Τι έχουν αναιρέσει;

Πριν από λίγους μήνες κυκλοφόρησε το βιβλίο Η Αίρεση του Πατριάρχη Κυρίλλου, το οποίο εξετάζει τις δημόσιες δηλώσεις και διδασκαλίες του Πατριάρχη Κυρίλλου υπό το φως της μαρτυρίας των αγίων.

Όπως ήταν αναμενόμενο, όσοι διάκεινται ευνοϊκά προς τον Πατριάρχη Κύριλλο αντέδρασαν με πολλές αντιρρήσεις. Αυτές χωρίζονται στις ακόλουθες τρεις ομάδες:

1. Αντιρρήσεις που δείχνουν ότι το βιβλίο δεν διαβάστηκε προσεκτικά

2. Αντιρρήσεις που αλλάζουν το θέμα

3. Αντιρρήσεις που κατακρίνουν τους συγγραφείς

Εξετάσαμε προσεκτικά τις απαντήσεις στο βιβλίο και επιλέξαμε αντιρρήσεις που εκφράζουν τα ζητήματα που τίθενται συχνότερα, καθώς και εκείνες που μπορεί να φαίνονται πιο ισχυρές στους αναγνώστες που δεν το έχουν ακόμη διαβάσει.

Ας περάσουμε αμέσως στις αντιρρήσεις που διατυπώθηκαν.

Μια σύντομη σημείωση πριν αρχίσουμε:

Οι τίτλοι των αντιρρήσεων αποτελούν απλώς συνοπτικές παραφράσεις των επικρίσεων που δεχθήκαμε. Για την ακριβή διατύπωση και το πλαίσιό τους, συμβουλευθείτε τις πηγές στους συνδέσμους των αντίστοιχων υποσημειώσεων.

Α. Αντιρρήσεις που δείχνουν ότι το βιβλίο δεν διαβάστηκε προσεκτικά

Αντίρρηση 1: «Ο Πατριάρχης Κύριλλος δεν μπορεί να είναι εθνικιστής, αφού είναι οικουμενιστής»

Η Αίρεση του Πατριάρχη Κυρίλλου (στο υπόλοιπο άρθρο θα χρησιμοποιούμε τη συντομογραφία THOPK του αγγλικού τίτλου) αντλεί από τη σοφία των αγίων για να εξηγήσει τις πλάνες τόσο του εθνικισμού όσο και του οικουμενισμού.

• Ο εθνικισμός υποτάσσει την Εκκλησία σε ένα εθνοτικό ή εθνικό εγχείρημα.

• Ο οικουμενισμός θέτει σε συμβιβασμό τα όρια και την ομολογία της Εκκλησίας χάριν μιας ψευδούς ενότητας.

Το ίδιο πρόσωπο ή ο ίδιος θεσμός μπορεί να κάνει και τα δύο. Δεν υπάρχει απολύτως καμία αντίφαση στην ταυτόχρονη επιδίωξή τους.

Είναι πράγματι τόσο δύσκολο να καταλάβει ή να φανταστεί κανείς ότι οι θρησκευτικοί συμβιβασμοί, δηλαδή ο οικουμενισμός, μπορούν να εξυπηρετούν τα διπλωματικά συμφέροντα ενός έθνους;

Επομένως, η σύγχυση όσων διαμαρτύρονται οφείλεται κυρίως στην παρανόηση του όρου «εθνικισμός» και της πραγματικής του σημασίας. Γι’ αυτό, ήδη στην αρχή του Κεφαλαίου 16, που πραγματεύεται τον εθνικισμό, προβάλλεται ιδιαίτερα μια διευκρίνιση του Ιερομάρτυρα Δανιήλ Συσόεφ, ο οποίος ήταν και ο ίδιος Ρώσος και Μοσχοβίτης.

Τους καλούμε να διαβάσουν τώρα όσα παρέβλεψαν στις απαντήσεις τους:

Ο συνδυασμός εθνικισμού και Χριστιανισμού είναι εσφαλμένη διδασκαλία. […] Όταν αρχίζει μια συζήτηση για τον εθνικισμό, προκύπτουν προβλήματα εξαιτίας των όρων. Οι άνθρωποι καταλαβαίνουν με τη λέξη «εθνικισμός» οτιδήποτε μπορεί να φανταστεί κανείς. Όταν λέω ότι ο εθνικισμός δεν μπορεί να συνδυαστεί με τον Χριστιανισμό, εννοώ τη λέξη «εθνικισμός» όπως την εννοεί μια συνηθισμένη εγκυκλοπαίδεια. Σύμφωνα με οποιαδήποτε εγκυκλοπαίδεια, ο όρος έχει δύο ορισμούς. Ο πρώτος είναι η ιδέα ενός αποκλειστικού ρόλου, της υπεροχής του δικού μου έθνους έναντι όλων των άλλων εθνών. Ένας Χριστιανός δεν θα έλεγε ποτέ ότι είμαστε καλύτεροι από τους άλλους επειδή είμαστε Ρώσοι. Το δεύτερο είδος εθνικισμού που αναφέρει η εγκυκλοπαίδεια είναι ο ισχυρισμός ότι το έθνος αποτελεί την ανώτατη μορφή κοινωνικής οργάνωσης. Ούτε με αυτό θα συμφωνούσε ένας Χριστιανός. Το ανώτατο πράγμα στον κόσμο είναι η Εκκλησία.

— Ιερομάρτυρας Δανιήλ Συσόεφ, Questions to a Priest (Ερωτήσεις σε έναν ιερέα), ερώτηση 98

Από αυτά τα λόγια γίνεται οδυνηρά φανερό ότι ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ Συσόεφ, και μάλιστα στην ίδια του την πατρίδα, τη Ρωσία, αντιμετώπιζε συχνά ανθρώπους που παρανοούσαν τον εθνικισμό.

Η αντίρρηση που πιθανότατα θα ακολουθήσει είναι ότι ο εθνικισμός δεν έχει τίποτε κακό, εφόσον αυτοί τον αντιλαμβάνονται απλώς ως αγάπη για την πατρίδα. Όμως η αγάπη για την πατρίδα δεν είναι εθνικισμός. Και αυτό διευκρινίστηκε στο βιβλίο:

Ο πατριωτισμός είναι η αγάπη για την πατρίδα, και αυτά τα αισθήματα είναι φυσικά. Η αγάπη για το έθνος στο οποίο ανήκει κανείς είναι επίσης φυσικό συναίσθημα και δεν χρειάζεται ιδιαίτερη ονομασία. Για παράδειγμα, μπορεί κάποιος να αγαπά τη μητρική του γλώσσα, και αυτό είναι φυσιολογικό. Μπορεί να αγαπά τον πολιτισμό μέσα στον οποίο μεγάλωσε, και αυτό επίσης είναι φυσιολογικό.

— Ιερομάρτυρας Δανιήλ Συσόεφ, Questions to a Priest (Ερωτήσεις σε έναν ιερέα), ερώτηση 98

Μπορεί λοιπόν να αναρωτηθεί κανείς: ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην αγάπη για την πατρίδα και στον εθνικισμό;

Η πλάνη του εθνικισμού αρχίζει όταν ένα έθνος διεκδικεί πνευματική ανωτερότητα, αποκλειστικό ρόλο στην ιστορία της σωτηρίας ή το δικαίωμα να θέτει την Εκκλησία στην υπηρεσία των πολιτικών του συμφερόντων. Η αγάπη για την πατρίδα, που είναι φυσική και ορθή, γίνεται πρόβλημα μόνο όταν η αφοσίωση στο έθνος προηγείται της πιστότητας στον Χριστό και στην Εκκλησία Του.

Για παράδειγμα, αν προέχει το έθνος, οι καλές σχέσεις με τους μη Ορθοδόξους, δηλαδή ο οικουμενισμός, μπορούν ασφαλώς να γίνουν αφορμή για συμβιβασμό της πίστης χάριν της εθνικής ενότητας, δηλαδή του εθνικισμού. Γι’ αυτό ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ Συσόεφ τόνισε ορθά στον παραπάνω ορισμό ότι για έναν Ορθόδοξο Χριστιανό τίποτε δεν μπορεί να βρίσκεται πάνω από την Εκκλησία.

Αυτό έχει άμεση σημασία, καθώς ο Πατριάρχης Κύριλλος έχει επανειλημμένα θέσει το έθνος πάνω από τον Χριστιανισμό. Το βιβλίο παραθέτει πολλά παραδείγματα:

• Υποταγή της Εκκλησίας στο εγχείρημα του Ρωσικού Κόσμου (Κεφάλαιο 15)

• Θρησκευτική δικαιολόγηση του πολέμου της Ρωσίας (Κεφάλαιο 18)

• Διδασκαλία ότι ο θάνατος κατά την εκπλήρωση του στρατιωτικού καθήκοντος εξαλείφει τις αμαρτίες (Κεφάλαιο 17).

• Οικουμενιστική συμφωνία με τη Ρώμη (Κεφάλαιο 2)

• Αναγνώριση Ρωμαιοκαθολικών αγίων (Κεφάλαιο 6)

• Προώθηση του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών (Κεφάλαιο 7)

• Ισχυρισμός ότι Ορθόδοξοι Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι πιστεύουν στον ίδιο Θεό (Κεφάλαιο 5).

Στο τελευταίο παράδειγμα, ο Πατριάρχης Κύριλλος λέει ότι Ορθόδοξοι Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι πιστεύουν σε έναν Θεό και το συνδέει με την κοινή τους μέριμνα για την ευημερία του λαού τους και ολόκληρης της Ρωσίας.^[1] Πρόκειται για απολύτως σαφές παράδειγμα του πώς ο οικουμενισμός υπηρετεί την εθνική ενότητα.

Επομένως, δεν υπάρχει αντίφαση: ο εθνικισμός μπορεί να ενθαρρύνει τον οικουμενισμό και πράγματι τον έχει ενθαρρύνει.

Βεβαίως, είναι πολύ εύκολο να μπερδευτεί όποιος παρέλειψε κεφάλαια, ξεφύλλισε βιαστικά το βιβλίο και δεν το διάβασε προσεκτικά. Δυστυχώς, θα δούμε ότι οι περισσότερες αντιρρήσεις προέρχονται από απροσεξία, ανυπομονησία ή απλώς αδυναμία κατανόησης των λεπτών διακρίσεων που παρουσιάζονται.

Όλα τα παραπάνω παραθέματα βρίσκονται στο βιβλίο, μαζί με σαφείς ορισμούς και διακρίσεις ανάμεσα στον εθνικισμό και στον οικουμενισμό. Αυτοί οι ορισμοί αποτελούν τη βάση όσων επικρίνουμε. Ωστόσο, σε καμία από τις απαντήσεις δεν εξετάζονται με οποιονδήποτε ουσιαστικό τρόπο.

Όταν λοιπόν ρωτούν: «Πώς μπορεί όμως να κατηγορείται το ίδιο πρόσωπο για μαχητικό αντιδυτικό εθνικισμό και φιλολατινικό οικουμενισμό;»^[2], η απάντηση είναι απλή: σας το εξηγήσαμε στο βιβλίο που υποτίθεται ότι μόλις διαβάσατε.^[3]

Για να διαφωνήσει κανείς, θα έπρεπε είτε α) να δείξει πώς οι ορισμοί που ήδη δόθηκαν δεν εκφράζουν το consensus patrum, είτε β) να δείξει πώς παραποιήθηκαν οι δηλώσεις του Πατριάρχη Κυρίλλου ή γιατί δεν εμπίπτουν στους ορισμούς αυτούς.

Δεν απέδειξαν τίποτε από αυτά και, στις περισσότερες περιπτώσεις, δεν επιχείρησαν καν να το κάνουν. Με αυτά τα δεδομένα, δεν έχει νόημα να ρωτούν αν μπορούν να συνυπάρχουν οι δύο πλάνες, όταν έχουν δοθεί σαφή, συγκεκριμένα παραδείγματα και των δύο.

Αντίρρηση 2: «Η Ρωσία μπορεί να αποκαλείται ο Κατέχων»

Το THOPK επικρίνει τον Πατριάρχη Κύριλλο επειδή αποκαλεί τη Ρωσία «τον Κατέχοντα».

Διατυπώθηκε η εξής αντίρρηση: υποτίθεται ότι αυτό δεν δημιουργεί πρόβλημα, αφού και ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ταύτισε το ρωμαϊκό κράτος με τον Κατέχοντα. Έπειτα τίθεται το ρητορικό ερώτημα αν, κατά τη γνώμη μας, αυτό καθιστά αιρετικό τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο.^[4]

Πρέπει να γίνει κατανοητό ότι το χωρίο αυτό του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου ήδη παρατίθεται και εξηγείται στο Κεφάλαιο 18: Μπορεί ο πόλεμος να ονομαστεί ιερός;. Το να παρουσιάζει κανείς ως ανασκευή ένα παράθεμα που εμείς οι ίδιοι παραθέσαμε, χωρίς να εξετάζει όσα λέει το βιβλίο για τη σημασία του, δείχνει πόσο εξαντλητικός είναι αυτός ο διάλογος.

Ακολουθεί ολόκληρο το απόσπασμα του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου από το Κεφάλαιο 18: Μπορεί ο πόλεμος να ονομαστεί ιερός;:

Οἱ μὲν τοῦ Πνεύματος τὴν χάριν φασίν, οἱ δὲ τὴν Ῥωμαϊκὴν ἀρχήν, οἷς ἐγὼγε μάλιστα τίθεμαι. Διὰ τί; Ὅτι εἰ τὸ Πνεῦμα ἐβούλετο εἰπεῖν, οὐκ ἂν εἶπεν ἀσαφῶς, ἀλλὰ φανερῶς […] Ἐπειδὴ δὲ περὶ τῆς Ρωμαϊκῆς ἀρχῆς τοῦτό φησιν, εἰκότως ἠνίξατο, καὶ τέως φησὶ συνεσκιασμένως· οὐδὲ γὰρ ἐβούλετο περιττὰς ἔχθρας ἀναδέχεσθαι καὶ ἀνονήτους κινδύνους.

[…] Ἕως γὰρ ἂν ὁ ταύτης ᾖ τῆς ἀρχῆς φόβος, οὐδεὶς ταχέως ὑποταγήσεται, ὅταν δὲ αὕτη καταλυθῇ, ἐπιθήσεται τῇ ἀναρχίᾳ, καὶ τὴν τῶν ἀνθρώπων καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ ἐπιχειρήσει ἁρπάσαι ἀρχήν.

— Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, Ομιλία Δ΄ στην Β΄ προς Θεσσαλονικείς, https://www.newadvent.org/fathers/23054.htm

Είναι αλήθεια ότι ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος αναφέρεται στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Όταν όμως εξετάζουμε πατερικά κείμενα, τα συμφραζόμενα έχουν πάντοτε σημασία. Ποια είναι εδώ τα συμφραζόμενα;

Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος αναφέρεται στη Ρώμη επειδή η εξουσία της συγκρατούσε την αναρχία.

Πώς τεκμηριώνει αυτό τον ισχυρισμό του Κυρίλλου ότι η εγκατάλειψη των στρατιωτικών θέσεων της Ρωσίας σε αυτόν τον πόλεμο φέρνει πιο κοντά το «μεταφυσικό τέλος της ιστορίας»; Πού είναι το επιχείρημα που συνδέει τα δύο;

Επιπλέον, το βιβλίο παραθέτει τον Ιερομάρτυρα Δανιήλ Συσόεφ να αναφέρεται στην Αμερική ως τον Κατέχοντα, κάτι που δεν επικρίναμε. Επομένως, η ένσταση δεν αφορά απλώς τον χαρακτηρισμό μιας χώρας ως Κατέχοντος. Αφορά όσα υποστηρίζει ο Κύριλλος για τη Ρωσία και τον πόλεμό της. Η επανάληψη του ίδιου χωρίου του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου δεν αποδεικνύει ότι η στρατιωτική εκστρατεία της Ρωσίας εκπληρώνει τον ρόλο που εκείνος περιγράφει. Αυτό ακριβώς πρέπει να αποδείξουν οι απαντήσεις, αλλά σε μεγάλο βαθμό δεν το έκαναν και μάλιστα αρνήθηκαν να το κάνουν.

Υπάρχει και ένα ακόμη σημαντικό πρόβλημα:

Το 2015, ο ίδιος ο Πατριάρχης Κύριλλος απέκλειε αρχικά την ταύτιση του Κατέχοντος με συγκεκριμένο κράτος ή λαό:

«Удерживающим» является, конечно, не государство с тем или иным названием, и даже не народ. Удерживающим от распространения зла является добро.

