυνση του σημερινού Πατριάρχη Κυρίλλου (Βλαδιμήρου Γκουντιάεφ). Πηγές: Newslanc, «Russian Orthodox Church and KGB», https://newslanc.com/russian-orthodox-church-and-kgb/· LiveJournal archive, «Russian Orthodox Church and KGB», https://lorddreadnought.livejournal.com/35504.html· ACT Files, «KGB Agents in Cassocks of the Russian Orthodox Church, Pt. 1», https://actfiles.org/kgb-agents-in-cassocks-of-the-russian-orthodox-church-pt-1/. ↩

33. Η επιτροπή συγκροτήθηκε τον Σεπτέμβριο του 1991 για τη διερεύνηση του πραξικοπήματος του Αυγούστου και προεδρεύθηκε από τον Λεβ Αλεξάντροβιτς Πονομαρέφ (φυσικός, ακτιβιστής ανθρωπίνων δικαιωμάτων, Λαϊκός Βουλευτής) με βασικό ερευνητή τον Γκλεμπ Γιακούνιν (αντιφρονών Ρώσος Ορθόδοξος ιερέας, στη συνέχεια βουλευτής). Η επιτροπή απέκτησε πρωτοφανή πρόσβαση σε αρχεία της KGB, συγκεκριμένα αρχεία του 4ου τμήματος της 5ης Διεύθυνσης Κρατικής Ασφαλείας (το «εκκλησιαστικό τμήμα»). Τον Μάρτιο του 1992, ο Πονομαρέφ και ο Γιακούνιν ταξίδεψαν στην Ουάσινγκτον και πραγματοποίησαν συνέντευξη Τύπου στο Καπιτώλιο όπου παρουσίασαν επίσημα απόρρητα έγγραφα της KGB. Διάβασαν τα κωδικά ονόματα 30 από τους κορυφαίους συνεργάτες της KGB μεταξύ των επισκόπων της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, αποκαλύπτοντας ότι στα ανώτερα κλιμάκια της Εκκλησίας, εννέα στους δέκα κληρικούς εργάζονταν για την KGB. Γιακούνιν: «Μόνο οι βαθύτερα υπόγειες μη καταγεγραμμένες εκκλησίες δεν είχαν διεισδυθεί.» Η ρωσική αναφορά της επιτροπής δημοσιεύτηκε στις «Московские новости», αρ. 42 (Οκτώβριος 1992), σ. 8. Αγγλική κάλυψη: Christianity Today, «The KGB Files: Inside the Church», 27 Απρ. 1992, https://www.christianitytoday.com/ct/1992/april-27/kgb-files-inside-church.html· CSMonitor, «The KGB’s Agents in Cassocks», 28 Απρ. 1992, https://www.csmonitor.com/1992/0428/28191.html· The Ukrainian Weekly, αρ. 31 (2 Αυγ. 1992), PDF: https://archive.ukrweekly.com/wp-content/uploads/The_Ukrainian_Weekly_1992-31.pdf· Cornell University Press, «Freedom and the Captive Mind», κεφ. 9 «Lifting the Cover», https://cornellpress.manifoldapp.org/read/freedom-and-the-captive-mind/section/9f67476a-cd26-42ec-9282-01b4c63bd1a7. ↩

34. Keith Armes, «Chekists in Cassocks», Demokratizatsiya 1, αρ. 4 (1993), σ. 75: «Σημαντικό είναι ότι κανένας από τους εξέχοντες επισκόπους που παρίσταντο σε συνέδριο στη Μόσχα στις 19 Αυγούστου 1991 δεν καταδίκασε το πραξικόπημα. Κανένας δεν πήγε στον Λευκό Οίκο για να ευλογήσει τους υπερασπιστές του, οι οποίοι αντιμετώπιζαν τον θάνατο προστατεύοντας τη νόμιμη κυβέρνηση της Ρωσίας από την απόπειρα ανατροπής από στρατιωτικές δυνάμεις.» ↩

35. Άμεσα αποσπάσματα από την τελική έκθεση της Ρωσικής Κοινοβουλευτικής Επιτροπής, συνταχθείσα και υπογραφείσα από τον πρόεδρο της επιτροπής Λεβ Πονομαρέφ. Δακτυλογραφημένα αντίγραφα φυλάσσονται στο Keston Center for Religion, Politics, and Society, Baylor University, Waco, Texas (SU Ort: Yakunin, Fr. Gleb [1989-1993], box 50, folder 4). Παρατίθεται στο Daniel, Freedom and the Captive Mind (2024), σσ. 213-215. Η επιτροπή είχε συνταγματική εξουσία που της είχε χορηγηθεί από το Ρωσικό Ανώτατο Σοβιέτ και πρωτοφανή πρόσβαση στα αρχεία της KGB. Η έκθεση υπογράφηκε από τον πρόεδρο της επιτροπής και αποτελεί επίσημο πόρισμα του ίδιου του κοινοβουλίου της Ρωσικής Ομοσπονδίας. URL: https://www.amazon.com/Freedom-Captive-Mind-Christianity-Christian/dp/1501777335 ↩

36. Ρωσικό πρωτότυπο: «Агенты КГБ… совершали поездки за границу, организованные ОВЦС, выполняя задания… Характер этих поручений свидетельствует… о превращении его в скрытый центр агентов КГБ среди верующих.» ↩

37. Π. Βίκτωρ Ποτάποφ, By Silence God Is Betrayed, σ. 38. Στη Σύνοδο Επισκόπων στη Μονή Αγίου Δανιήλ (τέλη Μαρτίου - αρχές Απριλίου 1992), ο Πατριάρχης Αλέξιος Β΄ χαρακτήρισε τα στοιχεία της κοινοβουλευτικής επιτροπής για τη συνεργασία της ιεραρχίας με την KGB ως «συκοφαντία» και ισχυρίστηκε ότι τα εκκλησιαστικά προβλήματα «δημιουργήθηκαν τεχνητά από τα έξω». Ο Ποτάποφ σημειώνει ότι «ούτε ένας “Drozdov”, “Antonov”, “Abbot”, “Mikhailov”, “Adamant”, “Ostrovsky”, και άλλοι ακόμη μη αποκαλυφθέντες, ούτε ένας από αυτούς τους “πράκτορες με ράσα” δεν έδωσε παράδειγμα μετανοίας… ΟΥΤΕ ΕΝΑΣ!» ↩

38. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Γκλεμπ Γιακούνιν στη συνέντευξη Τύπου της Ουάσιγκτον τον Μάρτιο του 1992, ενώ πολλές θρησκείες, κυρίως οι Βαπτιστές, εκκαθάριζαν ενεργά τις οργανώσεις τους από πράκτορες της KGB, η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία «δεν έκανε ούτε μία κίνηση» προς αυτή την κατεύθυνση. Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία καθαίρεσε τον Γκλεμπ Γιακούνιν το 1993 επειδή αποκάλυψε τη διείσδυση της KGB στην εκκλησιαστική ιεραρχία. Αυτό αποτελεί θεσμική αντεκδίκηση εναντίον του καταγγέλλοντος αντί για έρευνα των ισχυρισμών. Πηγές: Christianity Today, «The KGB Files: Inside the Church», 27 Απρ 1992, https://www.christianitytoday.com/ct/1992/april-27/kgb-files-inside-church.html· Orthodox Christian Laity, «Remembering the Russian Priest Who Fought the Orthodox Church: Father Gleb Yakunin», https://ocl.org/remembering-russian-priest-fought-orthodox-church-father-gleb-yakunin/. ↩

39. RFE/RL, «Russian Patriarch Kirill Spied In Switzerland For KGB In 1970s, Media Reports», 6 Φεβ. 2023· The Moscow Times, «Russian Patriarch Kirill Spied in Switzerland for KGB in ’70s – Media», 6 Φεβ. 2023· Euronews, «Patriarch Kirill Worked for the KGB in the 1970s, Swiss Media Reports», 6 Φεβ. 2023. URL: https://www.rferl.org/a/russia-patriarch-kirill-switzerland-spied-kgb/32257512.html · https://www.rferl.org/a/russia-patriarch-kirill-switzerland-spied-kgb/32257512.html · https://www.themoscowtimes.com/2023/02/06/russian-patriarch-kirill-spied-in-switzerland-for-kgb-in-70s-media-a80151 · https://www.themoscowtimes.com/2023/02/06/russian-patriarch-kirill-spied-in-switzerland-for-kgb-in-70s-media-a80151 · https://www.euronews.com/2023/02/06/patriarch-kirill-worked-for-the-kgb-in-the-1970s-swiss-media-reports · https://www.euronews.com/2023/02/06/patriarch-kirill-worked-for-the-kgb-in-the-1970s-swiss-media-reports ↩

40. Sean Brennan, The KGB and the Vatican: Secrets of the Mitrokhin Files (Catholic Education Press, 2022), σ. 74, υποσημ. 60, μεταφράζοντας τη μεταγραφή του Μιτρόχιν των αρχείων της KGB. Η KGB επίσης «θεωρούσε την ενεργό συμμετοχή της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών ως χρήσιμο πλεονέκτημα» (σ. 30, υποσημ. 61). ↩

41. Ο Βασίλι Νικίτιτς Μιτρόχιν (1922-2004) υπηρέτησε στο αρχείο της 1ης Κύριας Διεύθυνσης της KGB (εξωτερικές πληροφορίες) από το 1956 ως το 1984. Απογοητευμένος από το σοβιετικό καθεστώς μετά τον διωγμό του Μπορίς Παστερνάκ, αντέγραψε χειρόγραφα διαβαθμισμένα έγγραφα μεταξύ 1972 και 1984, μεταφέροντας τις σημειώσεις στο σπίτι μέσα στα παπούτσια και τα ρούχα του. Από το 1974 ως το 1982, ενώ επέβλεπε τη μεταφορά των αρχείων KGB-PGU από τη Λουμπιάνκα στο Γιασένεβο, έκανε πάνω από 25.000 αντίγραφα εγγράφων και τα έκρυψε κάτω από τις σανίδες του σπιτιού του. Μετά τη σοβιετική κατάρρευση, η CIA απέρριψε τα έγγραφα ως πιθανώς πλαστά· η MI6 τα επαλήθευσε και μετέφερε τον Μιτρόχιν, την οικογένειά του και τα έγγραφά του στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ο ιστορικός του Cambridge Christopher Andrew εξουσιοδοτήθηκε να δημοσιεύσει το υλικό στα The Sword and the Shield (Basic Books, 1999) και The Mitrokhin Archive II: The KGB and the World (2005). Οι δακτυλογραφημένες σημειώσεις άνοιξαν για δημόσια έρευνα στο Churchill Archives Centre, Churchill College, Cambridge, τον Ιούλιο 2014. Ο τόμος MITN 2/1, με τίτλο «The Church», καλύπτει επιχειρήσεις της KGB κατά θρησκευτικών θεσμών. Επιλεγμένα έγγραφα διατίθενται διαδικτυακά στο Wilson Center Digital Archive (digitalarchive.wilsoncenter.org). Καμία κυβέρνηση ή υπηρεσία πληροφοριών δεν αμφισβήτησε τη γνησιότητα του υλικού Μιτρόχιν. Το Keston Institute (Oxford), αφού εξέτασε τα έγγραφα, κατέληξε ότι «οι μακροχρόνιες κατηγορίες ότι ο Πατριάρχης και άλλοι ανώτεροι επίσκοποι της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας συνεργάστηκαν με την KGB βασίζονται σε γεγονότα». Βιογραφικά στοιχεία από Sean Brennan, The KGB and the Vatican: Secrets of the Mitrokhin Files (Catholic Education Press, 2022), σσ. 2-6· Christopher Andrew, «Vasili Mitrokhin», The Guardian, 3 Φεβρουαρίου 2004. URL: https://www.amazon.com/Sword-Shield-Mitrokhin-Archive-History/dp/0465003125 · https://www.amazon.com/Mitrokhin-Archive-II-KGB-World/dp/0713993596 · https://www.amazon.com/KGB-Vatican-Secrets-Mitrokhin-Files/dp/1949822222 · https://www.theguardian.com/news/2004/feb/04/guardianobituaries.russia · https://www.theguardian.com/news/2004/feb/04/guardianobituaries.russia ↩

