Η Άρνηση των Οθωμανών Νεομαρτύρων
Το 2016, ο Πατριάρχης Κύριλλος έδωσε τηλεοπτική συνέντευξη στην οποία περιέγραψε τη χριστιανική εμπειρία υπό την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά χιλιάδες Νεομάρτυρες (αγίους που μαρτύρησαν υπό οθωμανική κυριαρχία). Αυτά που είπε ο Πατριάρχης Κύριλλος για την εμπειρία τους και αυτά που μνημονεύει η Εκκλησία δεν είναι το ίδιο.
Κάποιοι μπορεί να πουν ότι πρόκειται απλώς για διπλωματία: μια ανακριβής δήλωση που έγινε για πολιτική σκοπιμότητα, όχι θεολογική θέση. Αλλά η Εκκλησία έχει δοξάσει χιλιάδες Νεομάρτυρες ακριβώς επειδή η θυσία τους ήταν αληθινή. Η άρνηση αυτής της θυσίας αντιφάσκει με τη λειτουργική μαρτυρία της ίδιας της Εκκλησίας.
Η Μαρτυρία των Νεομαρτύρων
Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά πολλούς Νεομάρτυρες που υπέφεραν υπό οθωμανική κυριαρχία. Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης κατέγραψε τους βίους τους στο Νέον Μαρτυρολόγιον, την κλασική συλλογή βίων αγίων που μαρτύρησαν υπό τους Οθωμανούς.[1] Αυτοί είναι πνευματικοί μάρτυρες, ανακηρυγμένοι άγιοι από την Εκκλησία και τιμώμενοι στις ακολουθίες της. Ο Άγιος Γεώργιος ο Νεομάρτυς εξ Ιωαννίνων απαγχονίστηκε το 1838 επειδή ομολόγησε τον Χριστό. Η Αγία Ακυλίνα της Θεσσαλονίκης μαρτύρησε το 1764 αφού αρνήθηκε την πίεση να γίνει μουσουλμάνα. Ο Άγιος Αχμέτ ο Καλλιγράφος αποκεφαλίστηκε το 1682 αφού μεταστράφηκε στον Χριστιανισμό. Οι Άγιοι Νεομάρτυρες του Τουρκικού Ζυγού ενσαρκώνουν τη μνήμη της Εκκλησίας για την αναγκαστική μεταστροφή, τον εξαναγκασμό, την ταπείνωση και το μαρτύριο υπό ισλαμική κυριαρχία.
Το σύστημα του devşirme («φόρος αίματος»), που αναπτύχθηκε υπό την πρώιμη οθωμανική κυριαρχία και κανονικοποιήθηκε στους επόμενους αιώνες, αφαιρούσε βιαίως χριστιανόπαιδα από τις οικογένειές τους, τα μετέστρεφε στο Ισλάμ και ενέτασσε πολλά στο σώμα των Γενιτσάρων. Η cizye (τζίζια), κεφαλικός φόρος επί μη Μουσουλμάνων επιβεβλημένος από το Κοράνιο (Σούρα 9:29) και εφαρμοζόμενος υπό ισλαμική κυριαρχία, τιμωρούσε τους Χριστιανούς που παρέμεναν Χριστιανοί. Εκκλησίες δεν μπορούσαν να κτιστούν ή να επισκευαστούν χωρίς άδεια. Οι καμπάνες υπόκειντο σε περιορισμούς. Η χριστιανική μαρτυρία κατά Μουσουλμάνων ήταν νομικά μειονεκτική ή απαράδεκτη σε σημαντικά περιβάλλοντα.[2]
Η θυσία τους τιμάται στις λειτουργικές ακολουθίες της Εκκλησίας. Η διαγραφή της αντιφάσκει με την κρίση της ίδιας της Εκκλησίας.
Η Σιωπή Ενώπιον της Πλάνης Είναι Μισανθρωπία
Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής δίδαξε ότι η αλήθεια δεν μπορεί να υπόκειται σε πολιτικό υπολογισμό:
«Μισανθρωπίαν γαρ ορίζομαι έγωγε, και αγάπης θείας χωρισμόν, το τη πλάνη πειράσθαι διδόναι ισχύν εις περισσοτέραν των αυτή προκατειλημμένων φθοράν.»
— Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, Patrologia Graeca, Τόμ. 91, στ. 465c· impantokratoros.gr[3]
Τι Είπε ο Πατριάρχης Κύριλλος
Στις 7 Ιανουαρίου 2016, ο Πατριάρχης Κύριλλος έδωσε τη Χριστουγεννιάτικη Συνέντευξή του στο ρωσικό τηλεοπτικό κανάλι «Россия 1» (Ρωσία-1). Ο δημοσιογράφος, Ντμίτρι Κισελιόφ, ρώτησε σε ποιο βαθμό η σύγκρουση στη Συρία αποτελούσε θρησκευτικό πόλεμο. Ο Κύριλλος απάντησε ότι δεν ήταν, και στράφηκε στην ιστορία. Αναγνώρισε τις αναγκαστικές μεταστροφές και την οθωμανική κατάκτηση βυζαντινών εδαφών, και στη συνέχεια σκοπίμως παραμέρισε αυτή τη βία: «если оставить за скобками собственно военные действия… то никогда ничего подобного тому, что сейчас происходит, в исламском мире не было» (αν αφήσουμε εκτός παρενθέσεων τις ίδιες τις στρατιωτικές επιχειρήσεις… τότε ποτέ τίποτα ανάλογο με αυτό που συμβαίνει τώρα δεν υπήρξε στον ισλαμικό κόσμο). Ως απόδειξή του, πρόσφερε αυτή την περιγραφή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας:
Взять даже пример Османской империи. Существовал определенный порядок отношений между религиозными общинами. До сих пор в руках мусульманина-араба — ключи от Храма Гроба Господня. Это все с тех самых турецких времен, когда мусульманин был ответственен за безопасность, за хранение христианских святынь. То есть был выработан такой способ взаимодействия общин, который, конечно, нельзя назвать режимом наибольшего благоприятствования, но люди жили, исполняли свои религиозные обязанности, существовали патриархаты, Церковь существовала.
Πάρτε ακόμη και το παράδειγμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Υπήρχε μια ορισμένη τάξη σχέσεων μεταξύ θρησκευτικών κοινοτήτων. Ακόμη και σήμερα, τα κλειδιά του Ναού του Παναγίου Τάφου βρίσκονται στα χέρια Μουσουλμάνου Άραβα. Αυτό προέρχεται από εκείνες τις τουρκικές εποχές, όταν ο Μουσουλμάνος ήταν υπεύθυνος για την ασφάλεια, για τη φύλαξη των χριστιανικών ιερών τόπων. Δηλαδή, αναπτύχθηκε ένας τρόπος αλληλεπίδρασης μεταξύ κοινοτήτων, που βεβαίως δεν μπορεί να ονομαστεί καθεστώς μέγιστης εύνοιας, αλλά οι άνθρωποι ζούσαν, εκπλήρωναν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα, υπήρχαν πατριαρχεία, η Εκκλησία υπήρχε.
— Πατριάρχης Κύριλλος, Χριστουγεννιάτικη Συνέντευξη στο Россия-1, 7 Ιανουαρίου 2016, http://www.patriarchia.ru/article/97323
Το Trend News Agency αργότερα τιτλοφόρησε το απόσπασμα που επανήλθε στη δημοσιότητα: «В Османской империи никто не уничтожал христианские меньшинства — Патриарх Кирилл» («Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία κανείς δεν εξόντωσε χριστιανικές μειονότητες: Πατριάρχης Κύριλλος»).[4] Δημοσιογράφοι και αναγνώστες άκουσαν τα λόγια του Κυρίλλου ως άρνηση ή υποβάθμιση της οθωμανικής βίας κατά των Χριστιανών.
Το συγκριτικό πλαίσιο έχει σημασία: ο Κύριλλος αντιπαρέβαλλε την οθωμανική εποχή με τον ISIS για να υποστηρίξει ότι η σύγχρονη τρομοκρατία είναι ιστορικά πρωτοφανής. Αλλά η ίδια η σύγκριση αποτελεί το πρόβλημα. Η αφήγησή του δεν παραλείπει απλώς τον οθωμανικό διωγμό· χαρακτηρίζει τους Οθωμανούς Μουσουλμάνους ως προστάτες: «υπεύθυνος για την ασφάλεια, για τη φύλαξη των χριστιανικών ιερών τόπων». Παραδέχτηκε ότι η οθωμανική κυριαρχία «βεβαίως δεν μπορεί να ονομαστεί καθεστώς μέγιστης εύνοιας», και αμέσως μετά παρουσίασε το σύστημα ως λειτουργική συνύπαρξη: «οι άνθρωποι ζούσαν, εκπλήρωναν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα, υπήρχαν πατριαρχεία».