Ο «Κατέχων» ασφαλώς δεν είναι ένα κράτος με τη μία ή την άλλη ονομασία, ούτε καν ένας λαός. Αυτό που συγκρατεί την εξάπλωση του κακού είναι το καλό.

— Πατριάρχης Κύριλλος, τηλεοπτική εκπομπή «Слово пастыря» («Λόγος ποιμένος»), 5 Δεκεμβρίου 2015, https://www.patriarchia.ru/article/97257

Μόνο αργότερα, τον Νοέμβριο του 2022, σχεδόν επτά χρόνια μετά την προηγούμενη δήλωσή του, ο Πατριάρχης Κύριλλος ανέτρεψε πλήρως τη δική του προηγούμενη θέση, υποστηρίζοντας τη γενικευμένη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία.

Вспоминая, что слово Божие говорит применительно к пришествию в мир антихриста, мы можем сказать, что сегодня Россия — это удерживающий. А это означает, что все силы антихриста будут брошены на нашу страну. Что же в нашей стране является сердцевиной духовного сопротивления? Бесспорно, Русская Православная Церковь.

Ενθυμούμενοι όσα λέει ο λόγος του Θεού για την έλευση του αντιχρίστου στον κόσμο, μπορούμε να πούμε ότι σήμερα η Ρωσία είναι ο Κατέχων. Αυτό σημαίνει ότι όλες οι δυνάμεις του αντιχρίστου θα ριχτούν εναντίον της χώρας μας. Ποια είναι λοιπόν η καρδιά της πνευματικής αντίστασης στη χώρα μας; Αναμφισβήτητα, η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία.

— Πατριάρχης Κύριλλος, ομιλία στη δεξίωση για τα γενέθλιά του, 20 Νοεμβρίου 2022, https://www.patriarchia.ru/article/79283

Нужно молиться за власти наши, за президента, за воинство наше, чтобы мы не сдали своих позиций. Иначе мы не просто будем побеждены некими иноземными силами — речь пойдет о приближении метафизического конца истории, потому что Россия — удерживающий (2 Фес. 2:7).

Πρέπει να προσευχόμαστε για τις αρχές μας, για τον πρόεδρο, για τον στρατό μας, ώστε να μην εγκαταλείψουμε τις θέσεις μας. Διαφορετικά, δεν θα πρόκειται απλώς για ήττα από κάποιες ξένες δυνάμεις: θα πρόκειται για την προσέγγιση του μεταφυσικού τέλους της ιστορίας, επειδή η Ρωσία είναι ο Κατέχων (Β΄ Θεσ. 2:7).

— Πατριάρχης Κύριλλος, ομιλία στη Λαύρα της Αγίας Τριάδος και του Αγίου Σεργίου, 18 Ιουλίου 2023, https://www.patriarchia.ru/article/104698

Άρα, το 2015 απέκλειε κάθε συγκεκριμένο κράτος ή λαό από αυτόν τον ρόλο. Τον Νοέμβριο του 2022, κατά τη διάρκεια της εισβολής, τότε μόνο ταύτισε κατά τρόπο βολικό τη Ρωσία με τον Κατέχοντα. Τον Ιούλιο του 2023 συνέδεσε αυτόν τον ρόλο με τη μη εγκατάλειψη των στρατιωτικών θέσεων στον πόλεμο: «ώστε να μην εγκαταλείψουμε τις θέσεις μας».

Επομένως, ο Πατριάρχης Κύριλλος αρχικά συμφωνούσε με όσα υποστηρίζουμε και αντέφασκε προς την προηγούμενη θέση του μόνο εν μέσω πολέμου. Ας δούμε πώς όσοι προβάλλουν αυτές τις αντιρρήσεις θα δικαιολογήσουν το ότι ο Πατριάρχης Κύριλλος αντιφάσκει με τον εαυτό του, ενώ προηγουμένως συμφωνούσε με την ερμηνεία του βιβλίου.

Αντίρρηση 3: «Αποκαλείτε άγιο τον π. Δανιήλ Συσόεφ, πράγμα που δείχνει ότι δεν καταλαβαίνετε τη Ρωσία»

Μία από τις πιο παράδοξες αντιρρήσεις για το THOPK αφορά τον Ιερομάρτυρα Δανιήλ Συσόεφ.

Σε μια ρωσόγλωσση απάντηση διατυπώθηκε το εξής: «Ο Συσόεφ δεν έχει ανακηρυχθεί άγιος από κανέναν και δεν είναι ούτε άγιος ούτε ιερομάρτυρας». Αυτό παρουσιάστηκε ως απόδειξη ότι δήθεν δεν καταλαβαίνουμε «ούτε ένα τόσο απλό ζήτημα όσο το πώς γίνεται η αγιοκατάταξη στη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία».^[5]

Δυστυχώς, αυτό δείχνει άγνοια της ευσέβειας και του φρονήματος στην ίδια τους τη χώρα:

• Στην πρώην ενορία του π. Δανιήλ στη Μόσχα και στον τάφο του, το 2015, πιστοί προσκυνούσαν το επιτραχήλιο που φορούσε όταν δολοφονήθηκε, ζητούσαν τις πρεσβείες του ως μάρτυρα και του έψαλλαν μεγαλυνάριο ως μάρτυρα. Πρόκειται για πράξεις τιμητικής προσκύνησης που τελούνταν ήδη πριν από την επίσημη αγιοκατάταξη. Βλ. «Memorial Services in Honor of the Martyred Fr. Daniel Sysoev» («Μνημόσυνα προς τιμήν του μαρτυρήσαντος π. Δανιήλ Συσόεφ»), Pravoslavie.ru, 27 Νοεμβρίου 2015.

• Το 2017, η Ορθόδοξη Χριστιανική Κοινότητα των Τατάρων της Μόσχας δήλωνε ρητά: «Ο ιερέας Δανιήλ Συσόεφ τιμάται επίσης από εμάς ως άγιος» («Так же нами почитаются как святые … и иерей Даниил Сысоев»). Βλ. την ανακοίνωση της κοινότητας στο Pravoslavie.ru.

• Ο πρωτοπρεσβύτερος Όλεγκ Στενιάεφ, στη Μόσχα, είπε: «Ήξερα ότι ήταν άγιος; Το ήξερα» («Знал ли я, что он святой? Знал») και «Η τιμή προς το πρόσωπό του έχει ήδη αρχίσει» («Почитание его уже началось»). Βλ. τη συνέντευξή του το 2012.

• Ο ιερέας Σέργιος Ελισέεφ, διδάσκων σε θεολογική σχολή της Μόσχας, λέει ότι ο π. Δανιήλ αφιέρωσε τη ζωή του στην Εκκλησία και μαρτύρησε για τον Χριστό. Βλ. τη μαρτυρία του στο Неизвестный Даниил (Ο άγνωστος Δανιήλ).

• Ο ίδιος ο Πατριάρχης Κύριλλος έγραψε ότι ο Κύριος έδωσε στον π. Δανιήλ «τη δυνατότητα να γίνει ομολογητής της πίστης και μάρτυρας για το έργο του ευαγγελικού κηρύγματος».^[6]

Ακόμη και ο ίδιος ο Πατριάρχης Κύριλλος, όπως είδαμε, δήλωσε ότι ήταν μάρτυρας! Ιερομάρτυρας είναι ένας μάρτυρας που ήταν ιερέας ή επίσκοπος. Η χρήση αυτού του τίτλου δεν σημαίνει ότι έχει ήδη εκδοθεί επίσημη απόφαση αγιοκατάταξης.^[6]

Το επόμενο σφάλμα είναι η παρανόηση της διαδικασίας αγιοκατάταξης. Πρόκειται για συνηθισμένη παρανόηση μεταξύ πολλών Ορθοδόξων Χριστιανών, και γι’ αυτό είναι χρήσιμη μια εξήγηση.

Όταν διαβάζουμε τους βίους αγίων όπως ο Άγιος Ιωάννης της Σαγκάης και του Σαν Φρανσίσκο^[7] ή ο Άγιος Γαβριήλ ο διά Χριστόν σαλός,^[8] διαπιστώνουμε ότι οι πιστοί τούς τιμούσαν πολύ πριν από την επίσημη αγιοκατάταξή τους. Αυτό δεν επιδέχεται αμφισβήτηση. Η άγνοια τέτοιων ζητημάτων δείχνει ελλιπή εξοικείωση με τους βίους των αγίων μας, τους οποίους ως Ορθόδοξοι Χριστιανοί οφείλουμε να διαβάζουμε.

Κατά κανόνα, ένας άγιος αγιοκατατάσσεται αφού ήδη έχει αναγνωριστεί ως άγιος. Η επίσημη αγιοκατάταξη απλώς αναγνωρίζει αυτό που οι ευσεβείς πιστοί ήδη θεωρούσαν αληθινό. Η ίδια η εξήγηση της Ρωσικής Εκκλησίας επιβεβαιώνει ότι η τιμή προηγείται της επίσημης αγιοκατάταξης:

• Ο Επίσκοπος Παγκράτιος, πρόεδρος της Συνοδικής Επιτροπής Αγιοκατατάξεων, παραθέτει τον ίδιο τον Κύριλλο, ο οποίος περιγράφει την αγιοκατάταξη ως «διαπίστωση της τιμής προς έναν αγωνιστή της πίστης που έχει ήδη διαμορφωθεί στον λαό της Εκκλησίας και έχει βεβαιωθεί από τον Θεό με θαύματα» (η έμφαση δική μας· «констатация сложившегося в церковном народе почитания подвижника веры, засвидетельствованного Богом чудесами»), και όχι απλώς ως μεταθανάτια επιβράβευση. Το κείμενο βρίσκεται στον ίδιο τον ιστότοπο του Πατριαρχείου Μόσχας: «Прославление и почитание святых» («Αγιοκατάταξη και τιμή των αγίων»), 1 Φεβρουαρίου 2014.

• Ο Μητροπολίτης Ιλαρίων γράφει επίσης ότι στην αρχαία Εκκλησία «τους μάρτυρες τους ανακήρυσσε αγίους η ίδια η λειτουργική πράξη, χωρίς καμία τυπική διαδικασία» («мучеников объявляла святыми сама богослужебная практика, без всяких формальностей»). Βλ. «Подвиг мучеников — живой опыт Церкви» («Το άθλημα των μαρτύρων, ζωντανή εμπειρία της Εκκλησίας»), 24 Οκτωβρίου 2013.

• Η διαδικασία αγιοκατάταξης του 2016 της Ιεράς Συνόδου απαιτεί να συγκεντρώνονται τοπικά στοιχεία για θαύματα και για «τιμή μεταξύ του λαού» («почитании в народе»), πριν αποφασίσει η Σύνοδος.

Επομένως, η επίσημη αγιοκατάταξη προϋποθέτει προϋπάρχουσα τιμή. Η ιδέα ότι κάποιος δεν καταλαβαίνει τη Ρωσία επειδή τιμά ένα πρόσωπο πριν από την επίσημη αγιοκατάταξή του φανερώνει κατάφωρη άγνοια της ορθόδοξης παράδοσής μας.

Ας αφήσουμε για λίγο στην άκρη αυτά τα σαφή στοιχεία και ας εξετάσουμε το θέμα από άλλη πλευρά. Αυτή η αντίληψη για την αγιοκατάταξη στην Εκκλησία ισχύει καθολικά. Εκείνο που ακούμε στην παραπάνω εξήγηση είναι ότι η ρωσική Ορθοδοξία δήθεν ανακηρύσσει τους αγίους της με τρόπο άγνωστο στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Πρόκειται για φοβερό ισχυρισμό. Η Ορθοδοξία είναι μία. Πώς γίνεται Έλληνες, Σέρβοι, Ρώσοι κ.ά. να αγιοκατατάσσουν με εντελώς διαφορετικό τρόπο, και εμείς κατά κάποιον τρόπο να μην καταλαβαίνουμε μια δήθεν μοναδική διαδικασία αγιοκατάταξης στη Ρωσία;

Αυτή η αντίληψη αγγίζει την αίρεση και τον εθνοφυλετισμό. Αλλάζει η ορθόδοξη πίστη στα ρωσικά σύνορα; Μας ζητείται να δεχθούμε ξεχωριστό ρωσικό κριτήριο αγιότητας;

Δεν προκαλεί λοιπόν καμία έκπληξη ότι αυτοί οι άνθρωποι χλευάζουν και παραβλέπουν τα πολλά που λέει ο Πατριάρχης Κύριλλος, ενώ οι ίδιοι αγνοούν βασικές αρχές της ορθόδοξης πίστης.

Όπως είδαμε, οι Ρώσοι πιστοί τιμούν τον Ιερομάρτυρα Δανιήλ Συσόεφ, Ρώσοι κληρικοί τον αποκαλούν άγιο και ο ίδιος ο Πατριάρχης Κύριλλος τον αποκαλεί μάρτυρα. Όταν όμως κάνουν το ίδιο άλλοι, μη Ρώσοι, αυτό δήθεν αποδεικνύει ότι όσοι διαφωνούν μαζί τους δεν καταλαβαίνουν τη Ρωσία. Το μόνο που δείχνει, ωστόσο, είναι ότι οι ίδιοι δεν καταλαβαίνουν ούτε τη χώρα τους ούτε την αγία Ορθοδοξία, την οποία προσεγγίζουν μόνο με επιφανειακό, πολιτισμικό και εθνικιστικό τρόπο: πρώτα η Ρωσία, ύστερα η Ορθοδοξία.

Αντίρρηση 4: «Επαινείτε τον ελληνικό εθνικισμό, αλλά καταδικάζετε τον ρωσικό»

Όπως αναφέρεται στο βιβλίο και στην προηγούμενη αντίρρηση, ο εθνικισμός δεν είναι ορθόδοξος και το βιβλίο δεν υποστηρίζει καμία μορφή του. Δεν επαινεί κανενός είδους εθνικισμό. Δυστυχώς, συνεχίζεται το ίδιο μοτίβο: επίμονη διάθεση να μας αποδίδουν λόγια που δεν είπαμε, αντί να διαβάσουν και να καταλάβουν όσα διατυπώσαμε με προσοχή.

Ζητούμε από όσους προβάλλουν αυτές τις αντιρρήσεις να διαβάσουν πολύ προσεκτικά όσα θα εξηγήσουμε τώρα.

Ο εθνικισμός δεν είναι ορθόδοξος. Δεν έχει σημασία αν είναι ελληνικός, ρωσικός ή σερβικός. Παρακαλούμε και πάλι να διαβάσετε τον παραπάνω ορισμό του Ιερομάρτυρα Δανιήλ Συσόεφ πριν σπεύσετε να απαντήσετε, καθώς και το αντίστοιχο κεφάλαιο του βιβλίου.

Ο εθνικισμός διαφέρει από τον έπαινο ενός έθνους για την υπηρεσία του στην ανθρωπότητα, χωρίς περιφρόνηση ή υποτίμηση κανενός άλλου έθνους. Το THOPK εξηγεί και διακρίνει σαφώς την υπηρεσία από την εθνική ανωτερότητα.

Ρωτούμε επίμονα όσους αντιδρούν: τι άλλο πρέπει να κάνουμε, πέρα από το να το γράψουμε σε ένα κεφάλαιο, για να το διαβάσετε και να το αναγνωρίσετε;

Στο THOPK παραθέτουμε τον Φίλωνα, τον οποίο παρουσιάζουμε ως εξελληνισμένο Ιουδαίο φιλόσοφο που «υπερεπαίνεσε» την Ελλάδα. Πού τον επιδοκιμάζουμε γι’ αυτό; Μπορούν όσοι μας αποδίδουν ανύπαρκτες θέσεις να δείξουν πού τον παρουσιάζουμε ως άγιο ή καθιστούμε τον έπαινό του δογματικό κριτήριο;

Η σχετική συζήτηση έκανε μια σύγκριση: ακόμη και αν δεχθούμε τον έπαινο του Φίλωνα για την Ελλάδα, συνάγεται ότι το ελληνικό έθνος είναι απαραίτητο για την Ορθοδοξία ή ότι η στρατιωτική του επιβίωση συγκρατεί τον Αντίχριστο; Όχι. Ούτε ο έπαινος της Ρωσίας τεκμηριώνει τέτοιους ισχυρισμούς για τη Ρωσία. Το βιβλίο στη συνέχεια δίνει το ίδιο κριτήριο για κάθε έθνος: την υπηρεσία του στην ανθρωπότητα, χωρίς περιφρόνηση ή υποτίμηση άλλων εθνών. Αυτό είναι το πλαίσιο στο κεφάλαιο για τον Ρωσικό Κόσμο και τον εθνοφυλετισμό. Φυσικά, ποτέ δεν το εξετάζουν.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν επιτρέπεται η αγάπη για ένα έθνος, αλλά με ποια βάση ο Πατριάρχης Κύριλλος διεκδικεί για τη Ρωσία όσα οι άγιοι δεν αποδίδουν σε κανένα έθνος: ιδιαίτερο ρόλο στην ιστορία της σωτηρίας και πόλεμο που εξαλείφει αμαρτίες.