42. Andrew & Mitrokhin, The Sword and the Shield (Basic Books, 1999), σσ. 486–487 (Κεντρική Επιτροπή ΠΣΕ 1969: πράκτορες ALTAR, SVYATOSLAV, ADAMANT, MAGISTER, ROSHCHIN, ZEMNOGORSKY· οι πράκτορες «απέτρεψαν εχθρικές δραστηριότητες»). URL: https://www.amazon.com/Sword-Shield-Mitrokhin-Archive-History/dp/0465003125 ↩

43. Το κωδικό όνομα KGB του Μητροπολίτη Νικοδήμου ήταν SVYATOSLAV, όχι ADAMANT. Ο ADAMANT ήταν ο Μητροπολίτης Ιουβενάλιος (Ποϊάρκοφ), αναπληρωτής του Νικοδήμου. Βλ.: «The Svyatoslav Files: Metropolitan Nikodim and the KGB» (Academia.edu), που συγκεντρώνει όλες τις γνωστές αναφορές KGB στον Νικόδημο υπό το κωδικό όνομα SVYATOSLAV. Andrew & Mitrokhin, The Sword and the Shield (Basic Books, 1999), σσ. 487–488, ταυτοποιεί τον Νικόδημο ως «τον σημαντικότερο από τους πράκτορες» στη συνεδρίαση του Canterbury. Ορισμένες δευτερεύουσες πηγές μπερδεύουν τα κωδικά ονόματα επειδή ο Νικόδημος και ο Ιουβενάλιος ενεργούσαν συχνά μαζί. URL: https://www.academia.edu/37223006/The_Svyatoslav_Files_Metropolitan_Nikodim_and_the_KGB · https://www.academia.edu/37223006/The_Svyatoslav_Files_Metropolitan_Nikodim_and_the_KGB ↩

44. Keith Armes, «Chekists in Cassocks», Demokratizatsiya 1, αρ. 4 (1993), σ. 73: «Το 1983, η KGB απέστειλε 47 [sic] πράκτορες στη Γενική Συνέλευση του ΠΣΕ στο Βανκούβερ.» Ο αριθμός προέρχεται από επιχειρησιακές αναφορές της KGB που εξετάστηκαν από τη Ρωσική Κοινοβουλευτική Επιτροπή του 1992. ↩

45. Christopher Andrew, The World Was Going Our Way: The KGB and the Battle for the Third World (Basic Books, 2005), σ. 480. Ο Andrew είναι ο ιστορικός του Cambridge που συνέγραψε τις εξουσιοδοτημένες δημοσιεύσεις του Αρχείου Μιτρόχιν. Ο χαρακτηρισμός του για τα ψηφίσματα της Συνέλευσης του Βανκούβερ βασίζεται στα επίσημα έγγραφα της Συνέλευσης του ΠΣΕ σε αντιπαραβολή με επιχειρησιακά αρχεία της KGB. ↩

46. Keith Armes, «Chekists in Cassocks», Demokratizatsiya 1, αρ. 4 (1993), σ. 73, παραθέτοντας εσωτερικές αναφορές της KGB για τη συνεδρίαση του ΠΣΕ τον Ιούλιο 1989 στη Μόσχα: «Ως αποτέλεσμα μέτρων που ελήφθησαν, υιοθετήθηκαν οκτώ δημόσιες δηλώσεις και τρεις επίσημες επιστολές σύμφωνες με την πολιτική γραμμή των σοσιαλιστικών χωρών… Χάρη στους πράκτορές μας ασκήθηκε θετική επίδραση στους ξένους, και αποκτήθηκαν πρόσθετα ιδεολογικά και προσωπικά δεδομένα.» ↩

47. Victoria Smolkin, A Sacred Space Is Never Empty: A History of Soviet Atheism (Princeton University Press, 2018), σ. 86. Η Smolkin τεκμηριώνει ότι ο Στάλιν «έβλεπε επίσης την Ορθόδοξη Εκκλησία ως εργαλείο εξωτερικής πολιτικής στην παγκόσμια σκηνή, αντίβαρο στην επιρροή του Βατικανού στην Ευρώπη και διπλωματικό εργαλείο στον αναδυόμενο Ψυχρό Πόλεμο». Σημειώνει ότι «ο Στάλιν διέλυσε και έθεσε εκτός νόμου την Ουκρανική Ελληνοκαθολική Εκκλησία και μετέφερε την περιουσία της στην Ορθόδοξη Εκκλησία λίγο μετά τον πόλεμο» ως μέρος αυτής της στρατηγικής. ↩

48. Οι ίδιες οι σημειώσεις του Μιτρόχιν για τις αντιβατικανές επιχειρήσεις της KGB είναι δημόσια προσβάσιμες: «The KGB vs. Vatican City. Folder 29. The Chekist Anthology», Wilson Center Digital Archive, document 110705. Η ρωσική μεταγραφή με ευρετήριο ονομάτων/κωδικών εκτείνεται σε 49 σελίδες. Σύμφωνα με τον Μιτρόχιν, «το 1969 ο πρόεδρος της KGB Γιούρι Αντρόποφ διέταξε την KGB να αντιμετωπίσει όλα τα σχέδια αξιωματούχων του Βατικανού προς τις σοβιετικές δημοκρατίες». Την ίδια χρονιά, «η Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΣΕ διέταξε τη σύσταση ειδικής υπομονάδας της KGB με αποστολή την πρόληψη ιδεολογικής δολιοφθοράς». Αναλύεται στο Sean Brennan, The KGB and the Vatican: Secrets of the Mitrokhin Files (Catholic Education Press, 2022). Βιβλιοκρισία από John C. [ψευδ.], αξιωματικό στόχευσης στη Διεύθυνση Επιχειρήσεων της CIA, Studies in Intelligence 66, αρ. 4 (Δεκέμβριος 2022), σσ. 43-45. Για πράκτορες της ΡΟΕ στη Β΄ Βατικανή Σύνοδο: «Μια αντιπροσωπεία κληρικών της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, η οποία περιλάμβανε αρκετούς (μυστικούς) πράκτορες της KGB, προσκλήθηκε να παρακολουθήσει τη Β΄ Βατικανή Σύνοδο ως παρατηρητές» (σ. 45). URL: https://digitalarchive.wilsoncenter.org/document/110705 · https://digitalarchive.wilsoncenter.org/document/110705 · https://www.cia.gov/resources/csi/studies-in-intelligence/volume-66-no-4-december-2022/review-the-kgb-and-the-vatican-secrets-of-the-mitrokhin-files/ · https://www.cia.gov/resources/csi/studies-in-intelligence/volume-66-no-4-december-2022/review-the-kgb-and-the-vatican-secrets-of-the-mitrokhin-files/ ↩

49. Sean Brennan, The KGB and the Vatican: Secrets of the Mitrokhin Files (Catholic Education Press, 2022), σ. 73, μεταφράζοντας τη μεταγραφή του Μιτρόχιν. Η εισαγωγή του Brennan επιβεβαιώνει: «Με εξουσιοδότηση του σοβιετικού καθεστώτος, αντιπροσωπεία της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, η οποία περιλάμβανε αρκετούς πράκτορες της KGB, παρακολούθησε τη Β΄ Βατικανή Σύνοδο ως παρατηρητές» (σ. 20). Η ίδια η βιβλιοκρισία της CIA στο Studies in Intelligence επιβεβαιώνει: «Μια αντιπροσωπεία κληρικών της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, η οποία περιλάμβανε αρκετούς (μυστικούς) πράκτορες της KGB, προσκλήθηκε να παρακολουθήσει τη Β΄ Βατικανή Σύνοδο ως παρατηρητές» (John C. [ψευδ.], Studies in Intelligence 66, αρ. 4 [Δεκέμβριος 2022], σ. 45). ↩

50. John Koehler, Spies in the Vatican: The Soviet Union’s Cold War Against the Catholic Church (Pegasus Books, 2009), σ. 20. Ο Koehler γράφει: «Ο Πάπας Ιωάννης δέχθηκε πρόταση του Χρουστσόφ να επιτρέψει την παρουσία δύο Ορθόδοξων ιεραρχών, των Μητροπολιτών Μπορόβοϊ και Κότλυροφ, αμφότερων πρακτόρων της KGB, υπό τον όρο ότι δεν θα γινόταν καμία επίθεση κατά του κομμουνισμού στη σύγκλιση.» Πηγή του είναι ο Malachi Martin, The Keys of This Blood (Touchstone, 1991). Ο όρος σιωπής περί διωγμού επιβεβαιώνεται ανεξάρτητα από το μοτίβο που τεκμηριώνεται σε όλο αυτό το κεφάλαιο. URL: https://www.amazon.com/Spies-Vatican-Unions-Against-Catholic/dp/1605980501 · https://www.amazon.com/Keys-This-Blood-Control-1991-09-15/dp/B01FGMV43I ↩