Το ίδιο θα μπορούσε να ειπωθεί για τη σοβιετική κυριαρχία: εκκλησίες υπήρχαν, ο κόσμος προσευχόταν, το Πατριαρχείο επιβίωσε. Αλλά ποιος εκ των ευσεβών πιστών θα δεχόταν αυτό ως ειλικρινή περιγραφή της εποχής των Νεομαρτύρων; Η ίδια λογική ισχύει εδώ.
Η Εκκλησία τιμά Νεομάρτυρες που υπέφεραν και πέθαναν υπό οθωμανική καταπίεση εν μέσω αναγκαστικών μεταστροφών, εκτελέσεων για την ομολογία του Χριστού, του παιδομαζώματος και της τζίζια. Το να αποκαλείται η οθωμανική τάξη πραγμάτων μια τάξη στην οποία οι μουσουλμάνοι ήταν «υπεύθυνοι για την ασφάλεια» και «για τη φύλαξη των χριστιανικών ιερών τόπων» συσκοτίζει αυτή την καταπίεση χάριν πολιτικής σκοπιμότητας.
Η συνέντευξη επανεμφανίστηκε τον Απρίλιο του 2021, όταν η κυβέρνηση Μπάιντεν αναγνώρισε επίσημα τη Γενοκτονία των Αρμενίων, φέρνοντας ξανά στο προσκήνιο την περιγραφή της οθωμανικής κυριαρχίας από τον Κύριλλο ως λειτουργική συνύπαρξη.
Αντιμετώπιση Ζημιών, Όχι Ανάκληση
Η αρχική δήλωση μόνη της θα δικαιολογούσε ανησυχία. Αλλά η αντίδραση του Πατριαρχείου τα χειροτέρεψε.
Αντί να επιβεβαιώσει άμεσα τη μαρτυρία των Νεομαρτύρων στο πλαίσιο της αντιπαράθεσης, το Πατριαρχείο ισχυρίστηκε αργότερα ότι το βίντεο «δεν αντικατοπτρίζει τις πραγματικές απόψεις του Πατριάρχη Κυρίλλου», σημειώνοντας ότι είχε προηγουμένως εκφράσει σεβασμό για τα θύματα της Γενοκτονίας των Αρμενίων κατά τη διάρκεια επίσκεψης στο μνημείο του Ερεβάν.[5]
Αυτό δεν είναι διόρθωση αλλά ελιγμός δημοσίων σχέσεων. Μια γνήσια διόρθωση θα κατονόμαζε τι ήταν λάθος: ο Πατριάρχης παρουσίασε την Οθωμανική Αυτοκρατορία ως λειτουργική συνύπαρξη ενώ η Εκκλησία τιμά Νεομάρτυρες που πέθαναν υπό εκείνη ακριβώς την αυτοκρατορία. Αντ’ αυτού, το Πατριαρχείο επικαλέστηκε μια παλαιότερη επίσκεψη σε μνημείο ως απόδειξη των «πραγματικών απόψεων» του Κυρίλλου, χωρίς να διορθώσει τα δημόσια αρχεία. Στις απαντήσεις που παρατίθενται εδώ, ο Πατριάρχης Κύριλλος δεν επανεπιβεβαίωσε δημοσίως τη λειτουργική μαρτυρία της Εκκλησίας για τους Νεομάρτυρες ούτε ανακάλεσε το πλαίσιο της συνύπαρξης. Η δήλωση παρέμεινε ως είχε, η διπλωματική σχέση με την Τουρκία διαφυλάχθηκε, και η μνήμη των μαρτύρων θυσιάστηκε.
Η αποτυχία ανάκλησης αποτελεί την καθοριστική απόδειξη. Μια ανακριβής δήλωση στην τηλεόραση θα μπορούσε ίσως να συγχωρηθεί. Αλλά όταν αμφισβητήθηκε, δύο φορές, το Πατριαρχείο επέλεξε τον έλεγχο ζημιών αντί της άμεσης διόρθωσης (και αυτό αποτελεί μοτίβο). Αυτό μεταμορφώνει την ανακρίβεια σε διατηρημένο δημόσιο αρχείο ψεύδους.
Η Ετυμηγορία
Εάν η Εκκλησία ανακήρυξε αγίους τους Νεομάρτυρες επειδή η μαρτυρία τους για τον Χριστό υπό τον οθωμανικό διωγμό έχει σημασία, τότε ένας πατριάρχης που δημόσια υποβαθμίζει αυτόν τον διωγμό αντιφάσκει με την κρίση της ίδιας της Εκκλησίας. Η διδασκαλία του Αγίου Μαξίμου, που εκτέθηκε ανωτέρω, ότι η υποστήριξη της πλάνης είναι «μίσος προς τον άνθρωπο», ισχύει εδώ με πλήρη ισχύ. Η παρουσίαση της οθωμανικής κυριαρχίας ως πρότυπου συνύπαρξης, ενώ άγιοι πέθαναν αντιστεκόμενοι στον εξαναγκασμό μεταστροφής και τον ισλαμικό εξαναγκασμό, αποτελεί κακή διπλωματία, και κατά τα λόγια του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητή, «αποστασία από τη Θεία αγάπη».