Η αγάπη για την πατρίδα και η ευγνωμοσύνη για την υπηρεσία της στον Χριστιανισμό δεν είναι η πλάνη που καταδικάζουμε. Ακόμη και οι Έλληνες γέροντες και άγιοι που παραθέτουμε κάνουν την ίδια διάκριση με τον Ιερομάρτυρα Δανιήλ Συσόεφ.

Αφού αυτοί οι άνθρωποι δεν μπορούν να διαβάσουν το βιβλίο, ας δουν την εξήγηση του Μητροπολίτη Αυγουστίνου, από το βιβλίο που υποτίθεται ότι κρίνουν:

Το σημαντικότερο [κριτήριο ενός έθνους] μετριέται με την ποσότητα και την ποιότητα της υπηρεσίας που προσφέρει στην ανθρωπότητα. Όχι να εξαναγκάζει ή να εκμεταλλεύεται τον κόσμο με τη δύναμή του, αλλά να τον υπηρετεί υλικά και πνευματικά: αυτό είναι το ιδανικό στο οποίο πρέπει να αποβλέπει κάθε άνθρωπος και κάθε έθνος.

Δεν περιφρονούμε ούτε υποτιμούμε κανένα έθνος. Κάθε έθνος έχει θέση κάτω από τον ήλιο, όπως και κάθε άνθρωπος. Και κάθε έθνος μπορεί να αναπτύξει τα χαρίσματα που του δόθηκαν και να συμβάλει στην πρόοδο της ανθρωπότητας.

— Μητροπολίτης Αυγουστίνος Καντιώτης, The Greek Nation (Το ελληνικό έθνος, 1998), σσ. 13, 17

Ο Θεός πάντοτε χρησιμοποίησε έθνη, γλώσσες και πολιτισμούς στην υπηρεσία του Ευαγγελίου. Αυτή όμως η υπηρεσία ποτέ δεν προσδίδει σε ένα έθνος πνευματική ανωτερότητα λόγω αίματος, πεπρωμένου ή ισχύος. Το THOPK τεκμηριώνει γιατί οι αξιώσεις του Κυρίλλου για τη Ρωσία ξεπερνούν αυτό το όριο.

Το επιβεβαιώνει και ένας αγαπητός Σέρβος άγιος, του οποίου τα λόγια επίσης βρίσκονται ξεκάθαρα στο βιβλίο:

Ο σλαβοφιλισμός δεν έχει καμία αξία από μόνος του, παρά μόνο ως φορέας και σκεύος της Ορθοδοξίας. […] Επομένως, οι αληθινοί Ορθόδοξοι δεν μπορούν ποτέ να είναι σωβινιστές.

Αν θέλαμε να αποκρυσταλλώσουμε αυτή την αρχή του Δεσπότη, θα τη διατυπώναμε ως εξής: το ρωσικό, το σερβικό και το βουλγαρικό έθνος μπορούν να είναι μεγάλα μόνο αν σκοπός της ύπαρξής τους είναι η συλλογική πραγμάτωση των εντολών του Ευαγγελίου. Διαφορετικά, ο «σερβισμός», ο «ρωσισμός» και ο «βουλγαρισμός» καταντούν παράλογος και ολέθριος σωβινισμός. Αν ο «σερβισμός» δεν ανθεί με τη δύναμη των ευαγγελικών ασκητικών αγώνων και δεν αποβλέπει στην ορθόδοξη καθολικότητα, θα πνιγεί στον ίδιο του τον εγωιστικό σωβινισμό. Ό,τι ωφελεί τον σερβικό λαό ωφελεί και τις άλλες ορθόδοξες εθνότητες. Τα έθνη παρέρχονται, το Ευαγγέλιο είναι αιώνιο. Μόνο στον βαθμό που ένα έθνος είναι γεμάτο από την αιώνια ευαγγελική αλήθεια και δικαιοσύνη υπάρχει, και το ίδιο γίνεται και παραμένει αιώνιο.

— Άγιος Ιουστίνος Πόποβιτς, «The Mystery of the Personality of Metropolitan Anthony» («Το μυστήριο της προσωπικότητας του Μητροπολίτη Αντωνίου»), Orthodox Life, τόμ. 34, αρ. 5 (1984), σσ. 39–40

Ο ίδιος ο Άγιος Ιουστίνος μιλά για ένα έθνος που γίνεται και παραμένει αιώνιο. Δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα με αυτό. Ποιο είναι όμως το πλαίσιο; Το συνδέει με τη ζωή του έθνους μέσα στην ευαγγελική αλήθεια και δικαιοσύνη. Μια διαρκής εθνική κλήση δεν αποτελεί, απλώς και μόνο επειδή διαρκεί, αξίωση ανωτερότητας λόγω καταγωγής.

Ας προσέξουμε: είναι σαφής η λεπτή αυτή διάκριση;

Το ερώτημα είναι σε τι συνίσταται αυτή η διαρκής κλήση. Το βιβλίο εφαρμόζει ανεξαιρέτως την ίδια διάκριση στις ρωσικές, ελληνικές και σερβικές αξιώσεις. Γιατί λοιπόν υποστηρίζουν το αντίθετο; Θέλουν να πιστέψετε ότι διάβασαν το βιβλίο. Το διάβασαν όμως; Το κατάλαβαν;

Σε μια εποχή που οι άνθρωποι δύσκολα συγκεντρώνονται αρκετά για να διαβάσουν ένα βιβλίο, κατανοούμε την παρόρμηση όσων διαφωνούν να διατρέξουν βιαστικά και επιφανειακά το έργο που τους δόθηκε. Αν όμως το είχαν διαβάσει, θα γνώριζαν ότι η ίδια η εισαγωγή του εκφράζει αγάπη για τη Ρωσική Εκκλησία και αναγνωρίζει τους αγίους που έδωσε η Ρωσία στην Ορθοδοξία. Αν λοιπόν δήθεν επαινείται μόνο ο «ελληνικός εθνικισμός», πώς εξηγούν αυτοί που μας κατηγορούν την ίδια την εισαγωγή, παρά μόνο με το ότι απλώς δεν τη διάβασαν;

Δεχόμαστε αυτόν τον έπαινο της Ρωσίας για τον ίδιο λόγο που δεχόμαστε τον έπαινο της Ελλάδας: για την υπηρεσία στον Χριστιανισμό. Κανένα από τα δύο δεν δίνει σε ένα έθνος υπεροχή έναντι άλλων λαών ούτε αποδεικνύει ότι το μέλλον της Εκκλησίας εξαρτάται από τη στρατιωτική του δύναμη.

Ο Άγιος Ιωάννης της Σαγκάης γράφει:

Για τη Ρωσία και τον ρωσικό λαό, παρά τις ποικίλες παρεκκλίσεις και ακόμη και τις πτώσεις, ο κύριος προσανατολισμός ήταν η υπηρεσία της αλήθειας και η σταθερότητα στην Πίστη. Όταν θυμόμαστε την αρχαία Ελλάδα, μας έρχονται στον νου τα λόγια του Αποστόλου Παύλου: «Ἕλληνες σοφίαν ζητοῦσιν», μολονότι, φυσικά, υπήρχαν και πολλοί ανάμεσά τους που δεν αναζητούσαν τη σοφία.

— Άγιος Ιωάννης της Σαγκάης και του Σαν Φρανσίσκο, Sermons and Writings of Saint John (Ομιλίες και συγγράμματα του Αγίου Ιωάννη), Βιβλίο 1, σ. 52

Σε ομιλία του για τους μάρτυρες της Ρωσίας, ο Άγιος Ιωάννης της Σαγκάης γράφει επίσης:

Ανάμεσα στο πλήθος των αγίων που έδωσε η Ρωσία υπήρχαν πολλοί ιεράρχες και μοναχοί, δίκαιοι και διά Χριστόν σαλοί.

— Άγιος Ιωάννης της Σαγκάης και του Σαν Φρανσίσκο, «A Few Words About Russia and Her Martyrs» («Λίγα λόγια για τη Ρωσία και τους μάρτυρές της»), Φεβρουάριος 1963, Sermons and Writings of Saint John (Ομιλίες και συγγράμματα του Αγίου Ιωάννη), Βιβλίο 4, σ. 9

Πρέπει και πάλι να ρωτήσουμε αυτούς τους «κριτές» που αποδίδουν στους άλλους λόγια που δεν είπαν:

• Πού παρουσιάζει το βιβλίο αρνητικά τον έπαινο ενός έθνους και της προσφοράς του;

• Πού διαφωνεί το βιβλίο με Ρώσους αγίους που μιλούν θετικά για την υπηρεσία της Ρωσίας στον Χριστιανισμό;

• Πού λέει το βιβλίο ότι είναι λάθος να αναγνωρίζει κανείς την προσφορά της Ρωσίας;

Το να παρουσιάζουν έναν έπαινο που το ίδιο το βιβλίο αποδέχεται σαν να ανασκευάζει κάποιο επιχείρημά του είναι διαστρέβλωση της θέσης του. Αυτές οι αντιρρήσεις οφείλουν να απαντήσουν σε όσα πράγματι λέει το βιβλίο.

Επαναλαμβάνουμε λοιπόν τη θέση του: ο εθνικισμός είναι λανθασμένος σε κάθε μορφή του. Ο έπαινος της πατρίδας και η αναγνώριση της προσφοράς της στον Χριστιανισμό και στην ανθρωπότητα είναι απολύτως θεμιτά. Αυτό όμως δεν είναι εθνικισμός. Παρακαλούμε να ξαναδιαβάσετε το παράθεμα του Ιερομάρτυρα Δανιήλ Συσόεφ, και μάλιστα προσεκτικά.

Μας έδωσαν επίσης παραδείγματα λόγων του Αγίου Νεκταρίου που δήθεν υποστήριζαν τον εθνικισμό. Το ίδιο του το κείμενο όμως επαινεί την υπηρεσία της Ελλάδας, οπότε βρίσκεται απολύτως μέσα στο πλαίσιο που παρουσιάζει το βιβλίο.

Να το αποδείξουμε;

Ο Άγιος Νεκτάριος συνδέει τον διδακτικό ρόλο του Έλληνα με την αγάπη προς τον πλησίον και την επιθυμία να μεταδώσει το καλό και το αληθινό. Γράφει ότι ο Έλληνας «δὲν ἐζήτησε δούλους ἀλλ᾿ ἐλευθέρους». Περιγράφει επίσης άλλους λαούς που γίνονται Έλληνες μέσω της φιλοσοφίας: πρόκειται για συμμετοχή σε μια διδασκαλία, όχι για προνόμιο περιορισμένο στην καταγωγή. Και εξηγεί ρητά ότι η ελληνική φιλοσοφία δεν μπορούσε να σώσει την ανθρωπότητα ούτε να αποτελέσει τον τελικό της σκοπό. Υπηρέτησε ως προπαρασκευή για τον Χριστιανισμό.^[9]

Βλέπουμε λοιπόν ξανά ότι αυτό δεν αντιφάσκει με κανένα σημείο του βιβλίου και ότι εμείς οι ίδιοι παρουσιάσαμε τη μαρτυρία του Αγίου Νεκταρίου. Την εμφανίζουν ως νέο στοιχείο απλώς επειδή είναι καινούργια για τους ίδιους. Αυτό ακριβώς είναι όλο το πρόβλημα.

Ο Άγιος Νεκτάριος περιγράφει τη διαρκή κλήση της Ελλάδας και συνδέει τη συνέχεια του Ελληνισμού με τη διδακτική του αποστολή και την ένωσή του με το έργο του Χριστιανισμού. Πού συνάγαμε από όλα αυτά μια διδασκαλία ότι η ελληνική καταγωγή κάνει κάποιον πνευματικά ανώτερο, τον καθιστά Κατέχοντα ή δίνει στους Έλληνες μόνιμη εξουσία πάνω σε άλλους λαούς; Αντίθετα, το THOPK λέει ρητά ότι η Εκκλησία οργανώνεται με βάση την πίστη, όχι την εθνότητα, και θέτει το ίδιο κριτήριο για κάθε έθνος.

Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να καλούμε τους ανθρώπους να διαβάσουν το βιβλίο, το οποίο ολοφάνερα αγνοούν και απορρίπτουν όσοι αρκούνται να επινοούν επιχειρήματα με βάση τα αντανακλαστικά και τα συναισθήματά τους.

Αντίρρηση 5: «Παραποιήσατε τη δήλωση του Κυρίλλου για την άφεση των αμαρτιών»

Η αντίρρηση είναι ότι το βιβλίο αφαιρεί από την υπόσχεση του Κυρίλλου τις προϋποθέσεις της: λέει «αν κάποιος», μιλά για καθήκον και όρκο και περιγράφει τον θάνατο για τους άλλους, όχι τον φόνο. Υποστηρίζει επίσης ότι δεν λέει ποτέ «Ρώσος» και ότι το «κάποιος» μπορεί να περιλαμβάνει Ουκρανό στρατιώτη. Με αυτή τη βάση, κατηγορεί το βιβλίο ότι διαστρεβλώνει τα λόγια του και υιοθετεί πολιτικά υποκινούμενη ερμηνεία.^[10]

Το βιβλίο παραθέτει τα λόγια του Πατριάρχη Κυρίλλου στα ρωσικά μαζί με μετάφραση. Ακολουθεί και πάλι το σχετικό απόσπασμα:

Мы знаем, что сегодня многие погибают на полях междоусобной брани. Церковь молится о том, чтобы брань сия закончилась как можно быстрее, чтобы как можно меньше братьев убили друг друга в этой братоубийственной войне. И одновременно Церковь осознает, что если кто-то, движимый чувством долга, необходимостью исполнить присягу, остается верным своему призванию и погибает при исполнении воинского долга, то он, несомненно, совершает деяние, равносильное жертве. Он себя приносит в жертву за других. И потому верим, что эта жертва смывает все грехи, которые человек совершил.

Γνωρίζουμε ότι σήμερα πολλοί χάνονται στα πεδία του εμφύλιου πολέμου. Η Εκκλησία προσεύχεται να τελειώσει αυτός ο πόλεμος το συντομότερο δυνατόν, ώστε όσο το δυνατόν λιγότεροι αδελφοί να σκοτώσουν ο ένας τον άλλο σε αυτόν τον αδελφοκτόνο πόλεμο. Και ταυτόχρονα η Εκκλησία συνειδητοποιεί ότι, αν κάποιος, κινούμενος από αίσθημα καθήκοντος και από την ανάγκη να τηρήσει τον όρκο του, παραμένει πιστός στην κλήση του και πεθαίνει εκτελώντας το στρατιωτικό του καθήκον, αναμφίβολα επιτελεί πράξη ισοδύναμη με θυσία. Προσφέρει τον εαυτό του ως θυσία για τους άλλους. Και γι’ αυτό πιστεύουμε ότι αυτή η θυσία ξεπλένει όλες τις αμαρτίες που έχει διαπράξει ο άνθρωπος.

— Πατριάρχης Κύριλλος, κήρυγμα την ΙΕ΄ Κυριακή μετά την Πεντηκοστή, 25 Σεπτεμβρίου 2022, https://www.patriarchia.ru/article/103723

Στο παραπάνω απόσπασμα ο Πατριάρχης Κύριλλος λέει «αν κάποιος» και περιγράφει το καθήκον, τον όρκο, την πιστότητα στην κλήση και τον θάνατο κατά τη στρατιωτική υπηρεσία. Το THOPK παρέθεσε αυτές τις προϋποθέσεις. Δεν αντικαθιστά το πεθαίνει με το σκοτώνει. Ακόμη και με αυτές τις προϋποθέσεις, ο Πατριάρχης Κύριλλος εξακολουθεί να λέει ότι αυτή η θυσία «ξεπλένει όλες τις αμαρτίες που έχει διαπράξει ο άνθρωπος». Το ερώτημα είναι αν η εκπλήρωση αυτών των στρατιωτικών υποχρεώσεων καθιστά τον θάνατο στον πόλεμο μέσο εξάλειψης κάθε προηγούμενης αμαρτίας. Καθήκον, όρκος και θυσία είναι οι προϋποθέσεις που επικαλείται η απάντηση· πρέπει ακόμη να εξηγήσει πώς θεμελιώνουν αυτή την υπόσχεση.