51. Sean Brennan, The KGB and the Vatican: Secrets of the Mitrokhin Files (Catholic Education Press, 2022), σσ. 62-63, μεταφράζοντας τη μεταγραφή του Μιτρόχιν της οδηγίας του Αντρόποφ της 4ης Απριλίου 1969. Το σημείο 5 της οδηγίας ορίζει: «Αυτή η παραπληροφόρηση παρασχέθηκε στο Βατικανό από τον πράκτορα “Adamant”, αξιοποιώντας επαφές με εξέχοντα μέλη της Ρωμαϊκής Κούριας, καθώς και από τον πράκτορα “Daktaras” ο οποίος, τον Οκτώβριο, ταξίδεψε στη Ρώμη με μεγάλη ομάδα επισκόπων και είχε προσωπική συνάντηση με τον πάπα.» Ο «Adamant» έχει ταυτοποιηθεί ως ο Μητροπολίτης Ιουβενάλιος (Ποϊάρκοφ) Κρουτίτσι και Κολόμνας, μέλος της Ιεράς Συνόδου. ↩

52. Keith Armes, «Chekists in Cassocks: The Orthodox Church and the KGB», Demokratizatsiya 1, αρ. 4 (Boston University, 1993), παραθέτοντας αναφορά του Συντ. Β. Τιμοσέφσκι, επικεφαλής του 4ου Τμήματος, 5ης Διεύθυνσης (θρησκεία), προς την ηγεσία της KGB (1989). Το Demokratizatsiya είναι ακαδημαϊκό περιοδικό με κρίση. Τα κωδικά ονόματα επιβεβαιώθηκαν ανεξάρτητα από τη Ρωσική Κοινοβουλευτική Επιτροπή του 1992. ↩

53. Ο «Antonov» είναι ο Μητροπολίτης Φιλάρετος Κιέβου. Ο «Ostrovsky» είναι ο Μητροπολίτης Φιλάρετ Βαχρομέεφ, μετέπειτα Πατριαρχικός Έξαρχος πάσης Λευκορωσίας. Ο «Adamant» είναι ο Μητροπολίτης Ιουβενάλιος (Ποϊάρκοφ) Κρουτίτσι και Κολόμνας. Και οι τρεις ήταν μέλη της Ιεράς Συνόδου. ↩

54. Sean Brennan, The KGB and the Vatican: Secrets of the Mitrokhin Files (Catholic Education Press, 2022), σ. 63, μεταφράζοντας τη μεταγραφή του Μιτρόχιν. Σημείο 9 του επιχειρησιακού σχεδίου της εποχής Αντρόποφ: «Η KGB τοποθέτησε πράκτορες σε αρκετές οργανώσεις του Βατικανού, αντλώντας από επιφανή πρόσωπα που είχαν συμμετάσχει σε προηγούμενες επιχειρήσεις εντός της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας (“Drozdov”, “Sviatoslav”, “Adamant” και “Nesterov”). Αποστολή τους ήταν η διείσδυση σε διάφορες οργανώσεις του Βατικανού: τη Congregation for the Eastern Churches, τη Secretariat for the Unity of Christians, και τη Secretariat for Justice and Peace, οι οποίες δίνουν προτεραιότητα στην εγκαθίδρυση στενότερων σχέσεων με τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία.» Τα κωδικά ονόματα ταυτοποιούνται αλλού σε αυτό το κεφάλαιο: «Drozdov» = Πατριάρχης Αλέξιος Β΄· «Sviatoslav» = Μητροπολίτης Νικόδημος (μέντορας του Κυρίλλου)· «Adamant» = Μητροπολίτης Ιουβενάλιος (Ποϊάρκοφ). ↩

55. Sean Brennan, The KGB and the Vatican: Secrets of the Mitrokhin Files (Catholic Education Press, 2022), σσ. 31, 40-41, μεταφράζοντας τη μεταγραφή του Μιτρόχιν για τηλεγράφημα της 16ης Ιουνίου 1980 από τα κεντρικά της KGB («το Κέντρο») προς τον επικεφαλής επιχειρήσεων της KGB στην Πολωνία. Το τηλεγράφημα περιέγραφε σχέδια χρήσης «επαφών της KGB στη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, καθώς και στην Ελληνική και την Αρμενο-Γρηγοριανή Εκκλησία, για κατασκοπευτική εργασία» κατά του Βατικανού, και αποτροπής «οποιασδήποτε επικοινωνίας μεταξύ αυτών των επαφών και του Βατικανού που δεν εγκρινόταν από την KGB». Οι μακροπρόθεσμοι στόχοι περιλάμβαναν «εμβάθυνση του σχίσματος μεταξύ του Βατικανού και των ΗΠΑ, του Ισραήλ και άλλων χωρών· αύξηση εσωτερικών σχισμάτων εντός του Βατικανού· και εφαρμογή μέτρων για την πρόληψη της ενίσχυσης μοναστηριών και θρησκευτικών ιδρυμάτων σε σοσιαλιστικές χώρες». ↩

56. Sean Brennan, The KGB and the Vatican: Secrets of the Mitrokhin Files (Catholic Education Press, 2022). Για τον ρόλο της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στη Σύνοδο του Λβιβ (1946): «Αυτό ήταν ένα ντροπιαστικό κεφάλαιο, όχι μόνο για τη σοβιετική κυβέρνηση αλλά και για την ιεραρχία της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στη Μόσχα, η οποία ήταν πρόθυμος συνεργός» (σ. 16, υποσημ. 37). Για τη φυλάκιση του Σλίπιι: σσ. 16-17, 37. Για επιχειρήσεις KGB κατά των υπόγειων Ουνιτών, συμπεριλαμβανομένης στρατολόγησης πρακτόρων, υπονόμευσης των Βελιτσκόφσκι και Στερνιούκ, και απειλών κατά οικογενειών: σσ. 58-69. Για την οδηγία του Πολιτικού Γραφείου του 1981 για εκστρατείες προπαγάνδας: σ. 68. ↩

57. Victoria Smolkin, A Sacred Space Is Never Empty (Princeton University Press, 2018), σ. 86. Ο Πολιάνσκι ήταν συνταγματάρχης της KGB διορισμένος πρόεδρος του CARC (Συμβούλιο Υποθέσεων Θρησκευτικών Λατρειών) το 1946, το έτος της Συνόδου του Λβιβ. Η Smolkin σημειώνει ότι «το νέο σοβιετικό μοντέλο σχέσεων κράτους-εκκλησίας είχε περισσότερο από οικογενειακή ομοιότητα με τις σχέσεις κράτους-εκκλησίας υπό την αυτοκρατορική τάξη». ↩

58. Οδηγία της NKVD με ημερομηνία 28 Σεπτεμβρίου 1944, υπογεγραμμένη από τον Φεντότοφ (Διευθυντή 2ου Τμήματος, NKVD ΕΣΣΔ) και τον Κάρποφ (Διευθυντή 5ου Τμήματος, 2η Διεύθυνση), η οποία κατηύθυνε ότι οι πράκτορες της NKGB έπρεπε να αποτελούν την πλειοψηφία των εκπροσώπων στην Τοπική Σύνοδο του 1945 που θα εξέλεγε τον Πατριάρχη. Απόσπασμα από την οδηγία: «Είναι σημαντικό να εξασφαλιστεί ότι μεταξύ των υποψηφίων υπερτερούν οι πράκτορες της NKGB ώστε να προωθηθεί η στρατηγική μας στη Σύνοδο.» Οι εκπρόσωποι θα επιλέγονταν από «πρόσωπα που χαίρουν θρησκευτικού κύρους μεταξύ κλήρου και πιστών, και ταυτόχρονα είναι δοκιμασμένα πρόσωπα στο πληροφοριακό ή πατριωτικό έργο.» Πηγή: Αρχεία SBU (Υπηρεσία Ασφαλείας Ουκρανίας), 9ο Αρχειακό Ταμείο, Κίεβο. Ανακαλύφθηκε από τον ιστορικό Ρομάν Σκακούν (Ουκρανικό Καθολικό Πανεπιστήμιο). Η Τοπική Σύνοδος του 1945 εξέλεξε τον Πατριάρχη Αλέξιο Α΄ (Σιμάνσκι) και υιοθέτησε τη σημερινή οργανωτική δομή της Εκκλησίας. Αναφέρεται στο RISU, «Moscow Patriarchate created by NKVD agents, according to SBU documents», 29 Μαρ 2017, https://risu.ua/en/moscow-patriarchate-created-by-nkvd-agents-according-to-sbu-documents_n88167. Αν και αυτές οι ουκρανικές αρχειακές πηγές πρέπει να αξιολογηθούν στο σύγχρονο πολιτικό τους πλαίσιο (σύγκρουση Ουκρανίας-Ρωσίας), επιβεβαιώνουν μοτίβα που έχουν ήδη τεκμηριωθεί από ρωσικές πηγές (κοινοβουλευτική επιτροπή 1992, ομολογία πράκτορα «Αραμίς»), βρετανικές πηγές (Αρχείο Μιτρόχιν), και ελβετικές πηγές (αποχαρακτηρισμένα αρχεία 2023). ↩

59. Ρομάν Σκακούν, αναπληρωτής διευθυντής του Ινστιτούτου Εκκλησιαστικής Ιστορίας του Ουκρανικού Καθολικού Πανεπιστημίου, «The NKVD–MGB–KGB Agent Network in the Orthodox Episcopate of Ukraine (1939–1964): Formation, Functions, and Behavioral Models» (Λβιβ: Ukrainian Catholic University Press, 2025), 360 σσ. Βασισμένο σε αποχαρακτηρισμένα αρχεία της πρώην KGB της Ουκρανικής ΣΣΔ, ο Σκακούν τεκμηριώνει συστηματική διείσδυση της KGB στον Ορθόδοξο επισκοπάτο. Βασικά ευρήματα: Τον Ιανουάριο του 1945, τουλάχιστον 8 από τους 11 Ουκρανούς επισκόπους ήταν πράκτορες της NKDB-MDB (σ. 68). Μέχρι το 1946, και οι 15 Ουκρανοί επίσκοποι ήταν πράκτορες (σ. 69). Μέχρι το 1947, 15 από τους 18 Ορθόδοξους επισκόπους στην Ουκρανία ήταν πράκτορες της KGB. Η συνολική διείσδυση πρακτόρων μεταξύ επισκόπων έφτασε 90-100% μεταξύ 1944-1964 (σ. 274). Η έρευνα δείχνει ότι από το 1944-1952, η κυρίαρχη οδηγία ήταν η μεγιστοποίηση του κορεσμού ολόκληρης της σοβιετικής κοινωνίας, συμπεριλαμβανομένων των εκκλησιαστικών οργάνων, με πράκτορες. Η πρακτική της εκ των προτέρων στρατολόγησης υποψηφίων για επισκοπικό αξίωμα από την NKVD-MGB-KGB εμφανίστηκε συγκεκριμένα το 1944-45, με τα αποτελέσματα στρατολόγησης να καθορίζουν απευθείας τη μελλοντική σταδιοδρομία εκκλησιαστικών αξιωματούχων. Κριτική και σύνοψη: RISU, «Secret Services Agents among Orthodox Bishops: From the Stalin Concordat to the Khrushchev Purge», 7 Δεκ 2024, https://risu.ua/en/secret-services-agents-among-orthodox-bishops-from-the-stalin-concordat-to-the-khrushchev-purge_n160687. Η έρευνα του Σκακούν βασίζεται σε αρχειακά τεκμήρια και όχι σε μαρτυρίες. Όπως με όλες τις ουκρανικές πηγές κατά τη σύγκρουση Ουκρανίας-Ρωσίας, αυτά τα ευρήματα πρέπει να αξιολογηθούν παράλληλα με ανεξάρτητες επιβεβαιωτικές πηγές από άλλες χώρες. ↩