Οι Νεομάρτυρες δεν συμβιβάστηκαν με την αλήθεια για τη δική τους επιβίωση. Ο Πατριάρχης Κύριλλος συμβίβασε τη μνήμη τους για μια διπλωματική σχέση. Με ποια βάση, λοιπόν, συνεχίζουν οι πιστοί Ορθόδοξοι να μνημονεύουν πατριάρχη που σβήνει τη μαρτυρία των ίδιων των αγίων της Εκκλησίας;
Νικόδημος ο Αγιορείτης, Νέον Μαρτυρολόγιον (Βενετία: Νικόλαος Γλυκύς, 1799)· ανατ. Αγιορειτικά Ανάλεκτα 3 (Άγιον Όρος: Αγιορείτικη Εστία, 2009). Η συλλογή καταγράφει τους βίους 85+ Νεομαρτύρων από το 1330 έως το 1796, συμπεριλαμβανομένων των Αγίων Γεωργίου του Νεομάρτυρα, Ακυλίνας και Αχμέτ του Καλλιγράφου. Συνεπιμέλεια με τον Άγιο Μακάριο Κορίνθου. ↩
Για το παιδομάζωμα, τη τζίζια και το νομικό πλαίσιο που διέπει τους Χριστιανούς υπηκόους υπό οθωμανική κυριαρχία, βλ. Halil Inalcik, The Ottoman Empire: The Classical Age, 1300–1600, μτφρ. Norman Itzkowitz και Colin Imber (Λονδίνο: Weidenfeld and Nicolson, 1973· ανατ. Phoenix, 1994). Για το απαράδεκτο της χριστιανικής μαρτυρίας κατά Μουσουλμάνων στα οθωμανικά δικαστήρια ειδικότερα, βλ. Najwa Al-Qattan, “Dhimmis in the Muslim Court: Legal Autonomy and Religious Discrimination”, International Journal of Middle East Studies 31, αρ. 3 (1999): 429–444. ↩
Πρωτότυπο ελληνικό: «Μισανθρωπίαν γαρ ορίζομαι έγωγε, και αγάπης θείας χωρισμόν, το τη πλάνη πειράσθαι διδόναι ισχύν εις περισσοτέραν των αυτή προκατειλημμένων φθοράν.» ↩
Το Trend News Agency τιτλοφόρησε το ρεπορτάζ: «В Османской империи никто не уничтожал христианские меньшинства — Патриарх Кирилл.» Βλ. https://ru.trend.az/world/turkey/3414147.html. Η συνέντευξη επανεμφανίστηκε ευρέως τον Απρίλιο 2021 μετά την αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων από τις ΗΠΑ. ↩
Τον Ιανουάριο του 2016, ο εκπρόσωπος του Πατριαρχείου π. Αλέξανδρος Βόλκοφ δήλωσε ότι ο Πατριάρχης Κύριλλος «δεν αρνήθηκε τη γενοκτονία των Αρμενίων του 1915» και ότι «η θέση της Εκκλησίας μας για τη γενοκτονία των Αρμενίων έχει εκφραστεί επανειλημμένα και σαφώς σε πολυάριθμες δηλώσεις και μηνύματα του Πατριάρχη», επαναδιατυπώνοντας τα λόγια του Κυρίλλου ως αναφερόμενα μόνο σε περιόδους «σχετικής ασφάλειας και σταθερότητας στη ζωή των θρησκευτικών μειονοτήτων». Βλ. RFE/RL Armenian Service, https://www.azatutyun.am/a/27481804.html. Όταν το βίντεο επανεμφανίστηκε τον Απρίλιο 2021, το Πατριαρχείο δήλωσε ότι «δεν αντικατοπτρίζει τις πραγματικές απόψεις του Πατριάρχη Κυρίλλου», επικαλούμενο την επίσκεψή του το 2010 στο μνημείο του Ερεβάν. Βλ. Helleniscope, https://www.helleniscope.com/2021/05/01/patriarch-of-moscow-the-ottoman-empire-did-not-exterminate-the-christian-minorities-video/. Καμία επίσημη διόρθωση ή ανάκληση δεν εκδόθηκε σε καμία από τις δύο περιπτώσεις. ↩