Επιπλέον, πρέπει πάντοτε να εξετάζουμε το πλαίσιο μιας δήλωσης. Όταν διαβάζουμε πατερικά κείμενα στα οποία οι άγιοί μας μελέτησαν τη Γραφή και άλλα πατερικά παραδείγματα, βλέπουμε ότι πρόσεχαν όχι μόνο όσα λέγονταν αλλά και τα συμφραζόμενά τους. Ωστόσο, ορισμένοι Ορθόδοξοι Χριστιανοί, προσπαθώντας να υπερασπιστούν τον Πατριάρχη Κύριλλο, θέλουν να αγνοήσουμε αυτό το πλαίσιο και να ενεργήσουμε διαφορετικά από τους Αγίους Πατέρες μας.

Ποιο είναι λοιπόν το πλαίσιο εδώ;

Ο Κύριλλος απευθυνόταν στο ποίμνιό του σε ακολουθία κοντά στη Μόσχα κατά τη διάρκεια του πολέμου της Ρωσίας. Πριν από το ίδιο αυτό κήρυγμα προσευχήθηκε για τους στρατιώτες που υπερασπίζονται «την Πατρίδα μας» και ζήτησε από τον Θεό να «μας χαρίσει τη νίκη με τη δύναμή Του».^[11] Νωρίτερα τον ίδιο μήνα είχε αποκαλέσει τον Πούτιν «δικό μας» αρχηγό του κράτους και ανώτατο διοικητή και είχε προσευχηθεί για την ενίσχυση της Ρωσίας.^[12] Η σύνδεση λοιπόν με τους Ρώσους στρατιωτικούς προκύπτει από τις δικές του προσευχές και δηλώσεις. Δεν την προσθέσαμε εμείς στη θέση των λόγων του. Η φράση «αν κάποιος» δεν αποκλείει ρητά κάθε άλλον μαχητή, αλλά ασφαλώς δεν αναιρεί ποιους ενθάρρυνε ούτε τίνος τη νίκη επιδίωκε.

Εδώ υπάρχουν δύο ισχυρισμοί που πρέπει να διακρίνονται. Ο πρώτος αφορά τους Ρώσους στρατιωτικούς που ενθάρρυνε, και απαντήσαμε παραπάνω. Ο δεύτερος αφορά την ίδια την υπόσχεση: ότι ο θάνατος κατά την εκπλήρωση του στρατιωτικού καθήκοντος εξαλείφει τις αμαρτίες. Τα ακόλουθα δημοσιεύματα επιβεβαιώνουν αυτή την ανάγνωση των λόγων του. Το αν είναι ορθόδοξη απαντάται από την πατερική τεκμηρίωση στο Κεφάλαιο 17: Εξαλείφει ο θάνατος στον πόλεμο όλες τις αμαρτίες μας;, ανεξάρτητα από την εθνικότητα των στρατιωτών. Μήπως και οι Ρώσοι δημοσιογράφοι της Kommersant τον παραποίησαν όταν περιέγραψαν το κήρυγμα ως υπόσχεση άφεσης αμαρτιών για όσους πεθαίνουν στις μάχες στην Ουκρανία; Η Rossiyskaya Gazeta ανέφερε ότι όσοι θυσιάζονται τηρώντας τον όρκο τους θα ξεπλύνουν όλες τις αμαρτίες τους. Η ρωσική έκδοση των Moscow Times, το RFE/RL, το Orthodox Times και η Aleteia μετέδωσαν τον ίδιο κεντρικό ισχυρισμό. Μήπως λοιπόν τον παραποίησαν και αυτά τα ρωσικά έντυπα; Αν η ανάγνωσή τους είναι λανθασμένη, εξηγήστε γιατί. Το να μας αποκαλείτε ρωσόφοβους δεν απαντά σε κανέναν από αυτούς.

Το βιβλίο διακρίνει επίσης το παράθεμα από τους τίτλους των δημοσιευμάτων. Όταν αναφέρουμε την ερμηνεία περί «Ρώσων στρατιωτών», απλώς παραπέμπουμε σε αυτά τα δημοσιεύματα^[13]· πουθενά δεν τα παρουσιάζουμε ως κατά λέξη λόγια του. Η παρουσίαση του πραγματικού πλαισίου μιας δήλωσης δεν σημαίνει ότι αλλοιώσαμε ή παραποιήσαμε το παράθεμα. Βλ. το κεφάλαιο «Εξαλείφει ο θάνατος στον πόλεμο όλες τις αμαρτίες μας;».

Ας προσποιηθούμε όμως για μια στιγμή ότι αυτό το πλαίσιο δεν υπάρχει.

Πράγματι, η ανάγνωσή μας αναγνωρίζει από το πλαίσιο του κηρύγματος, των προσευχών και των δηλώσεών του τους Ρώσους στρατιώτες που ενθάρρυνε. Η αντίρρηση επικαλείται το «κάποιος» για να υποστηρίξει ότι η υπόσχεση δεν περιορίζεται σε αυτούς. Ούτε αυτό όμως βοηθά τον Πατριάρχη Κύριλλο: αν η λέξη υποτίθεται ότι θεμελιώνει ευρύτερη υπόσχεση, τι αποκλείει τους Μουσουλμάνους που επίσης πολεμούν σε αυτόν τον πόλεμο; Και αυτοί μπορούν να τηρήσουν όρκο, να παραμείνουν πιστοί στη στρατιωτική τους κλήση και να πεθάνουν εκτελώντας το καθήκον τους. Όπως εκθέτουμε στο βιβλίο, ο ίδιος ο Πατριάρχης Κύριλλος επαίνεσε Μουσουλμάνους επειδή πολεμούν και πεθαίνουν σε αυτόν τον πόλεμο για τη Ρωσία.^[14]

Αν το επιχείρημα είναι ότι δεν είπε «Ρώσοι», αγνοώντας το πλαίσιο, τότε πρέπει να παραδεχθούν ότι δεν είπε ούτε «Ορθόδοξοι Χριστιανοί».

Όσο δύσκολο κι αν είναι για ορισμένους να το πιστέψουν, δεν είναι όλοι οι Ρώσοι Ορθόδοξοι Χριστιανοί. Υπάρχουν Μουσουλμάνοι Ρώσοι πολίτες και πολεμούν σε αυτόν τον πόλεμο. Αυτά είναι τα δικά του λόγια από την ομιλία της 14ης Ιουνίου 2025, στην οποία διέταξε τους κληρικούς του να διώχνουν όποιον προειδοποιεί για το Ισλάμ:^[14]

Сколько мусульман сейчас погибает, защищая Родину!

Πόσοι Μουσουλμάνοι πεθαίνουν τώρα υπερασπιζόμενοι την Πατρίδα!

— Πατριάρχης Κύριλλος, ομιλία προς τους κληρικούς της Μητροπολιτικής Περιφέρειας του Καλίνινγκραντ, 14 Ιουνίου 2025, https://www.patriarchia.ru/article/116138

Αυτοί οι Μουσουλμάνοι πέθαναν χωρίς να έχουν συμφιλιωθεί με τον Χριστό ή την Εκκλησία Του, και εκείνος επαινεί τον θάνατό τους για την πατρίδα· αυτό είναι απολύτως αδιαμφισβήτητο. Όπως όμως εξηγεί το THOPK, το μαρτύριο δεν αφορά όσους βρίσκονται έξω από την ορθόδοξη πίστη. Τι συμβαίνει λοιπόν με τη σωτηρία τους;

Αυτή είναι επομένως η λογική που μας ζητούν να δεχθούμε οι υπερασπιστές του Πατριάρχη Κυρίλλου. Πρώτον, να αγνοήσουμε το σαφές πλαίσιο του συνόλου των δηλώσεών του, που απευθύνονται στον ρωσικό λαό. Δεύτερον, να αγνοήσουμε επίσης ότι το «κάποιος» περιλαμβάνει τους Ρώσους Μουσουλμάνους των οποίων τον θάνατο επαίνεσε, διαφορετικά να δεχθούμε ότι αυτό δεν έχει σημασία. Τρίτον, αφού μας πουν ότι τα συμφραζόμενα είναι άσχετα, να αποδεχθούμε τα «δικά τους» συμφραζόμενα: μιλούσε μόνο σε Ρώσους και Ουκρανούς Ορθοδόξους Χριστιανούς. Κάθε βήμα απαιτεί υποχώρηση από το προηγούμενο.

Ακόμη κι αν η υπόσχεση απευθυνόταν μόνο σε κανονικούς Ορθοδόξους Χριστιανούς, το θεολογικό ερώτημα θα παρέμενε: πού διδάσκει η Εκκλησία ότι ο θάνατος κατά την εκπλήρωση του στρατιωτικού καθήκοντος εξαλείφει κάθε προηγούμενη αμαρτία; Σε αυτό το ερώτημα απαντά η πατερική τεκμηρίωση στο Κεφάλαιο 17: Εξαλείφει ο θάνατος στον πόλεμο όλες τις αμαρτίες μας;.

Ο Μητροπολίτης Ευγένιος Ταλλίνης και πάσης Εσθονίας, τότε μητροπολίτης υπό τον Κύριλλο, απέρριψε ακριβώς αυτή την υπόσχεση:^[15]

Я не разделяю слова Святейшего Патриарха Кирилла, произнесённые им в проповеди 25.09.2022, об отпущении всех грехов военнослужащим, погибшим при исполнении воинского долга.

Δεν συμμερίζομαι τα λόγια του Αγιωτάτου Πατριάρχη Κυρίλλου, που είπε στο κήρυγμά του στις 25.09.2022, για την άφεση όλων των αμαρτιών των στρατιωτικών που πέθαναν κατά την εκτέλεση του στρατιωτικού καθήκοντος.

— Μητροπολίτης Ευγένιος Ταλλίνης και πάσης Εσθονίας, απάντηση στο Υπουργείο Εσωτερικών της Εσθονίας, https://orthodox.ee/articles/otvet-mitropolita-tallinskogo-i-vseja-estonii-jevgenija-na-pismo-iz-mvd-ot-07-10-2022/, δική μας μετάφραση

Μήπως και ο μητροπολίτης υπό τον Κύριλλο τον παραποίησε όταν απέρριψε αυτή την υπόσχεση; Θα τον αποκαλέσουν και αυτόν ρωσόφοβο όσοι ασχολούνται με την εθνικότητα; Η δήλωσή του δεν αποφαίνεται σε ποιους απευθυνόταν ο Κύριλλος· δείχνει ότι η ίδια η υπόσχεση απορρίφθηκε μέσα στη δική του δικαιοδοσία. Η διεύρυνση του ακροατηρίου δεν απαντά σε αυτή την ένσταση. Τότε απομένουν μόνο εικασίες για την πρόθεσή του, από ανθρώπους που ποτέ δεν δείχνουν τέτοια επιείκεια σε όποιον δεν συμπαθούν και απαιτούν από τους άλλους να διορθώνουν τις δηλώσεις τους, ενώ δεν επιτρέπουν να διορθωθεί ούτε μία λέξη του Πατριάρχη Κυρίλλου. Απλώς σκέφτονται με παραταξιακή νοοτροπία, αντιμαχόμενοι όσους αντιπαθούν και δικαιολογώντας έναν Πατριάρχη που σέβονται.

Αυτό είναι όλο το εγχείρημα: προσπάθεια να μας κάνουν να αμφισβητήσουμε την ίδια την πραγματικότητα, να παρουσιάσουν τα σχετικά συμφραζόμενα ως παραποίηση και να διατηρήσουν μια ασυνάρτητη υπεράσπιση, καταφεύγοντας σε νέα δικαιολογία κάθε φορά που απαντάται η προηγούμενη.

Δεν αρκεί να λένε ότι εννοούσε Ρώσους και Ουκρανούς. Δεν μπορούν απλώς να προσθέτουν την προϋπόθεση που χρειάζεται για να σώσουν την ακατάλληλη δήλωσή του. Η διεύρυνση του πεδίου της δεν απαντά στο κεντρικό θεολογικό πρόβλημα: ο υπερασπιστής οφείλει να εξηγήσει ποιους ακριβώς περιλαμβάνει η υποσχεθείσα άφεση κατά τον Πατριάρχη Κύριλλο και γιατί. Αρνούνται να το κάνουν, επειδή δεν μπορούν.

Τέλος, η τεκμηρίωση του βιβλίου για τον εθνοφυλετισμό δεν περιορίζεται σε αυτό το κήρυγμα. Αν έχουμε παραθέσει εκατό προβλήματα με τον Κύριλλο, τέτοιες απαντήσεις ισοδυναμούν με αντιλογία για ένα από αυτά και εσκεμμένη παράβλεψη των υπόλοιπων ενενήντα εννέα. Εξυπηρετεί αυτό κάποιον πραγματικό σκοπό πέρα από τη μικρολογία;

Η αντίρρηση αυτή καθαυτή είναι μικροπρεπής. Αλλά ακόμη κι αν ήταν ουσιαστική, πάλι δεν θα αντιμετώπιζε το συντριπτικό σύνολο των στοιχείων που παρουσιάζονται εδώ.

Αντίρρηση 6: «Παρουσιάσατε τα λόγια του Κυρίλλου ως άμεση δολοφονική απειλή»

Μία από τις απαντήσεις μάς κατηγόρησε ότι παρουσιάσαμε τα λόγια του Πατριάρχη Κυρίλλου ως «άμεση δολοφονική απειλή».^[16]

Να τι λέει πραγματικά το βιβλίο:

Στο χριστουγεννιάτικο κήρυγμά του στο Κρεμλίνο τον Ιανουάριο του 2023, ο Πατριάρχης Κύριλλος πέρασε από την κοσμολογική πλαισίωση σε ρητή απειλή:

— Η Αίρεση του Πατριάρχη Κυρίλλου, «Μπορεί ο πόλεμος να ονομαστεί ιερός;»

Το βιβλίο λέει «ρητή απειλή». Δεν λέει «άμεση δολοφονική απειλή». Η σύγκριση που προηγείται διευκρινίζει τι παρουσιάσαμε ως πρόβλεψη του Πατριάρχη Κυρίλλου:

Где тот обновленческий раскол, которому власть передавала всё? Где те идеи, которые насаждались среди православных людей, чтобы отлучить их от Церкви? Всё прошло, следа даже нет. Вот так же будет на Украине — следа не останется от раскольников, потому что они выполняют злую, диавольскую волю, разрушая Православие на Киевской земле.

Πού είναι εκείνο το ανακαινιστικό σχίσμα, στο οποίο η εξουσία παρέδιδε τα πάντα; Πού είναι εκείνες οι ιδέες που καλλιεργούνταν ανάμεσα στους Ορθοδόξους για να τους απομακρύνουν από την Εκκλησία; Όλα πέρασαν, δεν υπάρχει ούτε ίχνος. Έτσι ακριβώς θα γίνει και στην Ουκρανία: δεν θα μείνει ίχνος από τους σχισματικούς, επειδή εκτελούν το κακό, διαβολικό θέλημα, καταστρέφοντας την Ορθοδοξία στη γη του Κιέβου.

— Πατριάρχης Κύριλλος, κήρυγμα στον Καθεδρικό Ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, Κρεμλίνο Μόσχας, 8 Ιανουαρίου 2023, https://www.patriarchia.ru/article/104111

Ο Πατριάρχης Κύριλλος συγκρίνει το ουκρανικό σχίσμα με το ανακαινιστικό και προβλέπει ότι και αυτό θα εξαφανιστεί. Δεν λέει ρητά ότι οι οπαδοί του θα εξοντωθούν σωματικά. Αλλά η πρόβλεψη ότι δεν θα μείνει «ίχνος» τους, εν μέσω ενός πολέμου που υποστηρίζει ενεργά, είναι απειλητική.^[17]

Ερώτημα: γιατί η αντίρρηση στρέφεται κατά της δικής μας περιγραφής, ενώ μένει αναπάντητη η πρόβλεψη του πατριάρχη ότι δεν θα μείνει ίχνος των σχισματικών σε έναν πόλεμο που ο ίδιος υποστηρίζει;

Η τεκμηρίωση του κεφαλαίου ότι ο Κύριλλος παρουσιάζει τον πόλεμο ως ιερό προέρχεται από τις δικές του δηλώσεις. Δεν εξαρτάται από την ερμηνεία αυτής της φράσης ως απειλής σωματικής εξόντωσης. Πώς απαντά αυτή η αντίρρηση στις δηλώσεις εκείνες ή στη χωριστή τεκμηρίωση για την άφεση αμαρτιών μέσω στρατιωτικού θανάτου και για τον εθνοφυλετισμό;

Αντίρρηση 7: «Χρησιμοποιήσατε κανόνες που αποδίδονται στον Ιππόλυτο χωρίς να έχουν κανονικό κύρος»

Ας εξετάσουμε ακριβώς πώς εισήχθη το παράθεμα:

Το ίδιο πρότυπο εμφανίζεται στους λεγόμενους Κανόνες του Ιππολύτου, μια πρώιμη αιγυπτιακή εκκλησιαστική διάταξη. Όποια κι αν είναι η ακριβής πατρότητά τους, καθώς η εγκυρότητά τους αμφισβητείται, αντανακλούν το φρόνημα της πρώιμης Εκκλησίας για τον πόλεμο και την αιματοχυσία.