60. Βουλγαρική Επιτροπή Αποκάλυψης Εγγράφων (Комисия за разкриване на документите), αναφορές DS (Κρατική Ασφάλεια) 1982 και 1984. Συγκεντρωμένες στο Felix Corley, «The Mikhailov Files: Patriarch Kirill and the KGB» (2018). Τα βουλγαρικά έγγραφα κατονομάζουν τον Κύριλλο με πραγματικό όνομα και τίτλο («Αρχιεπίσκοπος Κύριλλος Βύμποργκ, πρύτανης της Θεολογικής Ακαδημίας Λένινγκραντ»), όχι με κωδικό όνομα της KGB, παρέχοντας ταυτοποίηση ανεξάρτητη από το ζήτημα του κωδικού ονόματος. ↩

61. Κεντρικό Αρχείο FSB, f. 5, op. 19, por. No. 273, d. E62, σ. 90. Παρατίθεται στο Felix Corley, «The Mikhailov Files: Patriarch Kirill and the KGB» (2018). Αυτό είναι το παλαιότερο γνωστό έγγραφο που συνδέει το κωδικό όνομα «Mikhailov» με δραστηριότητες του ΠΣΕ, χρονολογούμενο τον Φεβρουάριο 1972. ↩

62. Κεντρικό Αρχείο FSB, f. 5, op. 20, por. No. 304, d. Zh64, σ. 32. Παρατίθεται στο Felix Corley, «The Mikhailov Files: Patriarch Kirill and the KGB» (2018). Το συνέδριο «Salvation Today» της Επιτροπής Παγκόσμιας Ιεραποστολής και Ευαγγελισμού (CWME) του ΠΣΕ πραγματοποιήθηκε στη Μπανγκόκ, Ταϊλάνδη, 29 Δεκεμβρίου 1972 ως 12 Ιανουαρίου 1973. ↩

63. Το συνέδριο «Salvation Today» της CWME του ΠΣΕ πραγματοποιήθηκε στη Μπανγκόκ, Ταϊλάνδη, 29 Δεκεμβρίου 1972 ως 12 Ιανουαρίου 1973, με εκατοντάδες συμμετέχοντες από σχεδόν 70 χώρες. Η αναφορά της KGB του Ιανουαρίου 1973 που τοποθετεί τον «Mikhailov» στην Ταϊλάνδη για εργασία ΠΣΕ αντιστοιχεί ακριβώς σε αυτό το συνέδριο. Η επίσημη βιογραφία του Κυρίλλου στο mospat.ru επιβεβαιώνει ότι υπηρετούσε ως εκπρόσωπος του Πατριαρχείου Μόσχας στο ΠΣΕ στη Γενεύη από τον Οκτώβριο 1971. Πηγές: αρχεία συνεδρίου CWME ΠΣΕ, Μπανγκόκ· βιογραφία Πατριάρχη Κυρίλλου. URL: https://archive.org/details/wccmissionconf048 · https://archive.org/details/wccmissionconf048 · https://mospat.ru/en/patriarch/ · http://web.archive.org/web/20260106092717/https://mospat.ru/en/patriarch/ ↩

64. Sean Brennan, The KGB and the Vatican: Secrets of the Mitrokhin Files (Catholic Education Press, 2022), σ. 85. Η αναφορά περιγράφει τη στρατολόγηση του «Sportsman» (Eduard Huber, πρύτανη του Πανεπιστημίου Γκρεγκοριάνα στη Ρώμη) από το 4ο Τμήμα της 5ης Διεύθυνσης. Στο ίδιο χωρίο, ο «Mikhailov» ταυτοποιείται ως «πράκτορας της KGB στο Λένινγκραντ» και «εκκλησιαστικός εργαζόμενος». Αυτή η ταυτοποίηση είναι ανεξάρτητη από τα αρχεία Corley και τα αρχεία της Ελβετικής Ομοσπονδιακής Αστυνομίας, παρέχοντας τρίτη πηγή που επιβεβαιώνει το κωδικό όνομα, την τοποθεσία και το επάγγελμα. ↩

65. Keith Armes, «Chekists in Cassocks: The Orthodox Church and the KGB», Demokratizatsiya 1, αρ. 4 (1993), σ. 75, παραπέμποντας στις συνεντεύξεις των π. Γκλεμπ Γιακούνιν και π. Βιατσεσλάβ Πολόσιν από τον Kent R. Hill στο Russian Pluralism: Now Irreversible?, επιμ. Uri Ra’anan κ.ά. (New York: St. Martin’s Press, 1992), σσ. 181-182· και στον Λεβ Πονομαρέφ στο Ogonek, αρ. 18-19 (Μάιος 1992), σ. 12. Ανεξάρτητα επιβεβαιωμένο: Christian Science Monitor, «The KGB’s Agents in Cassocks», 28 Απριλίου 1992· J. Michael Waller, Secret Empire: The KGB in Russia Today (Westview Press, 1994). URL: https://www.amazon.com/Russian-Pluralism-Irreversible-U-Raanan/dp/0312086482 · https://www.csmonitor.com/1992/0428/28191.html · https://www.csmonitor.com/1992/0428/28191.html · https://www.amazon.com/Secret-Empire-Kgb-Russia-Today/dp/0813323231 ↩

66. Πρόεδρος KGB Βλαντίμιρ Κριούτσκοφ, σύσκεψη γραμματέων κομματικών οργανώσεων του κεντρικού μηχανισμού της KGB, 15 Απριλίου 1989. Δημοσιεύθηκε στο Сборник КГБ СССР, αρ. 133, 1989, σ. 18. Το Сборник КГБ СССР είναι εσωτερική έκδοση της KGB, μη προοριζόμενη για δημόσια κυκλοφορία. ↩

67. Κεντρικό Αρχείο FSB, f. 6, op. 6/16, por. No. 24, d. T-175, σσ. 163-4. Παρατίθεται στο Felix Corley, «The Mikhailov Files: Patriarch Kirill and the KGB» (2018). Η συνάντηση ελέγχου του Σεπτεμβρίου 1983 διεξήχθη από τον Συνταγματάρχη Ν.Ν. Ρομάνοφ, επικεφαλής του 4ου Τμήματος της 5ης Διεύθυνσης της KGB. ↩

68. Αρχείο Τσεχικών Υπηρεσιών Ασφαλείας, Πράγα. Κοινό σχέδιο KGB-StB του 1978 (υπογεγραμμένο από τον Αντιστράτηγο KGB F.D. Bobkov και τον Υποστράτηγο StB V. Starek): https://www.ustrcr.cz/data/pdf/projekty/mezinarodni-spoluprace/sssr/spoluprace33ru.pdf. Κοινά επιχειρησιακά μέτρα KGB-StB του 1986: https://www.ustrcr.cz/data/pdf/clanky/stb-kgb-spoluprace2.pdf. Το Τσεχικό Ινστιτούτο Μελέτης Ολοκληρωτικών Καθεστώτων (ÚSTR) διατηρεί αυτά τα αρχεία ως δημόσιο ερευνητικό πόρο. Και τα δύο PDF ήταν προσβάσιμα τον Μάρτιο 2026. ↩

69. United States v. George Trofimoff, U.S. District Court, Middle District of Florida, Tampa Division. Ο Trofimoff καταδικάστηκε για κατασκοπεία στις 26 Ιουνίου 2001 και σε ισόβια κάθειρξη στις 27 Σεπτεμβρίου 2001. Ήταν ο υψηλότερος βαθμοφόρος στρατιωτικός αξιωματικός των ΗΠΑ που καταδικάστηκε ποτέ για κατασκοπεία. Χειριστής και στρατολόγος του ήταν ο θετός αδελφός του Igor Susemihl, Μητροπολίτης Ειρηναίος Βιέννης της ΡΟΕ (κωδικό όνομα «Icarus»). Ο στρατηγός της KGB Oleg Kalugin κατέθεσε ενόρκως στη δίκη. Ο Ειρηναίος δήλωσε κατά τη σύλληψή του το 1994: «Η KGB ήταν παντού, και στην Εκκλησία.» Το κατηγορητήριο των ΗΠΑ δήλωνε: «Η KGB διέθετε αρκετούς παρόμοιους συνεργάτες μεταξύ κληρικών του Πατριαρχείου Μόσχας, τόσο εντός όσο και εκτός της ΕΣΣΔ.» Βλ. επίσης Felix Corley, «The Mikhailov Files» (2018), σ. 2, σχετικά με το κωδικό όνομα «Icarus» του Ειρηναίου. URL: https://www.academia.edu/37152767/The_Mikhailov_Files_Patriarch_Kirill_and_the_KGB ↩

70. Η επίσημη βιογραφία του Πατριάρχη Κυρίλλου, Πατριαρχείο Μόσχας: «Στις αρχές του 1966, ο Μητροπολίτης Νικόδημος διόρισε τον Βλαδίμηρο ως προσωπικό του γραμματέα. Ο 36χρονος Μητροπολίτης Νικόδημος ήταν παράδειγμα γι’ αυτόν, καθώς, παράλληλα με τη διοίκηση μίας από τις μεγαλύτερες ρωσικές επαρχίες, ηγείτο επίσης του Τμήματος Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων (DECR), το οποίο ουσιαστικά έγινε εκείνα τα χρόνια το κέντρο λήψης αποφάσεων για την εσωτερική και εξωτερική πολιτική της Εκκλησίας.» Πηγή:. Στις 3 Απριλίου 1969, ο Μητροπολίτης Νικόδημος έκειρε μοναχό τον Βλαδίμηρο με το όνομα Κύριλλος, και τον χειροτόνησε διάκονο στις 7 Απριλίου και ιερέα την 1η Ιουνίου του ίδιου έτους. Ο Μητροπολίτης Νικόδημος χαρακτηρίζεται ως «δάσκαλος και μέντορας» του Κυρίλλου. Wikipedia, «Nikodim Rotov» Από το 1960 έως το 1972, το DECR τελούσε υπό τη διεύθυνση του Μητροπολίτη Νικοδήμου. Η εμπλοκή του Κυρίλλου στις εξωτερικές εκκλησιαστικές σχέσεις ξεκίνησε το 1968 υπό την καθοδήγηση του Νικοδήμου. Βλ. επίσης: Ομιλία του Πατριάρχη Κυρίλλου για την 75η επέτειο του DECR. URL: https://mospat.ru/en/patriarch/ · http://web.archive.org/web/20260106092717/https://mospat.ru/en/patriarch/ · https://mospat.ru/en/news/87352/ · http://web.archive.org/web/20241225145252/https://mospat.ru/en/news/87352/ ↩

71. John B. Dunlop, The Faces of Contemporary Russian Nationalism (Princeton University Press, 1983), όπως παρουσιάστηκε σε βιβλιοκρισία στο Orthodox Life, τ. 38, αρ. 1 (Ιανουάριος-Φεβρουάριος 1988), σσ. 36-48. Ο Καθ. Dunlop, του Ινστιτούτου Hoover στο Stanford, ήταν διακεκριμένος μελετητής του ρωσικού εθνικισμού που συμβούλευε τη Radio Free Europe/Radio Liberty σε αυτά τα θέματα. Η Ζωντανή Εκκλησία (Обновленцы ή «Ανανεωτές») ήταν ένα σχισματικό κίνημα υποστηριζόμενο από τους Σοβιετικούς, που εμφανίστηκε το 1922, συνεργάστηκε με τους Μπολσεβίκους και ανταγωνιζόταν την κανονική Εκκλησία του Πατριάρχη Τύχωνος. Τελικά απορροφήθηκε ξανά στο Πατριαρχείο Μόσχας υπό τον Στάλιν τη δεκαετία του 1940. ↩

72. Ο Μητροπολίτης Νικόδημος (Ρότοφ) υπέστη καρδιακή προσβολή κατά τη διάρκεια ακρόασης με τον Πάπα Ιωάννη Παύλο Α΄ στις 5 Σεπτεμβρίου 1978 και πέθανε, σύμφωνα με τον Ivan Andreyev, «κυριολεκτικά στην αγκαλιά του Πάπα, και οι πρώτες προσευχές για την ανάπαυσή του τελέστηκαν από Ρωμαιοκαθολικούς κληρικούς». Ο ίδιος ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Α΄ πέθανε είκοσι τρεις ημέρες αργότερα, στις 28 Σεπτεμβρίου 1978. Πηγές: Ivan Andreyev, Russia’s Catacomb Saints (Platina, CA: St. Herman of Alaska Brotherhood, 1982), σ. 484· Sean Brennan, The KGB and the Vatican: Secrets of the Mitrokhin Files (Catholic Education Press, 2022), σ. 74, υποσημ. 59. Το Αρχείο Μιτρόχιν ταυτοποιεί τον Νικόδημο ως πράκτορα KGB SVYATOSLAV, «τον σημαντικότερο των πρακτόρων» στις συνεδριάσεις του ΠΣΕ (Andrew & Mitrokhin, The Sword and the Shield, σσ. 487-488). URL: https://www.amazon.com/KGB-Vatican-Secrets-Mitrokhin-Files/dp/1949822222 · https://www.amazon.com/Sword-Shield-Mitrokhin-Archive-History/dp/0465003125 ↩

73. Πατριάρχης Κύριλλος, ομιλία στο συνέδριο «Богословское наследие митрополита Ленинградского и Новгородского Никодима» («Η θεολογική κληρονομιά του Μητροπολίτη Λένινγκραντ και Νόβγκοροντ Νικοδήμου»), 12 Οκτωβρίου 2009. Στην ίδια ομιλία, ο Κύριλλος περιέγραψε πώς ο Νικόδημος εργάστηκε μέσα από το σοβιετικό σύστημα για να αποσπάσει σταδιακά από το κράτος τον έλεγχο των επισκοπικών διορισμών, αποκαλώντας τον «τον πρώτο άνθρωπο που, από μέσα από το σύστημα, άρχισε να καταστρέφει αυτό το εντελώς εσφαλμένο σχήμα σχέσεων Εκκλησίας-κράτους» («владыка был первым человеком, который изнутри системы стал эту совершенно неправильную схему отношений Церкви и государства разрушать»). Περιέγραψε επίσης τον Νικόδημο ως «μαξιμαλιστή», του οποίου η έλλειψη αντίδρασης στην κόπωση οδήγησε στον θάνατό του από έβδομη καρδιακή προσβολή σε ηλικία 48 ετών. Πλήρες ρωσικό κείμενο:. URL: https://www.patriarchia.ru/article/89716 · https://web.archive.org/web/20260421235017/https://www.patriarchia.ru/article/89716 ↩

74. Η βιογραφία του Πατριάρχη Κυρίλλου τεκμηριώνει τη συμμετοχή του στο ΠΣΕ: «Κατά τα φοιτητικά του χρόνια, τον Ιούλιο του 1968, συμμετείχε στη 4η Γενική Συνέλευση του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών (ΠΣΕ) στην Ουψάλα. Το 1971, ο 24χρονος Γκουντιάεφ έλαβε άδεια να μεταβεί στη Γενεύη ως εκπρόσωπος της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών. Τον Δεκέμβριο του 1975 εξελέγη μέλος της Κεντρικής και Εκτελεστικής Επιτροπής του ΠΣΕ, και από το 1975 έως το 1998 υπηρέτησε ως μέλος της Κεντρικής και Εκτελεστικής Επιτροπής του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών. Από τις 18 Νοεμβρίου 1976 έως τις 12 Οκτωβρίου 1978 υπηρέτησε ως Αναπληρωτής Πατριαρχικός Έξαρχος Δυτικής Ευρώπης υπό τον Μητροπολίτη Νικόδημο.» Πηγές: Συμμετείχε στην 5η Γενική Συνέλευση του ΠΣΕ στο Ναϊρόμπι της Κένυας το 1975 ως εκπρόσωπος. Βλ. επίσης: για πλαίσιο σχετικά με τη διάθεσή του στη Γενεύη. URL: https://mospat.ru/en/patriarch/ · http://web.archive.org/web/20260106092717/https://mospat.ru/en/patriarch/ · https://exarchate-africa.ru/en/patriarch-kirill/ · http://web.archive.org/web/20260207045417/https://exarchate-africa.ru/en/patriarch-kirill/ · https://novayagazeta.eu/articles/2023/02/05/media-russias-church-leader-patriarch-kirill-spied-for-kgb-in-geneva-in-1970s-en-news · http://web.archive.org/web/20260306234307/https://novayagazeta.eu/articles/2023/02/05/media-russias-church-leader-patriarch-kirill-spied-for-kgb-in-geneva-in-1970s-en-news ↩

75. Η 5η Γενική Συνέλευση του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών πραγματοποιήθηκε στο Ναϊρόμπι της Κένυας από τις 23 Νοεμβρίου έως τις 10 Δεκεμβρίου 1975, με 664 εκπροσώπους από 286 εκκλησίες. Ο π. Γκλεμπ Γιακούνιν και ο Λεβ Ρεγκέλσον υπέβαλαν την επιστολή τους που τεκμηρίωνε τον θρησκευτικό διωγμό ως ανεπίσημο έγγραφο. Η αντίδραση της ρωσικής αντιπροσωπείας χαρακτηρίστηκε ως «σφοδρή υπεράσπιση της δικής τους κυβέρνησης και της εκκλησιαστικής αντίληψης περί ανθρώπινης ελευθερίας, και η πλήρης απόρριψη μιας επιστολής προς τη Συνέλευση από δύο αντιφρονούντες Ορθόδοξα μέλη που κατήγγελλαν την κακομεταχείριση θρησκευτικών κρατουμένων σε ψυχιατρικές κλινικές και γηροκομεία.» Ένας μελετητής χαρακτήρισε αυτό «μια προειδοποίηση για όλους στο Ναϊρόμπι.» Πηγές: Andrew Chandler, «Nairobi 1975: a crisis of faith for the WCC», Themelios (1976) Nigel Bouwman, «Nairobi, 1975», Online Atlas on the History of Humanitarianism and Human Rights (2023) Michael Bourdeaux et al., eds., Religious Liberty in the Soviet Union: The WCC and the USSR, a Post-Nairobi Documentation (Keston College, 1976), σσ. 40-53 για το πλήρες κείμενο της επιστολής. URL: https://www.thegospelcoalition.org/themelios/article/nairobi-1975-a-crisis-of-faith-for-the-wcc/ · https://www.thegospelcoalition.org/themelios/article/nairobi-1975-a-crisis-of-faith-for-the-wcc/ · https://hhr-atlas.ieg-mainz.de/articles/bouwman-nairobi · http://web.archive.org/web/20260220013144/https://hhr-atlas.ieg-mainz.de/articles/bouwman-nairobi · https://archive.org/details/religiousliberty0000unse_m4c6/page/41/mode/1up ↩

76. Ο Λεβ Ρεγκέλσον (γεν. 1939) ήταν φυσικός και μαθηματικός, απόφοιτος του Πανεπιστημίου Μόσχας. Γεννημένος σε κομμουνιστική οικογένεια, μελέτησε τους Νίτσε, Φρόιντ και Μπερντιάγεφ πριν ασπαστεί την Ορθοδοξία. Έγινε σεβαστός εκκλησιαστικός ιστορικός του οποίου το έργο αναφερόταν στο Orthodox Life (Τζόρντανβιλ) σε κριτικές του ιστορικού έργου του Ποσπιέλοφσκι για τη Ρωσική Εκκλησία. Μαζί με τον π. Γκλεμπ Γιακούνιν, συνίδρυσε τη Χριστιανική Επιτροπή Υπεράσπισης των Δικαιωμάτων των Πιστών στην ΕΣΣΔ (1976). Η έκκλησή του προς το ΠΣΕ το 1975 θεωρήθηκε «εξαιρετικό δείγμα σαμιζντάτ διαμαρτυρίας.» Πηγές: Orthodox Life, τ. 42, αρ. 1 (Ιανουάριος-Φεβρουάριος 1992), σσ. 45-52 (κριτική του Ποσπιέλοφσκι που αναφέρει τον Ρεγκέλσον ως «σύγχρονο Σοβιετικό εκκλησιαστικό ιστορικό»)· Chronicle of Current Events, «Regelson & Yakunin letter, March 1976». URL: https://chronicle-of-current-events.com/2021/01/07/a-letter-by-regelson-and-yakunin-march-1976-41-3/ · https://chronicle-of-current-events.com/2021/01/07/a-letter-by-regelson-and-yakunin-march-1976-41-3/ ↩