— Η Αίρεση του Πατριάρχη Κυρίλλου, «Εξαλείφει ο θάνατος στον πόλεμο όλες τις αμαρτίες μας;»

Το ίδιο το βιβλίο τους ονομάζει «λεγόμενους» κανόνες και αναγνωρίζει την αμφισβητούμενη εγκυρότητά τους. Πώς η επανάληψη αυτής της επιφύλαξης αποδεικνύει ότι την αποκρύψαμε;

Αυτός είναι ο επίμαχος κανόνας:

Ο Χριστιανός δεν πρέπει να γίνεται στρατιώτης. Ο Χριστιανός δεν πρέπει να γίνεται στρατιώτης, εκτός αν εξαναγκαστεί από άρχοντα που φέρει ξίφος. Δεν πρέπει να επιβαρύνει τον εαυτό του με την αμαρτία του αίματος. Αν όμως έχει χύσει αίμα, δεν πρέπει να μετέχει στα μυστήρια, αν δεν καθαρθεί με επιτίμιο, δάκρυα και θρήνο. Δεν πρέπει να προσέρχεται δολίως, αλλά με φόβο Θεού.

— Οι Κανόνες του Ιππολύτου, κανόνας 14, επιμ. Πωλ Μπράντσο, μτφρ. Κάρολ Μπεμπάουι (Gorgias Press, 2010), σ. 18

Το κείμενο συμπεριλήφθηκε μόνο ως ιστορική μαρτυρία για το πώς μια πρώιμη αιγυπτιακή χριστιανική κοινότητα αντιμετώπιζε τον πόλεμο και την αιματοχυσία, όχι ως δεσμευτικός κανόνας για ολόκληρη την Εκκλησία. Το THOPK δεν στηρίζει το επιχείρημά του αποκλειστικά σε αυτή τη μαρτυρία, αλλά αντλεί ανεξάρτητα από τον Άγιο Νικόδημο, τις Αποστολικές Διαταγές, τον Μέγα Βασίλειο και την ευρύτερη μαρτυρία αγίων και γερόντων για τη βαρύτητα της αιματοχυσίας, τη νόμιμη άμυνα και τη διάκριση ανάμεσα στον στρατιωτικό θάνατο και στο μαρτύριο.

Υπάρχει επομένως μεθοδολογική σύγχυση σε όσους επιχειρούν να απαντήσουν:

Όπως εξηγεί η εισαγωγή, τα επιχειρήματα του βιβλίου στηρίζονται στην ευρύτερη πατερική μαρτυρία. Παραθέτουμε πολλές πηγές ώστε οι αναγνώστες να εξετάσουν συνολικά τη συμφωνία τους και τις διευκρινίσεις που προσφέρει καθεμία. Ένας περιορισμός μιας μεμονωμένης πηγής πρέπει να εξετάζεται. Όμως η επανάληψη ενός περιορισμού που ήδη αναγνωρίζει το βιβλίο δεν ανασκευάζει το επιχείρημα που στηρίζουν οι άλλες πηγές. Σε ποιο μέρος αυτής της ευρύτερης μαρτυρίας έχει δοθεί απάντηση;

Αντίρρηση 8: «Η Εκκλησία επιτρέπει τον πόλεμο και τιμά στρατιωτικούς αγίους»

Σε ορισμένες απαντήσεις στο THOPK πολλοί δήλωσαν ότι η Εκκλησία δεν είναι ειρηνιστικός σύλλογος, ότι επιτρέπει τη συμμετοχή σε δίκαιο πόλεμο, τιμά στρατιωτικούς αγίους και προσεύχεται για νίκη.^[18]

Το THOPK εξετάζει τόσο την άδεια της Εκκλησίας για πόλεμο υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις όσο και την τιμή προς στρατιωτικούς αγίους, όπως ο Άγιος Δημήτριος ο Μυροβλύτης.

Κανένα από τα δύο δεν αμφισβητήθηκε. Επομένως, κατά το μεγαλύτερο μέρος, όλα αυτά δεν συνιστούν απαντήσεις.

Όσο για τον ισχυρισμό ότι η συμμετοχή στον πόλεμο είναι κάτι καλό, πρέπει να κατανοήσουμε ότι ακόμη και τα αντικειμενικά αγαθά που προσφέρει η Εκκλησία μπορούν να χρησιμοποιηθούν κακώς και να οδηγήσουν σε καταδίκη. Για παράδειγμα, η Θεία Κοινωνία είναι ασφαλώς αγαθή, όμως ο Άγιος Παύλος προειδοποιεί ότι κάποιος μπορεί να τη λάβει προς κατάκριμά του (Α΄ Κορ. 11:27–29). Επομένως, το πλαίσιο και οι περιστάσεις πρέπει πάντοτε να εξετάζονται, διότι μπορούν να καθορίσουν αν κάτι χρησιμοποιείται για καλό ή για κακό.

Αυτό που καταδικάζεται λοιπόν δεν είναι ο πόλεμος απολύτως, αλλά ένας πόλεμος χωρίς επαρκή δικαιολόγηση σύμφωνα με τους αγίους μας.

Η διαφωνία με έναν συγκεκριμένο πόλεμο δεν καθιστά κάποιον ειρηνιστή. Οι άγιοι και οι γέροντές μας δεν συμφωνούσαν με κάθε πόλεμο ανεξαιρέτως. Το να παρουσιάζεται έτσι το ζήτημα είναι μια θλιβερή προσπάθεια παραμερισμού του πραγματικού επιχειρήματος.

Αυτό είναι το ερώτημα που απαιτεί απάντηση: δικαιολογείται αυτός ο πόλεμος; Όχι ο πόλεμος γενικά. Αυτό εξετάζεται διεξοδικά, αλλά ακριβώς αυτή η εξέταση παραβλέπεται συστηματικά.

Προσευχές για νίκη

Το THOPK κατηγορήθηκε επίσης ότι παρουσιάζει τις προσευχές της Εκκλησίας ως αιτήματα αποτροπής του πολέμου και σωτηρίας των στρατιωτών, αντί για στρατιωτική νίκη.^[19]

Πράγματι, η Εκκλησία προσεύχεται στις δεήσεις της για τις ένοπλες δυνάμεις, παράλληλα με τα αιτήματα ειρήνης και σωτηρίας.^[20] Η ιστορική μορφή της μεγάλης συναπτής περιλαμβάνει την ακόλουθη δέηση και έπειτα προσευχές για την κοινότητα και για ειρηνικούς καιρούς:

Για να τους βοηθήσει και να υποτάξει κάτω από τα πόδια τους κάθε εχθρό και αντίπαλο, ας δεηθούμε στον Κύριο.

Για αυτή την πόλη (αν πρόκειται για μονή, για αυτή την αγία μονή), για κάθε πόλη και χώρα, και για όσους κατοικούν σε αυτές με πίστη, ας δεηθούμε στον Κύριο.

Για την ευκρασία του αέρα, την αφθονία των καρπών της γης και για ειρηνικούς καιρούς, ας δεηθούμε στον Κύριο.

— Μεγάλη συναπτή, στο Book of Needs (Ευχολόγιο), μτφρ. G. V. Shann (1894), Σημειώσεις, σ. XVI (PDF σ. 24)

Το απολυτίκιο και το κοντάκιο του Σταυρού, που περιλαμβάνονται στην αρχή του Όρθρου, λένε επίσης:^[21]

Κύριε, σώσε τον λαό Σου και ευλόγησε την κληρονομιά Σου, χαρίζοντας στον θεοσεβέστατο (Αυτοκράτορα, Βασιλιά ή Πρόεδρο), Ν., νίκη εναντίον όλων των αντιπάλων, και διαφυλάσσοντας με τον Σταυρό Σου το πολίτευμά Σου.

Εσύ που με τη θέλησή Σου υψώθηκες στον Σταυρό, χάρισε τους οικτιρμούς Σου στη νέα πολιτεία που φέρει το όνομά Σου, Χριστέ ο Θεός μας· εύφρανε με τη δύναμή Σου τον θεοσεβέστατο (Αυτοκράτορα, Βασιλιά ή Πρόεδρο), Ν., χαρίζοντάς του νίκες κατά των αντιπάλων του, καθώς έχει τη δική Σου βοήθεια, όπλο ειρήνης, ακατανίκητο τρόπαιο.

— Απολυτίκιο και κοντάκιο του Σταυρού, αρχή του Όρθρου, στο Service Book (Ιερατικό), μτφρ. Isabel Florence Hapgood (1906), σ. 17 (PDF σ. 55)

Οι ύμνοι ζητούν τη νίκη ενός θεοσεβούς άρχοντα, τη διαφύλαξη της πολιτείας και τη βοήθεια του Σταυρού, του «όπλου ειρήνης». Οι δεήσεις ζητούν επίσης ειρήνη, σωτηρία και απαλλαγή από τη θλίψη.

Ναι λοιπόν, η Εκκλησία προσεύχεται για στρατιωτική νίκη. Αλλά πρέπει ξανά να επιμείνουμε: δεν μπορούμε να απορρίπτουμε τα συμφραζόμενα απλώς επειδή δεν μας βολεύουν. Ποιο είναι λοιπόν το πλαίσιο αυτών των προσευχών;

Ας εξετάσουμε το ελληνικό κείμενο:

Το απολυτίκιο λέει «νίκας τοῖς Βασιλεῦσι κατὰ βαρβάρων δωρούμενος»: νίκες στους βασιλείς κατά βαρβάρων.^[22]

Η διατύπωση έχει σημασία, διότι η λέξη «βάρβαροι» σε όλη την παράδοση δήλωνε πάντοτε τους εκτός. Τέτοιοι όροι δεν εφαρμόζονταν στους Ορθοδόξους Χριστιανούς. Δεν μπορούμε να αποσπάσουμε την προσευχή από την υπεράσπιση του χριστιανικού λαού και της χριστιανικής πίστης και να την εφαρμόσουμε σε όποιον ένας άρχοντας επιλέγει να αποκαλεί εχθρό του.

Το κεφάλαιο του βιβλίου για την αυτοάμυνα το εξηγεί ήδη μέσα από τους αγίους. Ο Άγιος Νικόδημος, σχολιάζοντας τον ΙΓ΄ κανόνα του Μεγάλου Βασιλείου, γράφει:

Οἱ ἐν πολέμῳ φονεύοντες οὗτοι, ὑπερμαχοῦσι διὰ τὴν πίστιν καὶ τὴν τῆς σωφροσύνης φύλαξιν. Διότι, ἂν μίαν φορὰν οἱ Βάρβαροι καὶ ἄπιστοι κυριεύσουσιν, οὔτε εὐσέβεια θέλει μείνει, μὲ τὸ νὰ ἀθετοῦν αὐτὴν ἐκεῖνοι καὶ τὴν ἰδικήν των κακοπιστίαν στερεώνουσιν, οὔτε σωφροσύνη καὶ φύλαξις τῆς τιμῆς, μὲ τὸ νὰ ἀκολουθοῦν ἀπὸ αὐτοὺς πολλαὶ βίαι καὶ φθοραὶ εἰς νέας καὶ νέους.

— Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, Πηδάλιον (έντυπη έκδοση), ερμηνεία στον ΙΓ΄ κανόνα του Μεγάλου Βασιλείου, συνδεδεμένο PDF σσ. 1468–1469

Ο Άγιος Νικόδημος διακρίνει εδώ δύο πλευρές: όσους πολεμούν υπέρ της πίστεως από τη μία και τους βαρβάρους από την άλλη. Με απλό αποκλεισμό καταλαβαίνει κανείς ότι δεν μπορεί να πολεμά υπέρ της πίστεως και συγχρόνως να είναι βάρβαρος. Όταν λοιπόν η ελληνική προσευχή για νίκη ζητά να νικούν οι βασιλείς τους αντιπάλους τους, ποτέ δεν προοριζόταν να δικαιολογήσει τον πόλεμο ενός ορθόδοξου έθνους εναντίον άλλου, και ποτέ δεν ήταν αυτό το πλαίσιο χρήσης αυτών των επιχειρημάτων.

Ο Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης προτρέπει επίσης τους αυτοκράτορες να υπερασπίζονται τους Χριστιανούς απέναντι σε όσους τους επιτίθενται:^[23]

καὶ εὖ γε ἔχει, καὶ νῦν τὸ αὐτὸ τοῦτο παρακαλοῦμεν, καὶ Σκύθας καὶ Ἄραβας θανατοῦντας τὸν λαὸν τοῦ θεοῦ πολεμεῖν καὶ μὴ φείδεσθαι τοὺς βασιλέας.

— Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης, Επιστολή 455 προς Θεόφιλο Εφέσου, ελληνικό κείμενο, σ. 282 της ψηφιακής έκδοσης

Αυτή είναι η άμυνα που περιγράφει το βιβλίο: προστασία των Ορθοδόξων Χριστιανών και της πίστης τους από μη Ορθοδόξους επιτιθέμενους. Οι άγιοι εξηγούν ποιος προστατεύεται, εναντίον ποιου και για ποιον λόγο. Το πλαίσιο είναι απολύτως κρίσιμο, επειδή αυτό χρησιμοποιούν οι άγιοί μας.

Πώς λοιπόν η έγκριση αυτής της άμυνας δικαιολογεί την εισβολή σε άλλη ορθόδοξη χώρα και τη θανάτωση Ορθοδόξων Χριστιανών; Πού δείχνουν οι απαντήσεις ότι η εισβολή πληροί τις προϋποθέσεις για πόλεμο που θέτει το βιβλίο;

Όσοι αντιδρούν έχουν επανειλημμένα δείξει ότι δεν ενδιαφέρονται να αφιερώσουν χρόνο ή κόπο για να κατανοήσουν τα επιχειρήματα. Πήγαν κατευθείαν στο συμπέρασμα και διαφώνησαν κυρίως με αυτό, αγνοώντας τα πατερικά επιχειρήματα που το θεμελιώνουν.

Η παράθεση μιας προσευχής για νίκη δεν καταργεί τις προϋποθέσεις για να χαρακτηριστεί ένας πόλεμος αυτοάμυνα. Δεν καθιστά δίκαιη κάθε εκστρατεία ενός άρχοντα ούτε μας λέει ότι η ρωσική εισβολή είναι δίκαιος πόλεμος. Αυτά τα επιχειρήματα πρέπει να προβληθούν απέναντι στη συντριπτική τεκμηρίωση ότι δεν είναι δίκαιος πόλεμος, αλλά οι αντιρρήσεις δεν επιχειρούν κάτι τέτοιο.

Αντίρρηση 9: «Υπάρχουν άγιοι που σκότωσαν ανθρώπους, άρα το βιβλίο είναι λανθασμένο»

Ένα παράδειγμα άρνησης ουσιαστικής συζήτησης είναι η επίκληση αγίων που σκότωσαν, σαν αυτό να θεμελιώνει το επιχείρημα υπέρ του πολέμου. Προβάλλονται ο Άγιος Κωνσταντίνος, ο Άγιος Μερκούριος και η Αγία Θεοδοσία.^[24]

Και πάλι, όπως στις προηγούμενες αντιρρήσεις, το ίδιο το THOPK παρουσιάζει ήδη πολλά παραδείγματα φόνου και βίας:

• Πολέμους της Παλαιάς Διαθήκης

• Την υπεράσπιση του λαού του από τον Άγιο Λάζαρο στο Κοσσυφοπέδιο

• Τους βίους των στρατιωτικών αγίων

Οι αντιρρήσεις επομένως δεν προσφέρουν πραγματικά κάτι καινούργιο.

Τα παραδείγματα βρίσκονται στο βιβλίο ακριβώς επειδή οι περιστάσεις τους έχουν σημασία. Μια αντίρρηση οφείλει λοιπόν να εξετάσει γιατί το βιβλίο τα διακρίνει από την υπό εξέταση περίπτωση και δεν τα θεωρεί κατάλληλη δικαιολόγηση, αντί απλώς να προσθέτει κι άλλα περιστατικά βίας αποκομμένο από τα συμφραζόμενά του.

Πουθενά το THOPK δεν λέει ότι οι στρατιωτικοί άγιοι δεν σκότωσαν ποτέ κανέναν. Εξετάζει για ποιον λόγο τιμώνται και υπό ποιες περιστάσεις έδρασαν. Το ότι ήταν στρατιώτες ή είχαν σκοτώσει δεν προσδίδει από μόνο του αγιότητα ούτε την ιδιότητα του μάρτυρα. Αυτό υπαγορεύει η κοινή λογική.