77. «Ο ίδιος ο Κύριλλος συμμετείχε ως νέος “Σοβιετικός” επίσκοπος στη συνέλευση του Ναϊρόμπι το 1975, αρνούμενος δημοσίως ότι υπήρχαν θρησκευτικοί διωγμοί στην ΕΣΣΔ· ήταν περίπλοκοι καιροί εκκλησιαστικής διπλωματίας και βατικανικής Ostpolitik, όπου Σοβιετικοί ηγέτες μπορούσαν να χρησιμοποιούν εκκλησιαστική προπαγάνδα για να κρύβουν τους θρησκευτικούς διωγμούς.» AsiaNews, «Patriarch Kirill praises the World Council of Churches», 30 Απρ 2018 Για πλαίσιο σχετικά με την παρουσία του Κυρίλλου στο Ναϊρόμπι ως εκπρόσωπος: η επίσημη βιογραφία του επιβεβαιώνει ότι «εξελέγη μέλος της Κεντρικής και Εκτελεστικής Επιτροπής του ΠΣΕ» τον Δεκέμβριο του 1975 σε αυτή τη συνέλευση. URL: https://www.asianews.it/news-en/Patriarch-Kirill-praises-the-World-Council-of-Churches-44279.html · https://www.asianews.it/news-en/Patriarch-Kirill-praises-the-World-Council-of-Churches-44279.html ↩

78. David M. Paton (εκδ.), Breaking Barriers: Nairobi 1975 (London: SPCK, 1976). URL: https://www.amazon.com/Sword-Shield-Mitrokhin-Archive-History/dp/0465003125 ↩

79. Ο Β. Φούροφ, αναπληρωτής πρόεδρος του Σοβιετικού Συμβουλίου Θρησκευτικών Υποθέσεων (CRA), συνέταξε εμπιστευτική αναφορά προς την Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΣΕ περί το 1975, η οποία αργότερα λαθραία μεταφέρθηκε στη Δύση το 1979. Η αναφορά τεκμηρίωνε συνολικό κρατικό έλεγχο επί της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, αναφέροντας: «Η Σύνοδος τελεί υπό την εποπτεία του CRA. Το ζήτημα της επιλογής και κατανομής των μόνιμων μελών της βρίσκεται πλήρως στα χέρια του CRA, οι υποψηφιότητες των εναλλασσόμενων μελών συντονίζονται επίσης εκ των προτέρων με τους αρμόδιους αξιωματούχους του CRA.» Στατιστικά μείωσης κλήρου: από 30.000 ιερείς το 1958 σε 8.252 το 1961 και σε 5.994 το 1974. Εκκλησιαστικά στατιστικά: πάνω από 20.000 λειτουργούσες εκκλησίες πριν το 1960, μειωμένες σε 6.850 έως το 1972. Η αναφορά κατηγοριοποιούσε τους επισκόπους βάσει πίστης τους προς το σοβιετικό κράτος. Πηγές: «A Chronicle of Current Events», αρ. 41, «Religion in the USSR, Furin lecture, May 1976» Wikipedia, «USSR anti-religious campaign (1970s–1987)»). URL: https://chronicle-of-current-events.com/2021/01/07/religion-in-the-ussr-lecture-by-furov-may-1976-41-2/ · http://web.archive.org/web/20230320090934/https://chronicle-of-current-events.com/2021/01/07/religion-in-the-ussr-lecture-by-furov-may-1976-41-2/ ↩

80. Ο π. Γκλεμπ Γιακούνιν ίδρυσε τη Χριστιανική Επιτροπή Υπεράσπισης των Δικαιωμάτων των Πιστών στην ΕΣΣΔ στις 30 Δεκεμβρίου 1976. Η επιτροπή συγκέντρωσε πάνω από 400 έγγραφα που τεκμηρίωναν θρησκευτικούς διωγμούς σε πολλαπλά δόγματα. Ο Γιακούνιν συνελήφθη την 1η Νοεμβρίου 1979 και δικάστηκε 25-28 Αυγούστου 1980 στο Δικαστήριο Πόλεως Μόσχας. Καταδικάστηκε σε πέντε χρόνια σε στρατόπεδο εργασίας αυστηρού καθεστώτος και πέντε χρόνια εσωτερική εξορία για «αντισοβιετική υποκίνηση και προπαγάνδα.» Εξέτισε ποινή στη φυλακή Λεφόρτοβο της KGB (1979-1985), στο στρατόπεδο εργασίας Πέρμ-37, και σε εξορία στη Γιακουτία (4.800 χλμ. βορειοανατολικά της Μόσχας). Απελευθερώθηκε με αμνηστία του Γκορμπατσόφ τον Μάρτιο του 1987. Πηγές: East-West Church Report, «Obituary: Father Gleb Yakunin (1934-2014)» «Trial of Gleb Yakunin, 25-28 August 1980», Chronicle of Current Events αρ. 58. URL: https://www.eastwestreport.org/830-obituary-father-gleb-yakunin-1934-2014 · https://www.eastwestreport.org/?option=com_content&view=article&id=830 · https://chronicle-of-current-events.com/2016/01/12/58-3-the-trial-of-gleb-yakunin/ · http://web.archive.org/web/20250214154750/https://chronicle-of-current-events.com/2016/01/12/58-3-the-trial-of-gleb-yakunin/ ↩

81. Σε μήνυμα προς το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών, ο Πατριάρχης Κύριλλος ευχαρίστησε το ΠΣΕ «για την αλληλεγγύη που μοιράστηκαν μαζί μας αδελφοί και αδελφές στην επιθυμία να ξεπεραστούν οι περιορισμοί της θρησκευτικής ελευθερίας ως συνέπεια κρατικής πολιτικής διαμορφωμένης από την ιδεολογία του μαχητικού αθεϊσμού.» Αυτή η δήλωση παραδέχεται εμμέσως ότι υπήρχαν θρησκευτικοί διωγμοί υπό το σοβιετικό καθεστώς, σε αντίφαση με τις αρνήσεις του στο Ναϊρόμπι το 1975 ότι δεν υπήρχαν «παραβιάσεις δικαιωμάτων πιστών.» Πηγή: AsiaNews, «Patriarch Kirill praises the World Council of Churches», 30 Απρ 2018. URL: https://www.asianews.it/news-en/Patriarch-Kirill-praises-the-World-Council-of-Churches-44279.html · https://www.asianews.it/news-en/Patriarch-Kirill-praises-the-World-Council-of-Churches-44279.html ↩

82. Μητροπολίτης Κύριλλος Γκουντιάεφ (μετέπειτα Πατριάρχης Κύριλλος), ομιλία στην 7η Γενική Συνέλευση του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών, Καμπέρα, Αυστραλία, Φεβρουάριος 1991. Πλήρες απόσπασμα στα ρωσικά: «Я не хотел бы, чтобы из той критики, которую православные имели в отношении Всемирного совета церквей в Канберре, следовал вывод, что речь идёт о членстве или нечленстве во Всемирном совете церквей. Всемирный совет церквей является для нас общим домом. И тот факт, что православные воспринимают его как свой дом и хотят, чтобы этот дом был колыбелью единой церкви, вот из этого следует их особая ответственность за судьбу Всемирного совета церквей и желание способствовать развитию экуменического движения.» Αγγλική μετάφραση: «Δεν θα ήθελα η κριτική που ασκήθηκε από τους Ορθοδόξους σχετικά με το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών στην Καμπέρα να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για μέλος ή μη μέλος του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών. Το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών είναι κοινό σπίτι για εμάς. Και το γεγονός ότι οι Ορθόδοξοι το αντιλαμβάνονται ως σπίτι τους και θέλουν αυτό το σπίτι να είναι η κούνια μιας ενωμένης εκκλησίας, από αυτό απορρέει η ιδιαίτερη ευθύνη τους για την τύχη του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών και η επιθυμία τους να συμβάλουν στην ανάπτυξη του οικουμενικού κινήματος.» Βίντεο: Αυτή η δήλωση αναλύεται λεπτομερώς στο Κεφάλαιο 7. URL: https://www.youtube.com/watch?v=KR4OkPcUQQY · https://www.youtube.com/watch?v=KR4OkPcUQQY ↩

83. Ρωσικό πρωτότυπο: «Самыми выдающимися среди них по праву считаются митрополит Ленинградский и Новгородский Никодим (Ротов) и нынешний Предстоятель Русской Православной Церкви Святейший Патриарх Московский и всея Руси Кирилл.» ↩

84. Mark Galeotti, παρατίθεται στο Taras Kuzio, Russian Nationalism and the Russian-Ukrainian War: Autocracy-Orthodoxy-Nationality (Routledge, 2022), σ. 204: «Υπό τον Βλαντίμιρ Πούτιν, και ιδιαίτερα υπό τον Μητροπολίτη Κύριλλο, ο οποίος εξελέγη το 2009, η συμμαχία Κρεμλίνου-Εκκλησίας υπήρξε ιδιαιτέρως εντυπωσιακή.» ↩

85. Dmitry Adamsky, Russian Nuclear Orthodoxy: Religion, Politics, and Strategy (Stanford University Press, 2019), σ. 24. Ο Κύριλλος δήλωσε ότι στρατηγικός στόχος ήταν «η αναβίωση του θεσμού του στρατιωτικού κλήρου» και η επίτευξη «μέγιστου εκχριστιανισμού των ενόπλων δυνάμεων». ↩

86. Adamsky, Russian Nuclear Orthodoxy, σ. 24. Ο Κύριλλος «τοποθέτησε την εκκλησία και τον στρατό ως “αδέλφια στα όπλα”. Παρουσίασε αμφότερους ως κεντρικούς θεσμούς αποκλεισμένους από την πολιτική ζωή· αμφότεροι αντιλαμβάνονταν τους εαυτούς τους, λόγω παρόμοιων πνευματικο-ηθικών αξιών, ως τους κύριους υπερασπιστές της Πατρίδας». ↩

87. Christopher Andrew, The World Was Going Our Way: The KGB and the Battle for the Third World (Basic Books, 2005), σσ. 487-488. Ο Andrew περιγράφει την υιοθέτηση της «πνευματικής ασφαλείας» από την FSB ως επιχειρησιακή έννοια, σημειώνοντας ότι «η πνευματικότητα έχει γίνει κοινός τόπος στο υλικό δημοσίων σχέσεων της FSB». Η «Έννοια Εθνικής Ασφαλείας» της Ρωσικής Ομοσπονδίας περιλαμβάνει ρητά «υπεράσπιση της πολιτιστικής και πνευματικο-ηθικής κληρονομιάς, ιστορικών παραδόσεων και κανόνων κοινωνικής ζωής». ↩

88. Το Μετάλλιο «Για Συνεργασία» (Медаль «За взаимодействие») είναι υπηρεσιακό μετάλλιο της Υπηρεσίας Εξωτερικών Πληροφοριών της Ρωσικής Ομοσπονδίας (SVR), θεσπισμένο με διαταγή της SVR τον Νοέμβριο του 2004. Σύμφωνα με τον κανονισμό του, το μετάλλιο απονέμεται σε πρόσωπα που «παρείχαν σημαντική βοήθεια στην Υπηρεσία Εξωτερικών Πληροφοριών της Ρωσικής Ομοσπονδίας στην εκτέλεση των αποστολών που της ανατέθηκαν». Πηγή: επίσημος ιστότοπος SVR, https://web.archive.org/web/20250812025344/http://www.svr.gov.ru/smi/2023/02/spetskor-ria-novosti-poluchil-medal-svr-za-publikatsii-o-vneshney-razvedke.htm ↩

89. «An Orthodox church was consecrated in the city of Westeros» («В городе Вестерос освящен православный храм»), Παγκόσμιο Ρωσικό Λαϊκό Συμβούλιο (VRNS), πρόσβαση 19 Νοεμβρίου 2025. Η αρχική ανάρτηση περιλάμβανε φωτογραφίες του Μητροπολίτη Αντωνίου του ΤΕΕΣ να απονέμει το μετάλλιο SVR στον π. Μακαρένκο Πάβελ Γκεοργκίεβιτς. Η ανάρτηση στη συνέχεια αφαιρέθηκε από τον ιστότοπο του VRNS. Αρχειοθετημένη έκδοση: https://web.archive.org/web/20250423161057/https://vrns.ru/news/v-gorode-vesteros-osvyashchen-pravoslavnyj-hram/?sphrase_id=6435. Το κείμενο της βράβευσης αναφέρει: «Awarded with the medal ‘For Cooperation’ / Order of the SVR of Russia / Dated November 4, 2023 / No. 4023-ПН / [Fr.] Makarenko Pavel Georgievich / Director of the SVR of Russia / (signature) / S. Naryshkin.» ↩

90. «Exclusive investigation: Is the Russian Orthodox Church in Sweden a platform for espionage?» (Αποκλειστική έρευνα: Είναι η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία στη Σουηδία πλατφόρμα κατασκοπείας;), France 24 English, https://www.youtube.com/watch?v=GfKgIREraKQ ↩

91. Επίσημη δήλωση της Αστυνομίας Ασφαλείας της Σουηδίας (Säkerhetspolisen/SÄPO), Φεβρουάριος 2024: «το ρωσικό κράτος χρησιμοποιεί τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία του Πατριαρχείου Μόσχας στη Σουηδία ως πλατφόρμα με σκοπό τη διεξαγωγή συλλογής πληροφοριών και άλλων δραστηριοτήτων που απειλούν την ασφάλεια υπό μορφή επιρροής κατά της Σουηδίας». Κατόπιν αυτής της αξιολόγησης, η Σουηδική Υπηρεσία Υποστήριξης Θρησκευτικών Κοινοτήτων διέκοψε κάθε χρηματοδότηση προς τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία. Πηγές: The Moscow Times, “Sweden Cuts Support for Russian Church After Intelligence Warnings,” 29 Φεβρουαρίου 2024· Kyiv Post, 29 Φεβρουαρίου 2024· Politico, “Sweden’s Spy Church,” Νοέμβριος 2024. URL: https://www.themoscowtimes.com/2024/02/29/sweden-cuts-support-for-russian-church-after-intelligence-warnings-a84296 · https://www.themoscowtimes.com/2024/02/29/sweden-cuts-support-for-russian-church-after-intelligence-warnings-a84296 · https://www.kyivpost.com/post/28838 · https://www.kyivpost.com/post/28838 · https://www.politico.eu/article/new-russian-orthodox-church-suspicion-sweden-town-vasteras/ · https://www.politico.eu/article/new-russian-orthodox-church-suspicion-sweden-town-vasteras/ · https://noek.info/nachrichten/osteuropa/russland/3258-sweden-cuts-funding-to-russian-orthodox-church-after-its-deemed-a-security-threat · https://noek.info/nachrichten/osteuropa/russland/3258-sweden-cuts-funding-to-russian-orthodox-church-after-its-deemed-a-security-threat ↩

92. Βουλγαρία: Ο Αρχιμανδρίτης Βασσιανός (Νικολάι Ζμέεφ) και δύο Λευκορώσοι ιερείς απελάθηκαν από την Κρατική Υπηρεσία Εθνικής Ασφαλείας της Βουλγαρίας (DANS), 21 Σεπτεμβρίου 2023. Η DANS δήλωσε ότι οι δραστηριότητες «στρέφονταν κατά της εθνικής ασφαλείας και των συμφερόντων της Δημοκρατίας της Βουλγαρίας» ως μέρος «υβριδικής στρατηγικής της Ρωσίας». Πηγή: RFE/RL, 21 Σεπτεμβρίου 2023. Τσεχία: Ο Πρωτοπρεσβύτερος Νικολάι Λισντσένουκ απελάθηκε, 2024. Ο Υπουργός Εξωτερικών Γιαν Λιπάβσκι δήλωσε: «Δεν θεωρώ τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία του Πατριαρχείου Μόσχας εκκλησία, ούτε τους εκπροσώπους της κληρικούς. Αποτελεί μέρος του κατασταλτικού μηχανισμού του Κρεμλίνου.» Εσθονία: Ο Μητροπολίτης Ευγένιος (Ρεσέτνικοφ), επικεφαλής της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Εσθονίας (Πατριαρχείο Μόσχας), δεν ανανεώθηκε η άδεια παραμονής του από την Υπηρεσία Εσωτερικής Ασφαλείας της Εσθονίας, Ιανουάριος 2024. Φινλανδία: Ο Ναός της Κοιμήσεως κοντά στη ναυτική βάση Pansio στο Τούρκου έκλεισε τον Αύγουστο 2022. URL: https://www.rferl.org/a/bulgaria-expels-russian-orthodox-vassian/32603287.html · https://www.rferl.org/a/bulgaria-expels-russian-orthodox-vassian/32603287.html · https://english.radio.cz/karlovy-vary-revoke-honorary-citizenship-russian-priest-expelled-czechia-8841212 · https://english.radio.cz/karlovy-vary-revoke-honorary-citizenship-russian-priest-expelled-czechia-8841212 · https://orthodoxtimes.com/czech-republic-secret-services-target-moscow-patriarchates-activities/ · https://orthodoxtimes.com/czech-republic-secret-services-target-moscow-patriarchates-activities/ · https://www.themoscowtimes.com/2024/01/18/estonia-banishes-russian-orthodox-leader-as-security-risk-police-a83765 · https://www.themoscowtimes.com/2024/01/18/estonia-banishes-russian-orthodox-leader-as-security-risk-police-a83765 · https://icds.ee/en/church-is-a-body-of-state-how-the-kremlin-wields-religion-as-a-weapon/ · https://icds.ee/en/church-is-a-body-of-state-how-the-kremlin-wields-religion-as-a-weapon/ ↩

93. Την άνοιξη 2023, το FBI διένειμε σε Ορθόδοξες ενορίες των ΗΠΑ εξασελίδη ειδοποίηση με τίτλο «Russian Intelligence Services Victimize Russian Orthodox Church and other Eastern Orthodox Churches», ταυτοποιώντας τον Dmitry Petrovsky, υπάλληλο του ΤΕΕΣ, ως ύποπτο Ρώσο αξιωματικό πληροφοριών υπό μη επίσημη κάλυψη. Όταν η Υπηρεσία Τελωνείων και Προστασίας Συνόρων των ΗΠΑ σταμάτησε τον Πετρόφσκι τον Μάιο 2021, ο υπολογιστής του περιείχε υπόμνημα που περιέγραφε συνεργασία μεταξύ της ΡΟΕ και των SVR, GRU και FSB. Τα μεταδεδομένα του FBI χρονολογούν το υπόμνημα στα τέλη Μαρτίου 2009, εβδομάδες αφού ο Κύριλλος έγινε Πατριάρχης. Πρώτη αναφορά από Andrei Soldatov και Irina Borogan, «Putin’s Useful Priests», Foreign Affairs (Council on Foreign Relations), 14 Σεπτεμβρίου 2023. Αναφέρθηκε επίσης από Meduza και Agentura.ru. Η επιστημονική συναίνεση πλέον αντιμετωπίζει το κωδικό όνομα «Mikhailov» ως τεκμηριωμένο γεγονός: βλ. Kristina Stoeckl, «The Pact of the Old Guard: Religion, Law, and Politics for a Russia at War», Journal of Law and Religion 39, αρ. 3 (Σεπτέμβριος 2024), Cambridge University Press (Open Access). URL: https://www.foreignaffairs.com/ukraine/putins-useful-priests-russia-church-influence-campaign · https://www.foreignaffairs.com/ukraine/putins-useful-priests-russia-church-influence-campaign · https://agentura.ru/en/new-nobility/putins-useful-priests/ · https://agentura.ru/en/new-nobility/putins-useful-priests/ · https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-law-and-religion/article/pact-of-the-old-guard-religion-law-and-politics-for-a-russia-at-war/939648BE1590CA95F141B1FDC658FB65 · https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-law-and-religion/article/pact-of-the-old-guard-religion-law-and-politics-for-a-russia-at-war/939648BE1590CA95F141B1FDC658FB65 ↩

94. Jack Watling, Oleksandr V. Danylyuk και Nick Reynolds, Preliminary Lessons from Russia’s Unconventional Operations During the Russo-Ukrainian War, February 2022–February 2023 (Royal United Services Institute, 29 Μαρτίου 2023), σσ. 11–12. Η έκθεση σημειώνει ότι η χρήση της ΡΟΕ δημιουργεί προστατευτικό φραγμό λόγω των «πολιτικών ευαισθησιών της κρατικής στόχευσης θρησκευτικών θεσμών», γεγονός που περιπλέκει τις αντιπληροφοριακές αντιδράσεις. https://static.rusi.org/202303-SR-Unconventional-Operations-Russo-Ukrainian-War-web-final.pdf.pdf ↩

95. Πατριάρχης Κύριλλος, «Патриаршая проповедь после Литургии в храме великомученика Георгия Победоносца г. Ростова-на-Дону» («Πατριαρχικό κήρυγμα μετά τη Λειτουργία στον ναό του Μεγαλομάρτυρα Γεωργίου του Τροπαιοφόρου στο Ροστόφ επί του Ντον»), 19 Οκτωβρίου 2025, https://www.patriarchia.ru/article/117846. Το συνοδικό περιοδικό της 30ής Οκτωβρίου 2025 καταγράφει ότι στις 19 Οκτωβρίου ο Πατριάρχης «τέλεσε την ακολουθία του μεγάλου εγκαινιασμού» του ναού και τη Θεία Λειτουργία στον νεοεγκαινιασμένο ναό, και απαριθμεί τους παρόντες, μεταξύ των οποίων τους V.V. Ustinov, Y.B. Slyusar, D.V. Pushilin, τον Αναπληρωτή Υπουργό Άμυνας Στρατηγό V.P. Goremykin, τον διοικητή της Νότιας Στρατιωτικής Περιφέρειας Στρατηγό A.S. Sanchik και τον Αντιστράτηγο O.Y. Veselkov. Βλ. https://www.patriarchia.ru/article/118012. ↩