Στο κεφάλαιο «Η Ουράνια Βασιλεία: Η επιλογή του Αγίου Λαζάρου», ένας άγιος παρουσιάζεται να παίρνει τα όπλα για την υπεράσπιση Χριστιανών. Αλλού εξηγείται γιατί μια συγκεκριμένη εντολή του Θεού δεν μπορεί να γίνει άδεια για οποιονδήποτε άλλον να επαναλάβει την πράξη. Ας εξετάσουμε ξανά αυτά τα επιχειρήματα για τους λίγους που θέλουν να τα διαβάσουν.

Ας σκεφτούμε τους ίδιους τους στρατιωτικούς αγίους: τον Άγιο Γεώργιο, τον Άγιο Δημήτριο, τον Άγιο Θεόδωρο και τους Σαράντα Δύο Μάρτυρες του Αμορίου. Οι Σαράντα Δύο ήταν στρατιώτες, αλλά τιμώνται ως μάρτυρες επειδή ομολόγησαν τον Χριστό στην αιχμαλωσία και αρνήθηκαν να εγκαταλείψουν την πίστη. Οι βίοι τους παρατέθηκαν για να δείξουν ακριβώς για ποιον λόγο τιμώνται.^[25]

Ας εξετάσουμε τώρα την αντίρρηση: επίκληση της νίκης του Αγίου Κωνσταντίνου στη Μιλβία Γέφυρα ως παραδείγματος θείας βοήθειας στη μάχη.^[24]

Τι αποδεικνύει αυτό εναντίον του βιβλίου;

Το THOPK δεν αρνείται ότι ο Θεός μπορεί να βοηθήσει τους Χριστιανούς στη μάχη. Ήδη παραθέτει τέτοια παραδείγματα. Ένα ακόμη παρόμοιο γεγονός δεν εξηγεί γιατί δικαιολογείται αυτή η εισβολή ή γιατί ο θάνατος στη στρατιωτική υπηρεσία εξαλείφει αμαρτίες.

Πού είναι το επιχείρημα που συνδέει τη νίκη του Κωνσταντίνου με οποιονδήποτε από αυτούς τους ισχυρισμούς;

Άλλη αντίρρηση αφορά την Αγία Θεοδοσία και άλλους που έριξαν κάτω τον αξιωματούχο ο οποίος αφαιρούσε μια εικόνα, με αποτέλεσμα τον θάνατό του.^[24]

Ωστόσο, η διήγηση αφορά ανθρώπους που άσκησαν βία για να αποτρέψουν την αφαίρεση ενός ιερού αντικειμένου, όχι απόπειρα φόνου: ο θάνατος του αξιωματούχου ήταν έμμεση συνέπεια της πράξης τους, όχι ο σκοπός της.

Στο «Μπορεί ο πόλεμος να ονομαστεί ιερός;», το βιβλίο ζητά αγιολογικό παράδειγμα ένοπλης αντίστασης στον διωγμό. Η Αγία Θεοδοσία πράγματι χρησιμοποίησε βία για να αντισταθεί στην αφαίρεση μιας εικόνας. Αν το ερώτημα υπονοεί ότι κανένας άγιος δεν αντιστάθηκε ποτέ βίαια σε διωγμό, είναι υπερβολικά γενικό. Πώς όμως αυτό καθιστά ιερή τη ρωσική εισβολή; Πώς αποδεικνύει ότι ο θάνατος στη στρατιωτική υπηρεσία εξαλείφει αμαρτίες;

Υπάρχουν και διηγήσεις για χρήση σωματικής βίας από τον Άγιο Παΐσιο! Η βιογραφία του περιγράφει ότι χαστούκισε έναν νέο για να διορθώσει την περιφρόνησή του προς τους άλλους και έπειτα τον περιποιήθηκε με στοργή.^[26] Τι αποδεικνύει όμως αυτό για έναν πατριάρχη που ευλογεί μια εισβολή; Ένα χαστούκι, η αντίσταση στην εικονομαχία και μια αμυντική μάχη δεν είναι εναλλάξιμα τεκμήρια υπέρ του πολέμου. Η παράθεσή τους απλώς για να διαψευστεί η απόλυτη μη βία αποπροσανατολίζει και διαστρεβλώνει τη θέση μας. Δεν είναι αυτή η θέση του βιβλίου. Με τι λοιπόν αντιπαρατίθενται, αν όχι με τη φαντασία τους;

Επιπλέον, το THOPK απαντά ήδη στην ίδια συλλογιστική όταν εξετάζει τους πολέμους της Παλαιάς Διαθήκης. Μια εντολή που έδωσε ο Θεός σε συγκεκριμένη περίπτωση δεν αποτελεί ipso facto, «από αυτό και μόνο το γεγονός», άδεια να επαναλάβει οποιοσδήποτε άλλος την πράξη. Μας δίνει άραγε το δικαίωμα να τον μιμηθούμε και να σκοτώσουμε τα παιδιά μας ο Αβραάμ, που προχώρησε να θυσιάσει τον γιο του για να δείξει την πίστη του; Δεν επιτιμήθηκαν ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης όταν ζήτησαν να κατεβάσουν φωτιά από τον ουρανό, επικαλούμενοι το παράδειγμα του Ηλία; Βλ. «Πότε μπορεί ο πόλεμος να θεωρηθεί αυτοάμυνα;».

Τα συμφραζόμενα έχουν σημασία. Όσοι δεν καταλαβαίνουν τις λεπτές διακρίσεις τους στα πατερικά κείμενα και ερμηνεύουν τα ζητήματα μόνο με βάση τα συναισθήματά τους δεν τιμούν τους αγίους μας. Οφείλουν να είναι πολύ προσεκτικοί, συνειδητοποιώντας ότι τους διαφεύγουν αυτές οι διακρίσεις.

Άλλη αντίρρηση ήταν ότι η επίκληση της άρνησης του Θεού να επιτρέψει στον Δαβίδ να χτίσει τον ναό, επειδή είχε χύσει πολύ αίμα και είχε διεξαγάγει μεγάλους πολέμους (Α΄ Παραλ. 22:8), θα εμπόδιζε δήθεν τους πολεμιστές αυτοκράτορες να χτίζουν εκκλησίες.^[27] Πουθενά δεν προτάθηκε κανόνας που να αποκλείει κάθε άρχοντα που πολέμησε από την οικοδόμηση εκκλησίας. Το κεφάλαιο για την αυτοάμυνα αναφέρει τον αποκλεισμό του Δαβίδ για να δείξει γιατί ακόμη και οι πόλεμοι μέσα στην ιστορία του λαού του Θεού δεν μπορούν απλώς να θεωρηθούν εξουσιοδότηση για σύγχρονη αιματοχυσία. Η απαρίθμηση αυτοκρατόρων που έχτισαν εκκλησίες δεν απαντά καθόλου στον πραγματικό τρόπο χρήσης του χωρίου.

Επικαλέστηκαν επίσης το War and the Bible (Ο πόλεμος και η Βίβλος) του Αγίου Νικολάου ως ανασκευή του επιχειρήματός μας. Δεν παρέθεσαν κανένα συγκεκριμένο χωρίο.^[28] Το THOPK ήδη παραθέτει τον Άγιο Νικόλαο για τον πόλεμο. Δεν προσφέρεται κάποιο χωρίο που να ανατρέπει τα επιχειρήματα του βιβλίου.

Άλλη αντίρρηση είναι ότι ο Χριστός διέταξε τον Άγιο Μερκούριο να σκοτώσει τον Ιουλιανό. Αυτό όμως περιγράφει μεταθανάτια επέμβαση: ο Μερκούριος είχε ήδη μαρτυρήσει και ήταν άγιος. Ασφαλώς αυτοί οι άνθρωποι καταλαβαίνουν ότι μια εντολή σε άγιο στον ουρανό διαφέρει από διαταγή σε ζωντανό στρατιώτη να διεξαγάγει πόλεμο, έτσι δεν είναι; Η διήγηση που επικαλούνται εναντίον του βιβλίου τον τοποθετεί ενώπιον του Χριστού στον ουρανό· και ο βίος του προσδιορίζει την επέμβασή του κατά του Ιουλιανού ως γεγονός μετά τον θάνατό του.^[29] Οι λεπτομέρειες έχουν σημασία.

Οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί δεν μπορούν να θεωρούν τις διαταγές ενός Πατριάρχη εντολές του Χριστού. Είναι παράλογο ακόμη και να χρειάζεται αυτή η εξήγηση.

Οι άγιοί μας δεν διδάσκουν ότι οι πατριάρχες είναι αλάθητοι. Διδάσκουν το ακριβώς αντίθετο. Ο Άγιος Ιωάννης Μόσχος καταγράφει ένα όραμα στο οποίο ο Θεοφάνης, επισκέπτης του αββά Κυριακού, βλέπει τον Νεστόριο, τον Διόσκορο και τον Σεβήρο ανάμεσα σε όσους βρίσκονται στη φωτιά. Αυτοί οι άνδρες είχαν κατέχει τους πατριαρχικούς θρόνους Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας και Αντιοχείας. Το αξίωμά τους δεν καθιστούσε αληθινή τη διδασκαλία τους ούτε τους έθετε υπεράνω κρίσης.^[30]

Άλλο ένα εσφαλμένο παράδειγμα δίνεται σε μια απάντηση: ένας άγγελος πλήττει τον ασσυριακό στρατό για να ελευθερώσει την Ιερουσαλήμ (Δ΄ Βασ. 19:35).

Συγχωρέστε μας, αλλά αυτοί οι άνθρωποι φαντάζονται ότι είναι άγγελοι; Προφανώς, για αυτούς τους φιλοπόλεμους, κάθε πράξη βίας από αγίους ή αγγέλους αποτελεί γενική άδεια για οποιονδήποτε πόλεμο, ενώ όποιος διαφωνεί είναι ειρηνιστής.

Η επίκληση αυτών των διηγήσεων αντιστρέφει και το δίδαγμά τους. Στον βίο του Αγίου Μερκουρίου, ο Μέγας Βασίλειος προσεύχεται για απαλλαγή από τον διωγμό του Ιουλιανού· η σωτηρία έρχεται με θεία επέμβαση, όχι με εξέγερση που οργανώνει ο ίδιος.^[29] Και ο ασσυριακός στρατός πλήττεται από άγγελο, δεν νικιέται από τη στρατιωτική ισχύ εκείνων που σώζονται. Αν αυτές οι διηγήσεις διδάσκουν στους Χριστιανούς πού να στηρίζουν την εμπιστοσύνη τους, γιατί τις μετατρέπουν σε επιχείρημα υπέρ της εμπιστοσύνης στη δύναμη του κράτους; Δείχνουν ότι ο Θεός μπορεί να διαφυλάξει τον λαό Του χωρίς να πάρει τα όπλα. Πώς αυτό γίνεται λόγος να επιμένουμε ότι πρέπει να τα πάρει;

Το βιβλίο παραθέτει τις περισσότερες από αυτές τις διακρίσεις μαζί με τα παραδείγματα. Θα ήταν χρήσιμο όσοι προβάλλουν τις αντιρρήσεις να διαβάσουν τα παραδείγματα που ήδη τους δόθηκαν, πριν παρουσιάσουν περισσότερα στοιχεία.

Το «και αυτός ο άγιος;» ή «και αυτό το παράδειγμα;» αφήνει αναπάντητο το ίδιο ερώτημα: πώς και γιατί ισχύουν εδώ εκείνες οι περιστάσεις; Στις περισσότερες περιπτώσεις, όπως φαίνεται καθαρά, δεν ισχύουν καθόλου.

Αντίρρηση 10: «Η διδασκαλία της Εκκλησίας για τους στρατιώτες στηρίζει την υπόσχεση του Κυρίλλου»

Μας λένε ότι ο Μέγας Βασίλειος και η άρνηση των επισκόπων να αναγνωρίσουν τους πεσόντες στρατιώτες ως μάρτυρες δεν στηρίζουν το επιχείρημά μας. Επιπλέον, προβάλλεται ως υπεράσπιση του Κυρίλλου η διατύπωση του Αγίου Θεοφάνους για μια οδό μαρτυρίου.^[31]

Η παρανόηση επαναλαμβάνεται. Άλλο είναι να επιτρέπεται στους Χριστιανούς να πολεμούν υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις και άλλο να τους υπόσχεται κανείς ότι ο θάνατος στη στρατιωτική υπηρεσία εξαλείφει όλες τις αμαρτίες τους. Πού διδάσκει η Εκκλησία αυτό που υπόσχεται ο Κύριλλος; Αυτές οι ανασκευές ελάχιστα αποδεικνύουν τη θέση τους.

Ο Μέγας Βασίλειος, το επιτίμιο και το μαρτύριο

Το THOPK παραθέτει απευθείας τη διευκρίνιση του Μεγάλου Βασιλείου:

Τοὺς ἐν πολέμοις φόνους οἱ Πατέρες ἡμῶν ἐν τοῖς φόνοις οὐκ ἐλογίσαντο, ἐμοὶ δοκεῖ συγγνώμην διδόντες τοῖς ὑπὲρ σωφροσύνης καὶ εὐσεβείας ἀμυνομένοις. Τάχα δὲ καλῶς ἔχει συμβουλεύειν, ὡς τὰς χεῖρας μὴ καθαρούς, τριῶν ἐτῶν τῆς κοινωνίας μόνης ἀπέχεσθαι.

— Μέγας Βασίλειος, Πρώτη κανονική επιστολή προς Αμφιλόχιο (Επιστολή 188, κανόνας ΙΓ΄), https://www.newadvent.org/fathers/3202188.htm

Ο Μέγας Βασίλειος δεν κατατάσσει αυτή τη θανάτωση στον κοινό φόνο, όμως εξακολουθεί να χαρακτηρίζει τα χέρια ακάθαρτα και συμβουλεύει αποχή από τη Θεία Κοινωνία. Ο Ζωναράς και ο Βαλσαμών παρατίθενται σχετικά με τη δυσκολία εφαρμογής της τριετούς αποχής κατά τις συνεχείς εκστρατείες.^[31] Ο Ζωναράς προχωρεί περισσότερο: γιατί να μη θεωρούνται καθαρά τα χέρια όσων υπερασπίζονται τους αδελφούς τους από την αιχμαλωσία; Αμφισβητεί την ίδια την ηθική κρίση, καθώς και την εφαρμογή του επιτιμίου. Ωστόσο, δεν λέει ότι ο στρατιωτικός θάνατος εξαλείφει όλες τις προηγούμενες αμαρτίες. Η ίδια του η διήγηση διασώζει την άρνηση των επισκόπων να θεωρήσουν συλλήβδην τους πεσόντες μάρτυρες.

Το βιβλίο παραθέτει αυτή τη διήγηση:

Το ότι όμως αυτός ο κανόνας του Αγίου έγινε δεκτός από την Εκκλησία ως αποφαντικός κανόνας, όρος και νόμος, και όχι ως απλή διστακτική συμβουλή, μαρτυρείται από τα γεγονότα της βασιλείας του Νικηφόρου Φωκά, τα οποία καταγράφουν τόσο οι ερμηνευτές Ζωναράς και Βαλσαμών όσο και ο Δοσίθεος, στη σελίδα 533 της Δωδεκαβίβλου του.

Διότι εκείνος ο αυτοκράτορας ζήτησε στην εποχή του να συναριθμούνται με τους μάρτυρες και να τιμώνται και να δοξάζονται ως μάρτυρες οι Χριστιανοί στρατιώτες που σκοτώνονταν στον πόλεμο με τους βαρβάρους. Αλλά ο Πατριάρχης και η Σύνοδος των επισκόπων της εποχής αντιτάχθηκαν στην ιδέα και, επειδή δεν κατάφεραν να πείσουν τον αυτοκράτορα, τελικά πρόβαλαν αυτόν τον κανόνα του Αγίου ως κανόνα της Εκκλησίας, ρωτώντας: «Θα συναριθμήσουμε με τους Μάρτυρες ανθρώπους που σκότωσαν άλλους στον πόλεμο και τους οποίους ο Μέγας Βασίλειος απέκλεισε από τα Μυστήρια για τρία χρόνια, ως μη έχοντες καθαρά χέρια;»

— Πηδάλιον, ερμηνεία στον ΙΓ΄ κανόνα του Μεγάλου Βασιλείου, έκδ. D. Cummings (1957), έντυπη σ. 803· αντίστοιχο χωρίο στη συνδεδεμένη ηλεκτρονική έκδοση, PDF σ. 1550

Άλλη αντίρρηση είναι ότι ο Κύριλλος δεν ζήτησε την αγιοκατάταξη των στρατιωτών.^[31] Το βιβλίο όμως εξετάζει τι αποδίδει στον θάνατό τους: την εξάλειψη όλων των αμαρτιών. Γι’ αυτό εξετάζει το μαρτύριο και την άρνηση των επισκόπων να θεωρήσουν τον στρατιωτικό θάνατο καθαυτό επαρκή βάση για αυτό. Πώς η επισήμανση ότι ο Κύριλλος δεν ζήτησε αγιοκατάταξη απαντά στην υπόσχεσή του;

Η χαλάρωση ενός επιτιμίου δεν μετατρέπει την πράξη για την οποία επιβλήθηκε σε μέσο εξάλειψης κάθε αμαρτίας.

Άλλη αντίρρηση λέει ότι το THOPK θεωρεί τον φόνο σαφώς αμαρτωλό επειδή αποτελεί κώλυμα ιερωσύνης. Μας δίνονται παραδείγματα της τύφλωσης και της κώφωσης, που επίσης είναι κωλύματα αλλά δεν είναι αμαρτίες, ώστε να υποστηριχθεί ότι η αναλογία μας δεν πείθει.^[32]

Το βιβλίο όμως δεν λέει ότι ο φόνος είναι αμαρτία επειδή αποτελεί κώλυμα ιερωσύνης, ούτε η τύφλωση ή η κώφωση περιγράφονται ως ενοχή αίματος ή ακάθαρτα χέρια. Το κώλυμα απορρέει από την αιματοχυσία: ο Άγιος Γρηγόριος Νύσσης ορίζει κάθαρση ακόμη και για τον ακούσιο φόνο, και ο Άγιος Νικόδημος καταγράφει την αυστηρότερη τάξη της Εκκλησίας μαζί με τις ποιμαντικές παραχωρήσεις της. Η ενοχή του αίματος κηλιδώνει την ψυχή και μπορεί να αποκλείσει έναν άνθρωπο από την ιερωσύνη. Η τύφλωση ή η κώφωση μπορούν να εμποδίζουν τη χειροτονία χωρίς να είναι αμαρτίες. Το θέμα είναι η αιτία του κωλύματος, όχι απλώς η ύπαρξή του. Γιατί παραβλέπονται αυτές οι εξηγήσεις;^[25]

Προς υπεράσπιση του Κυρίλλου προβάλλονται επίσης οι οδηγίες του Νικηφόρου Φωκά να προσεύχονται οι ιερείς με το στράτευμα και να μεταλαμβάνουν οι στρατιώτες πριν από τη μάχη.^[33] Ωστόσο, οι επίσκοποι απέρριψαν την πρόταση του ίδιου αυτοκράτορα να αναγνωρίζονται οι πεσόντες ως μάρτυρες. Η πνευματική προετοιμασία των στρατιωτών για τη μάχη δεν σήμαινε ότι ο θάνατός τους σε αυτή θα τους καθιστούσε μάρτυρες.

Τι λέει πράγματι ο Άγιος Θεοφάνης

Ο Άγιος Θεοφάνης απαιτεί προσεκτικότερη εξέταση, διότι πράγματι μιλά για οδό μαρτυρίου:

Воины за дело Божие воюющие идут мученическою дорогою. Наша же война воистину идет за дело Божие.

Οι στρατιώτες που πολεμούν για την υπόθεση του Θεού βαδίζουν την οδό του μαρτυρίου. Ο δικός μας πόλεμος διεξάγεται πράγματι για την υπόθεση του Θεού.

— Άγιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος, https://xpa-spb.ru/libr/Feofan-Zatvornik/sobranie-pisem-5-783.html, σχετικά με τον γιο της παραλήπτριας στην Πλέβνα· Συλλογή επιστολών, τεύχ. 5 (Μόσχα, 1899· ανατύπωση 2000)· η αγγλική μετάφραση αναπαράγεται στην απάντηση, https://krufo-sxoleio.blogspot.com/2026/06/church-and-war-defense-of-patriarch.html

Δεν χρειάζεται να υποβαθμίσουμε τη φράση σε σχήμα λόγου για να απαντήσουμε. Ο Μητροπολίτης Κλήμης την ερμηνεύει ως δυνατότητα μαρτυρικού στεφάνου για στρατιώτη που σκοτώνεται για εκείνη τη δίκαιη υπόθεση.^[34] Σημασία έχει τι καθιστούσε την υπόθεση δίκαιη. Ο Άγιος Θεοφάνης εξηγεί περαιτέρω σε άλλη επιστολή για τον ίδιο πόλεμο:

Но как мы не за себя поднимаем оружие, а в помощь христианам: то можно не терять надежды, что Господь явит нам милость свою и даст успех. – Епитимиею же за грехи наши Он примет самый труд и тяготу войны. Только надо приложить покаяние.

Επειδή όμως δεν παίρνουμε τα όπλα για τον εαυτό μας, αλλά για να βοηθήσουμε τους Χριστιανούς, μπορούμε να μην χάνουμε την ελπίδα ότι ο Κύριος θα μας δείξει το έλεός Του και θα μας δώσει επιτυχία. Ως επιτίμιο για τις αμαρτίες μας θα δεχθεί τον ίδιο τον κόπο και το βάρος του πολέμου. Μόνο πρέπει να προσθέσουμε τη μετάνοια.

— Άγιος Θεοφάνης ο Έγκλειστος, https://azbyka.ru/otechnik/Feofan_Zatvornik/sobranie-pisem-iz-neopublikovannogo/5, 19 Απριλίου 1877· η αγγλική μετάφραση αναπαράγεται στην απάντηση, https://krufo-sxoleio.blogspot.com/2026/06/church-and-war-defense-of-patriarch.html

«Όχι για τον εαυτό μας», «για να βοηθήσουμε τους Χριστιανούς» και «να προσθέσουμε τη μετάνοια». Και αυτά ανήκουν στην εξήγηση του Αγίου Θεοφάνους και συμφωνούν με τις διακρίσεις του THOPK, και δεν συμφωνούν με τον Πατριάρχη Κύριλλο ή με αυτόν τον πόλεμο.

Ο Άγιος Θεοφάνης μιλά επίσης για τον κόπο και το βάρος του πολέμου ως επιτίμιο και καλεί ρητά σε μετάνοια. Αυτό διαφέρει από την υπόσχεση ότι ο θάνατος κατά την εκπλήρωση καθήκοντος και όρκου εξαλείφει όλες τις προηγούμενες αμαρτίες.

Πώς και γιατί λοιπόν εφαρμόζεται η κρίση του Αγίου Θεοφάνους σε αυτή την εισβολή; Το κεφάλαιο για την αυτοάμυνα εξετάζει ακριβώς αν αυτός ο πόλεμος πληροί εκείνες τις προϋποθέσεις! Η επίκληση της έγκρισης ενός αγίου για τη βοήθεια προς Χριστιανούς δεν απαντά στο κεφάλαιο αυτό. Ούτε η δική του προτροπή σε μετάνοια μπορεί να αναπληρώσει μια προϋπόθεση που λείπει από την υπόσχεση του Κυρίλλου.

Ένας στρατιώτης μπορεί να γίνει άγιος. Ένας Χριστιανός μπορεί να πεθάνει υπερασπιζόμενος αθώους. Κανένα από τα δύο δεν αποδεικνύει ότι η στρατιωτική υπηρεσία καθαυτή αγιάζει ή ότι ο θάνατος κατά την εκπλήρωση καθήκοντος και όρκου «ξεπλένει όλες τις αμαρτίες που έχει διαπράξει ο άνθρωπος». Αυτός είναι ο ισχυρισμός που πρέπει να υπερασπιστούν. Η απάντηση σε ένα ειρηνιστικό επιχείρημα που το βιβλίο σαφώς δεν προβάλλει είναι απολύτως άσχετη.

Αντίρρηση 11: «Η εισβολή της Ρωσίας ήταν αμυντική»

Αυτό δεν αποτελεί απάντηση στο βιβλίο.

Ο ισχυρισμός ότι ο πόλεμος της Ρωσίας είναι αμυντικός συνοδεύεται από ρητή άρνηση εξέτασης των πολιτικών και ιστορικών επιχειρημάτων του βιβλίου.^[35] Το βιβλίο δεν ανακοίνωσε απλώς ότι η εισβολή δεν ήταν αμυντική. Εξήγησε γιατί δεν ήταν, και η εξήγηση αγνοήθηκε εντελώς. Πώς η άρνηση εξέτασής της συνιστά απάντηση;

Το Κεφάλαιο 20: Πότε μπορεί ο πόλεμος να θεωρηθεί αυτοάμυνα; εξετάζει ποιους προστατεύει ο πόλεμος, σε ποια επίθεση απαντά, αν η χρήση βίας είναι αναγκαία και αν προκαλεί μικρότερο κακό από τις εναλλακτικές λύσεις. Διαβάζει την αναφορά του Μεγάλου Βασιλείου στη σωφροσύνη και την ευσέβεια μαζί με άλλες πηγές για την προστασία Χριστιανών και αθώων. Διακρίνει επίσης την άμυνα από την πολιτική ή εδαφική φιλοδοξία και εξηγεί γιατί ακόμη και η δικαιολογημένη βία απαιτεί νήψη και μετάνοια. Αυτά τα κριτήρια εφαρμόζει το βιβλίο στον συγκεκριμένο πόλεμο.^[36]

Οι προϋποθέσεις της άμυνας

Ο Μητροπολίτης Αντώνιος διατυπώνει τη διάκριση καθαρά:

Ας το βάλουν όμως καλά στο μυαλό τους ότι δεν επαινώ τον πόλεμο ούτε τον δικαιολογώ, αλλά τον θεωρώ μικρότερο κακό από ό,τι θα ήταν αν οι βασιλείς, οι κυβερνήσεις, τα έθνη και οι μεμονωμένοι πολίτες τον είχαν αρνηθεί σε μια κατάσταση όπως εκείνη που επικρατούσε πριν από δύο χρόνια.

— Μητροπολίτης Αντώνιος Χραποβίτσκι, https://www.rocorstudies.org/2016/11/16/the-christian-faith-and-war/

Αυτό βρίσκεται ήδη στο βιβλίο. Ένα μικρότερο κακό, ο πόλεμος, δεν γίνεται πνευματικό αγαθό απλώς επειδή η εναλλακτική λύση είναι χειρότερη. Αντίστοιχα, η επιθυμία του Αγίου Παϊσίου να μη σκοτώσει δείχνει πόσο σοβαρά έβλεπε την αιματοχυσία. Δεν παρουσιάστηκε ως εντολή να παραδίδεται κάθε αμυνόμενος.

Ο Μέγας Αθανάσιος ονομάζει νόμιμη και αξιέπαινη την καταστροφή των εχθρών στον πόλεμο· ο Άγιος Αμβρόσιος επαινεί την ανδρεία που προστατεύει τους ευάλωτους· ο Άγιος Αυγουστίνος διακρίνει τη νόμιμη, δίκαιη θανάτωση από την παράβαση της εντολής. Πουθενά δεν αντιταχθήκαμε σε αυτά, επομένως δεν καταλαβαίνουμε γιατί μας λένε ότι εδώ βρίσκεται η διαφωνία τους με το βιβλίο.

Αυτοί οι άγιοι ενέκριναν συγκεκριμένες πράξεις υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Αυτό είναι το επιχείρημα.

Η έγκριση πολέμου υπό ορισμένες προϋποθέσεις δεν καθιστά ιερό κάθε πόλεμο ούτε κάνει τον θάνατο ενός στρατιώτη να εξαλείφει όλες τις προηγούμενες αμαρτίες, όπως δήλωσε ο Πατριάρχης Κύριλλος.^[37]

Το βιβλίο ήδη παραθέτει και εξετάζει το χωρίο του Μεγάλου Αθανασίου στο «Πότε μπορεί ο πόλεμος να θεωρηθεί αυτοάμυνα;». Η χρήση του πολέμου ως αναλογίας δεν αναιρεί τις λέξεις «νόμιμο και αξιέπαινο». Αλλά η εισβολή αυτή εξακολουθεί να οφείλει να πληροί τις προϋποθέσεις.

Μας κατηγορούν επίσης ότι παραβλέπουμε το θέμα του Αγίου Θεοδώρου, δηλαδή τον διωγμό αιρετικών υπηκόων.^[38] Το κεφάλαιο όμως προσδιορίζει ρητά και ξεκάθαρα αυτό το πλαίσιο. Ο Άγιος Θεόδωρος διακρίνει ρητά τον αγώνα Ορθοδόξων Χριστιανών εναντίον ξένων δυνάμεων για την προστασία άλλων Ορθοδόξων από τον διωγμό αιρετικών υπηκόων. Το βιβλίο παραθέτει αυτή τη διάκριση, αλλά η αντίρρηση δεν εξετάζει πώς τη χρησιμοποιεί. Η επισήμανση ότι ο Θεόδωρος αντιτίθεται στον διωγμό των αιρετικών δεν απαντά σε όσα λέει για την υπεράσπιση Ορθοδόξων από ξένους επιτιθέμενους. Αυτό το μέρος της εξήγησης αποσιωπάται.^[23]

Ούτε στηρίζεται το κεφάλαιο μόνο σε εκείνη την επιστολή, όπως δεν συμβαίνει και στα υπόλοιπα κεφάλαια. Εξετάζει τον Άγιο Θεόδωρο μαζί με τον Μέγα Βασίλειο, τον Άγιο Νικόδημο και τον Άγιο Νικόλαο.^[36] Τι γίνεται με την υπόλοιπη τεκμηρίωση;

Επικαλούνται επίσης μια διαφωνία στην οποία εμπλέκονται οι Άγιοι Νικηφόρος, Θεοφάνης και Θεόφιλος για τη μεταχείριση των Παυλικιανών.^[38] Οι πηγές χρειάζονται προσεκτικότερη ανάγνωση από μια απλή απαρίθμηση αγίων που δήθεν αντιτίθενται στον Άγιο Θεόδωρο. Το χρονικό του Θεοφάνους υποστηρίζει τιμωρητικά μέτρα· η επιστολή του Θεοδώρου απαντά στην υπεράσπιση, από τον Θεόφιλο, της άδειας για φόνους. Ωστόσο, στην ίδια επιστολή ο Θεόδωρος αναφέρει ότι ο πατριάρχης συμφώνησε όταν είπε ότι «η Εκκλησία δεν εκδικείται με το ξίφος».^[38] Δεν μπορούμε να μετατρέπουμε αυτές τις διαφορετικές μαρτυρίες σε μία ενιαία θέση και των τριών.

Ο Άγιος Θεόδωρος διακρίνει την τιμωρία βίαιων εγκλημάτων από τη διόρθωση της θρησκευτικής πλάνης, η οποία ανήκει στην Εκκλησία. Διακρίνει επίσης και τα δύο από τον αγώνα εναντίον ξένων επιτιθέμενων που σκοτώνουν Χριστιανούς. Η ιστορική διαφωνία πρέπει να εξεταστεί με αυτούς τους όρους. Ποια από αυτές τις διηγήσεις αποδεικνύει ότι η εισβολή πληροί τις προϋποθέσεις άμυνας ή ότι ο θάνατος σε αυτή εξαλείφει αμαρτίες;

Ο π. Βαλεντίνος Σβεντσίτσκι περιγράφει αμάχους που αντιμετωπίζουν βέβαιη σφαγή χωρίς άλλο μέσο προστασίας.^[39] Το βιβλίο δεν λέει να τους εγκαταλείψουμε. Αλλά ποιους προστατεύει αυτή η εισβολή, από ποιους, και υπήρχε άλλος τρόπος; Ακριβώς αυτά τα ερωτήματα πρέπει να εξεταστούν.

Η επανάληψη της φράσης «υπεράσπιση των αθώων» επίσης δεν απαντά στην εξέταση αυτών των ζητημάτων από το βιβλίο.^[36] Ακόμη και σε κακούς πολέμους, οι ηγέτες συχνά έλεγαν ότι σκοπός τους ήταν η προστασία αθώων· άρα αυτό από μόνο του δεν αποτελεί δικαιολόγηση. Πού αντιφάσκουν τα παρατιθέμενα χωρία με τις προϋποθέσεις άμυνας των αγίων που παρουσιάζει το βιβλίο, ή πού αποδεικνύουν ότι η εισβολή τις πληροί;

Η εφαρμογή αυτών των προϋποθέσεων στον συγκεκριμένο πόλεμο

Ο ίδιος ο π. Βαλεντίνος επιμένει στην εξέταση του συγκεκριμένου πολέμου, την οποία οι υποστηρικτές αυτού του άδικου πολέμου αρνήθηκαν κατηγορηματικά σε όλες τις απαντήσεις τους:

Речь идёт уже не о том, допустима или недопустима война в принципе, а какая именно война допустима. Здесь христианин стоит перед оценкой не самой войны, а тех целей, которые она преследует. Отсюда ясно, что христианство допускает войну во имя тех задач, которые совпадают с христианскими идеалами. В несправедливой войне «нехристианским» является не самая война, а та несправедливость, во имя которой она ведётся. И напротив, война благословляется Церковью только в той мере, в какой может быть благословенна её конечная цель.