96. Δελτίο Pryamoy Put’ (Прямой путь), Μόσχα, αρ. 1-2, 1992· παρατίθεται στον π. Βίκτωρα Ποτάποφ, Молчанием предаётся Бог (By Silence God Is Betrayed) (Tolyatti: Лествица, 1992), σ. 28. Το κείμενο του Ποτάποφ ταυτοποιεί τον Κύριλλο με κωδικό όνομα στην ίδια πρόταση: «митрополит Смоленский и Калининградский Кирилл (он же агент “Михайлов”) заявил, что факт встречи духовенства с представителями КГБ “нравственно безразличен”», δηλαδή «ο Μητροπολίτης Σμολένσκ και Καλίνινγκραντ Κύριλλος (ο ίδιος και πράκτορας “Mikhailov”) δήλωσε ότι το γεγονός της συνάντησης κληρικών με εκπροσώπους της KGB είναι “ηθικά αδιάφορο”». Πρόκειται για μία από τις παλαιότερες δημοσιευμένες ταυτοποιήσεις του Κυρίλλου ως πράκτορα «Mikhailov», εμφανιζόμενη το 1992, δεκαετίες πριν από τις ελβετικές και τσεχικές αρχειακές δημοσιεύσεις. Το απόσπασμα έχει παρατεθεί ανεξάρτητα από πολλά ρωσικά μέσα: The New Times, «Божественные голоса», 2009, https://newtimes.ru/articles/detail/3187/· Compromat.ru biographical dossier, http://www.compromat.ru/page_32401.htm· Chayka, 2012, https://www.chayka.org/node/2214. ↩

97. Όταν η Ελβετική Ομοσπονδιακή Αστυνομία αποχαρακτήρισε αρχεία τον Φεβρουάριο 2023 που επιβεβαίωναν τις κατηγορίες περί KGB, το Πατριαρχείο Μόσχας «αρνήθηκε να σχολιάσει», σύμφωνα με πολλαπλές ειδησεογραφικές πηγές. Η Ρωσική Πρεσβεία στη Βέρνη χαρακτήρισε τα στοιχεία «άλλο ένα παράδειγμα “ρωσοφοβίας” που εξαπλώνεται στην Ελβετία». Ο ανιψιός του Πατριάρχη Κυρίλλου, Μιχαήλ Γκουντιάεφ (όχι επίσημος εκπρόσωπος του ΠΜ), είπε ότι ο θείος του «δεν ήταν πράκτορας, ακόμη κι αν υπέκειτο στον “αυστηρό έλεγχο” της KGB». Πηγές: The Moscow Times, «Russian Patriarch Kirill Spied in Switzerland for KGB in ’70s – Media», 6 Φεβρουαρίου 2023, https://www.themoscowtimes.com/2023/02/06/russian-patriarch-kirill-spied-in-switzerland-for-kgb-in-70s-media-a80151· Euronews, «Patriarch Kirill worked for the KGB in the 1970s, Swiss media reports», 6 Φεβρουαρίου 2023, https://www.euronews.com/2023/02/06/patriarch-kirill-worked-for-the-kgb-in-the-1970s-swiss-media-reports· Odessa Journal, «Swiss media found confirmation that Moscow Patriarch Kirill was a KGB spy», https://odessa-journal.com/public/swiss-media-found-confirmation-that-moscow-patriarch-kirill-was-a-kgb-spy. Δεν έχει εκδοθεί επίσημη δήλωση του Πατριαρχείου Μόσχας που να αντικρούει τις κατηγορίες από το 1992 έως το 2023. ↩

98. Ο Αρχιεπίσκοπος-εκλεγμένος Στανίσλαβ Βίελγκους παραιτήθηκε από Αρχιεπίσκοπος Βαρσοβίας στις 7 Ιανουαρίου 2007, την ημέρα της επίσημης ενθρόνισής του, αφού επιτροπή της Καθολικής Εκκλησίας επιβεβαίωσε ότι είχε «συνειδητά και εκούσια συνεργαστεί» με την SB (μυστική αστυνομία της κομμουνιστικής εποχής). Ο φάκελός του φυλασσόταν στο Ινστιτούτο Εθνικής Μνήμης (IPN), Βαρσοβία. Πηγές: Newsweek, «Lessons from an Archbishop’s Fall»· Ethics and Public Policy Center (George Weigel, «The Archbishop and the Secret Police»)· VOA News, 5 Ιανουαρίου 2007. URL: https://www.newsweek.com/lessons-archbishops-fall-98535 · https://www.newsweek.com/lessons-archbishops-fall-98535 · https://www.georgeweigel.com/the-archbishop-and-the-secret-police/ · https://www.georgeweigel.com/the-archbishop-and-the-secret-police/ · https://www.voanews.com/a/a-13-2007-01-07-voa9/336143.html · https://www.voanews.com/a/a-13-2007-01-07-voa9/336143.html ↩

99. Τον Ιανουάριο του 2012, η Βουλγαρική Επιτροπή Αποκάλυψης Εγγράφων αποκάλυψε ότι 12 από τους 15 μητροπολίτες της Ιεράς Συνόδου της Βουλγαρικής Ορθόδοξης Εκκλησίας ήταν πρώην συνεργάτες της DS (Κρατικής Ασφάλειας/Държавна сигурност). Ο ιστορικός Μομτσίλ Μετόντιεφ της Επιτροπής χαρακτήρισε το εύρημα «πέρα από κάθε προσδοκία». Η Βουλγαρική Ορθόδοξη Εκκλησία αρνήθηκε να συνεργαστεί με την Επιτροπή. Πηγή: Momchil Metodiev, παρατίθεται στο Lucian Turcescu and Lavinia Stan, eds., Churches, Memory and Justice in Post-Communism (Palgrave Macmillan, 2021). ↩

100. Μητροπολίτης Νικολάε Κορνεάνου της Ρουμανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, παρατίθεται στο Lavinia Stan and Lucian Turcescu, «The Devil’s Confessors: Priests, Communists, Spies, and Informers», East European Politics and Societies 19, αρ. 4 (2005). Ο Κορνεάνου περιέγραψε δημόσια τη συνεργασία κληρικών με τη Securitate ως «την πορνεία της Εκκλησίας με το κομμουνιστικό καθεστώς». ↩

101. Η Γκαλίνα Σταροβόιτοβα συνέταξε νομοσχέδιο που προέβλεπε απαγόρευση σε πρώην πράκτορες της KGB, αξιωματικούς και στελέχη του ΚΚΣΕ να αναλάβουν δημόσια αξιώματα για 5 έως 10 χρόνια. Το νομοσχέδιο απορρίφθηκε από το ρωσικό κοινοβούλιο το 1992 και το 1997. Η Σταροβόιτοβα δολοφονήθηκε στις 20 Νοεμβρίου 1998 στην Αγία Πετρούπολη. Για τη σύγκριση με τη «Νυρεμβέργη»: Galina Starovoitova, 1992, O zaprete na professii dlia provodnikov politiki totalitarnogo rezhima (Περί Απαγόρευσης Επαγγελμάτων για τους Εκτελεστές της Πολιτικής του Ολοκληρωτικού Καθεστώτος), National Security Archive, George Washington University. Για τη νομοθετική ιστορία και τις επιπτώσεις στην καριέρα του Πούτιν: Sanshiro Hosaka, «Unfinished Business: 1991 as the End of the CPSU but Not of the KGB», Demokratizatsiya: The Journal of Post-Soviet Democratization 30, αρ. 4 (Φθινόπωρο 2022), σσ. 5-6. URL: https://www.researchgate.net/publication/367384355_Unfinished_Business_1991_as_the_End_of_the_CPSU_but_Not_of_the_KGB · https://www.researchgate.net/publication/367384355_Unfinished_Business_1991_as_the_End_of_the_CPSU_but_Not_of_the_KGB ↩

102. Ο Ρωσικός Νόμος περί Ασφαλείας του 1992 όρισε τους όρους «ασφάλεια», «ζωτικό συμφέρον» και «απειλή» με αρκετά αόριστο τρόπο ώστε να παρέχει στις διάδοχες υπηρεσίες της KGB ευρείες αρμοδιότητες πολιτικής αστυνόμευσης. Το Άρθρο 8 επέκτεινε το «σύστημα ασφαλείας» ώστε να περιλαμβάνει πολίτες και δημόσιους οργανισμούς. Το Άρθρο 2 παρείχε «νομική και κοινωνική προστασία σε πολίτες και οργανισμούς που “βοηθούν στη διασφάλιση της ασφάλειας σύμφωνα με τον νόμο”». J. Michael Waller, «Russia’s Legal Foundations for Civil Repression», Demokratizatsiya 1, αρ. 3 (1993), σσ. 111-112· Hosaka, «Unfinished Business», Demokratizatsiya 30, αρ. 4 (Φθινόπωρο 2022), σσ. 8-9. URL: https://jmichaelwaller.com/wp-content/uploads/2016/08/DEM-Russia-Legal-Found-Repression-01-3.pdf · https://jmichaelwaller.com/wp-content/uploads/2016/08/DEM-Russia-Legal-Found-Repression-01-3.pdf ↩

103. Για την Πολωνία: Ινστιτούτο Εθνικής Μνήμης (Instytut Pamięci Narodowej), ιδρύθηκε 1998. Για την Τσεχία: Νόμος Κάθαρσης, 1991· τα αρχεία της Υπηρεσίας Ασφαλείας ανοίχτηκαν στο κοινό. Για τη Γερμανία: Υπηρεσία Αρχείων Stasi (BStU), ιδρύθηκε 1991, με επεξεργασία πάνω από 7 εκατομμυρίων ατομικών αιτημάτων. Για τη Βουλγαρία: Επιτροπή Αποκάλυψης Εγγράφων, ιδρύθηκε 2006. Για την αδράνεια του Πατριαρχείου Μόσχας: π. Victor Potapov, Молчанием предаётся Бог (Με τη Σιωπή Προδίδεται ο Θεός) (Tolyatti: Лествица, 1992)· Keith Armes, «Chekists in Cassocks», Demokratizatsiya 1, αρ. 4 (1993). Η σύγκριση μεταξύ Βαπτιστικών οργανώσεων που εκκαθάρισαν τους συνεργάτες και του Πατριαρχείου Μόσχας που δεν το έπραξε τεκμηριώνεται στην κατάθεση του π. Γκλεμπ Γιακούνιν στην Ουάσιγκτον το 1992. Για τη σφαιρική συγκριτική μελέτη σε 12 χώρες, βλ. Lucian Turcescu and Lavinia Stan, eds., Churches, Memory and Justice in Post-Communism (Palgrave Macmillan, 2021). ↩