Το ζήτημα δεν είναι πλέον αν ο πόλεμος επιτρέπεται ή απαγορεύεται κατ’ αρχήν, αλλά ποιος ακριβώς πόλεμος επιτρέπεται. Εδώ ο Χριστιανός καλείται να αξιολογήσει όχι τον ίδιο τον πόλεμο, αλλά τους σκοπούς που επιδιώκει. Από αυτό γίνεται σαφές ότι ο Χριστιανισμός επιτρέπει τον πόλεμο για σκοπούς που συμπίπτουν με τα χριστιανικά ιδανικά. Σε έναν άδικο πόλεμο, «αντιχριστιανικός» δεν είναι ο ίδιος ο πόλεμος, αλλά η αδικία χάριν της οποίας διεξάγεται. Και αντιστρόφως, ο πόλεμος ευλογείται από την Εκκλησία μόνο στον βαθμό που μπορεί να ευλογηθεί ο τελικός του σκοπός.

— Ομολογητής πρωτοπρεσβύτερος Βαλεντίνος Σβεντσίτσκι, Πόλεμος και Εκκλησία, Μέρος ΣΤ΄, ρωσικό πρωτότυπο· η αγγλική μετάφραση αναπαράγεται στην απάντηση

Προσέξτε τι λέει ο πρωτοπρεσβύτερος Βαλεντίνος. Δηλώνει συγκεκριμένα ότι ο πόλεμος δεν επιτρέπεται ή απαγορεύεται γενικά, αλλά κρίνεται από τις περιστάσεις. Αυτό ενισχύει το επιχείρημά μας, διότι αυτό ακριβώς υποστηρίξαμε: να εξετάζονται οι περιστάσεις. Πρέπει να αξιολογούμε κάθε πόλεμο ή ενδεχόμενο πόλεμο με βάση τα χριστιανικά ιδανικά. Αυτό απαιτεί αναγκαστικά να εξετάζουμε αν πληροί τα κριτήρια αυτοάμυνας, μελετώντας άλλους πολέμους και όσα δίδαξαν γι’ αυτούς η Εκκλησία και οι άγιοί της· απαιτεί δηλαδή εξέταση της ιστορίας.

Μια δημοσιευμένη απάντηση ανακοινώνει ρητά ότι δεν θα εξετάσει καθόλου τα πολιτικά και ιστορικά επιχειρήματα του βιβλίου, τα οποία θα βοηθούσαν να διαπιστωθεί αν εκπληρώνονται αυτά τα ιδανικά.^[35]

Ωστόσο, η ίδια απάντηση χαρακτηρίζει στη συνέχεια τον πόλεμο της Ρωσίας αμυντικό, θεωρώντας δεδομένο το ζητούμενο, και παραθέτει τον π. Βαλεντίνο ως αυθεντία. Αλλά ο π. Βαλεντίνος Σβεντσίτσκι απαιτεί εξέταση του συγκεκριμένου πολέμου και των σκοπών του, πράγμα που απαιτεί σύγκριση με άλλους πολέμους, δηλαδή με την ιστορία. Επομένως, αυτή η επίκριση αρνείται την εξέταση που απαιτεί η ίδια η αυθεντία που επέλεξε.

Το να αρνείται κανείς να εξετάσει το επιχείρημα του βιβλίου, επικαλούμενος συγχρόνως μια αυθεντία που επιμένει σε αυτή την εξέταση, δείχνει ένα μείγμα γνωστικής ασυμφωνίας, οκνηρίας και αδυναμίας κατανόησης των διακρίσεων.

Ας πάρουμε δύο παραδείγματα που ήδη βρίσκονται στο βιβλίο. Η Ρωσία επικαλέστηκε γενοκτονία για να δικαιολογήσει την επέμβασή της. Το κεφάλαιο παραπέμπει στη διάταξη του Διεθνούς Δικαστηρίου του Μαρτίου 2022, κατά την οποία το Δικαστήριο δεν διέθετε στοιχεία που να τεκμηριώνουν αυτόν τον ισχυρισμό. Επρόκειτο για διαπίστωση στο πλαίσιο προσωρινών μέτρων, όχι για τελική κρίση επί κάθε ισχυρισμού σχετικά με τη σύγκρουση. Όμως ο ισχυρισμός περί γενοκτονίας δεν μπορεί απλώς να θεωρείται αποδεδειγμένος, ενώ παραβλέπεται αυτό το στοιχείο.^[40]

Το κεφάλαιο παραθέτει επίσης την έκκληση του Μητροπολίτη Ονουφρίου την πρώτη ημέρα της εισβολής. Ο προκαθήμενος της Ουκρανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας κάλεσε τη Ρωσία να τερματίσει τον αδελφοκτόνο πόλεμο και δήλωσε ότι δεν έχει δικαιολογία ενώπιον Θεού και ανθρώπων. Η ίδια του η Εκκλησία ήταν μεταξύ εκείνων που υποτίθεται ότι προστατεύονταν. Η απόρριψη της εισβολής εκ μέρους της απαιτεί απάντηση· δεν μπορεί απλώς να εξαφανιστεί από την περιγραφή όσων δήθεν υπερασπιζόταν η Ρωσία.^[41]

Αυτά είναι δύο παραδείγματα από το ευρύτερο σώμα τεκμηρίων του κεφαλαίου. Η επίκληση ενός αγίου που εγκρίνει τη νόμιμη άμυνα δεν απαντά σε κανένα από τα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι εδώ δεν πρόκειται για νόμιμη άμυνα.

Υπάρχει, και πάλι, ολόκληρο κεφάλαιο γι’ αυτό. Γιατί μένουν αναπάντητα τα κριτήρια και τα στοιχεία του, ενώ απλώς επαναλαμβάνεται το συμπέρασμα που αμφισβητεί;

Αντίρρηση 12: «Δείξατε σφάλματα, όχι αίρεση»

Το βιβλίο αφιερώνει ολόκληρο κεφάλαιο, το «Περί αιρέσεως, συνόδων και ορθής πίστεως», σε αυτή τη διάκριση. Λέει ρητά ότι «δεν αποτελεί κάθε θεολογική ανακρίβεια αίρεση» και εξηγεί γιατί οι υπό εξέταση διδασκαλίες ξεπερνούν αυτό το όριο. Πού βρίσκεται το σφάλμα στην εξήγηση; Η επανάληψη μιας διάκρισης που ήδη κάνει το βιβλίο δεν αποτελεί διόρθωση.^[42]

Όσο για το ότι άλλοι πατριάρχες εξακολουθούν να μνημονεύουν τον Κύριλλο, το βιβλίο απαντά και σε αυτό. Διακρίνει την αναγνώριση μιας αιρετικής διδασκαλίας από την επίσημη καθαίρεση του διδάσκοντος και τη συμφωνία στην πίστη από την καταμέτρηση ιεραρχών. Η συνέχιση της μνημόνευσης δεν απαντά από μόνη της στο αν η διδασκαλία είναι ορθόδοξη. Η Ορθοδοξία δεν είναι και δεν θα γίνει ποτέ ζήτημα πλειοψηφίας, και δόξα τω Θεώ γι’ αυτό. Όσοι νομίζουν ότι κάτι είναι ορθό επειδή το κάνουν περισσότεροι έχουν, δυστυχώς, ελάχιστη ή καθόλου επαφή με τους βίους των αγίων και τη θεολογία της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Πολλοί άγιοί μας τιμήθηκαν κυρίως επειδή είχαν την ορθή θέση, όχι τη δημοφιλή. Αρκεί να εξετάσει κανείς την ιστορία της Εκκλησίας και τις μεγάλες περιόδους αιρέσεων, όπως ο Αρειανισμός και η Εικονομαχία, για να πειστεί.

Αυτό το σημείο θα απαιτούσε τελικά να επαναλάβουμε όλα όσα έχουν ήδη εκτεθεί στο βιβλίο, γι’ αυτό δεν μπορούμε παρά να παροτρύνουμε τους ανθρώπους να το διαβάσουν.

Αντίρρηση 13: «Θα εξετάσω μόνο τη θεολογία»

Οι περισσότερες απαντήσεις δεν εξέτασαν μεγάλο μέρος των επιχειρημάτων του βιβλίου. Ένα παράδειγμα αποτυπώνει πλήρως το πρόβλημα με την ακόλουθη πρόταση:^[43]

Δεν θα εξετάσω καθόλου τα πολιτικά και ιστορικά επιχειρήματα του βιβλίου.

Αξίζει να απαντήσουμε σε αυτό, διότι πολλοί φαίνεται επίσης ότι επέλεξαν να μην εξετάσουν τις ευρύτερες διακρίσεις του βιβλίου και απάντησαν μόνο επιφανειακά.

Η συγκεκριμένη απάντηση που το δηλώνει αυτό χαρακτηρίζει ήδη στην αρχή της τον πόλεμο της Ρωσίας αμυντικό. Ο εύκολος τρόπος να ανασκευαστεί αυτό θα ήταν η εξέταση των αντίθετων ιστορικών στοιχείων, αλλά ο συντάκτης αρνείται να τα εξετάσει.

Το βιβλίο αφιερώνει ολόκληρο κεφάλαιο, το «Πότε μπορεί ο πόλεμος να θεωρηθεί αυτοάμυνα;», στις προϋποθέσεις που δίνουν Ορθόδοξοι άγιοι και γέροντες και τις εφαρμόζει σε αυτή την εισβολή. Ποιος προστατεύεται, εναντίον ποιου και υπό ποιες περιστάσεις; Ήταν ο πόλεμος έσχατη λύση; Θα απέτρεπε η μάχη μεγαλύτερο κακό από εκείνο που προκαλούσε; Η εξέταση των δύο τελευταίων ερωτημάτων δεν αντιμετωπίζεται καθόλου σε καμία από τις απαντήσεις, συμπεριλαμβανομένης και αυτής. Το να ισχυρίζεται κανείς απλώς ότι ο πόλεμος είναι αμυντικός και να μην εξετάζει τα στοιχεία που θα το διέψευδαν είναι άλλο ένα δείγμα οκνηρίας και κακόπιστης συζήτησης.

Η διάκριση του Αγίου Θεοδώρου ανάμεσα στην υπεράσπιση Ορθοδόξων από ξένους επιτιθέμενους και στον διωγμό αιρετικών υπηκόων αποτελεί μέρος αυτής της εξέτασης.

Ένα επιπλέον ερώτημα που μπορούμε να θέσουμε: τι δήθεν «πολιτικό» υπάρχει στην εξέταση του αν πληρούνται οι προϋποθέσεις που θέτει ο άγιος;

Κι όμως, η απάντηση επικαλείται πρόθυμα αμερικανικές εισβολές, ουκρανικούς διωγμούς και την εισβολή της Τουρκίας στο Αφρίν, ενώ κατηγορεί τους συγγραφείς για ρωσοφοβία.^[43] Δεν είναι αυτοί πολιτικοί και ιστορικοί ισχυρισμοί;

Η απάντηση μάλιστα απορρίπτει τη σύγκριση με τη ρωσική εισβολή στην Ουγγαρία επειδή εκεί δεν ζούσαν και δεν διώκονταν Ρώσοι.^[43] Γιατί λοιπόν αυτές οι περιστάσεις έχουν σημασία όταν είναι σημαντικές και σχετικές για τους ίδιους, ενώ η εξέταση των εδώ περιστάσεων από το βιβλίο μπορεί να παραβλέπεται ως δήθεν «πολιτική»;

Αυτή είναι η υποκρισία:

1. Οι προϋποθέσεις των αγίων για τις περιστάσεις της άμυνας, δήθεν «ιστορικές και πολιτικές», μένουν αναπάντητες.

2. Η θεολογία που υποτίθεται ότι επιλέγεται προς εξέταση παραποιείται.

3. Αφού αποκλείσει τα δήθεν «πολιτικά και ιστορικά» επιχειρήματα του βιβλίου, η απάντηση προσφέρει υποκριτικά και αμέσως τα δικά της.

Τα δήθεν «πολιτικά και ιστορικά» επιχειρήματα του βιβλίου δεν θα εξεταστούν, αλλά το συμπέρασμά του για αυτόν τον πόλεμο απορρίπτεται για πολιτικούς και ιστορικούς λόγους που προβάλλει η ίδια η απάντηση, όλα στην ίδια εισαγωγική παράγραφο.

Οι συντάκτες αυτών των απαντήσεων συχνά εγκλωβίζονται σε παράλογες θέσεις, αντικρούοντας στοιχεία που δεν τους βολεύουν και έπειτα αντιφάσκοντας ακόμη και με τον εαυτό τους, επειδή σκοπός τους δεν είναι η εντιμότητα ή η συνέπεια, αλλά απλώς η υπεράσπιση των συμφερόντων τους.

Β. Αντιρρήσεις που αλλάζουν το θέμα

Αντίρρηση 14: «Γιατί επικρίνετε τον Κύριλλο και όχι τον Βαρθολομαίο;»

Στο βιβλίο μας είναι προφανές ότι δεν διάκειμαστε ευνοϊκά προς τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο. Μάλιστα τον επικρίνουμε πολύ καθαρά, σε περισσότερα από ένα κεφάλαια:

• Στη «Αναγνώριση του Πάπα», παραθέτουμε τον έλεγχο των οικουμενιστικών του ενεργειών από τον γέροντα Γαβριήλ του Κουτλουμουσίου.

• Στο «Ο εθνοφυλετισμός του Ρωσικού Κόσμου», περιγράφουμε τον Βαρθολομαίο ως κάποιον «που και ο ίδιος ασπάζεται πολλές αιρετικές διδασκαλίες».

• Στο «Κατανοώντας τις ουκρανικές Εκκλησίες», εξετάζουμε τη χορήγηση αυτοκεφαλίας σε σχισματικές ομάδες και την ανατροπή καταδικαστικών αποφάσεων που ο ίδιος είχε αναγνωρίσει προηγουμένως. Το «Η ορθή κριτική δεν είναι γέφυρα προς το σχίσμα» λέει ρητά ότι «τους παραχώρησε αντικανονικά τόμο αυτοκεφαλίας».

• Το βιβλίο περιλαμβάνει επίσης ολόκληρο παράρτημα που παρουσιάζει την κανονική τεκμηρίωση εναντίον της OCU.

Επομένως, οι ισχυρισμοί ότι αρνούμαστε να επικρίνουμε τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο αποδεικνύουν ξανά τη συνειδητή απροθυμία να διαβάσουν και να συζητήσουν ουσιαστικά: προτιμούν να διατρέχουν επιφανειακά και να παραποιούν όσα τους ενοχλούν.^[44]

Άλλο είναι να διαφωνεί κανείς και άλλο να παραποιεί τόσο απροκάλυπτα τη θέση κάποιου, ιδίως όταν όλες αυτές οι πληροφορίες είναι εύκολα προσβάσιμες και θα μπορούσαν να διαβαστούν με υπομονή και προσοχή.

Μια ολοκληρωμένη εξέταση άλλου πατριάρχη θα απαιτούσε ιδιαίτερη εργασία και ξεχωριστό κείμενο. Αφιερώσαμε μήνες στη συλλογή πηγών και στη συγκέντρωση των στοιχείων, ώστε οι αναγνώστες να μπορούν να εξετάσουν ένα συγκεκριμένο θέμα σε βάθος. Θεού θέλοντος, θα κάνουμε το ίδιο και με άλλα θέματα. Ζητούμε όμως λίγη λογική: δεν μπορούμε να γράψουμε για τα πάντα συγχρόνως, έτσι δεν είναι;

Αυτό που μας εντυπωσιάζει είναι η σαφής προθυμία, σε όλες αυτές τις αντιρρήσεις, να παρακάμπτουν ενοχλητικά επιχειρήματα και στοιχεία, ζητώντας συγχρόνως να ασχοληθούμε με επιχειρήματα και στοιχεία άλλων θεμάτων. Αυτοί οι άνθρωποι αποτελούν ζωντανές αντιφάσεις: δεν μπορούν να διαβάσουν όσα συγκεντρώθηκαν με τόσο κόπο για χάρη τους, αλλά θέλουν αμέσως να γραφτούν κι άλλα!

Είναι καλό να προτιμά κανείς να αφιερώνει χρόνο στην ορθή εξέταση ενός συγκεκριμένου θέματος. Το να φαντάζεται κάποιος ότι αυτό συνεπάγεται επιδοκιμασία κάθε άλλης ομάδας που δεν αναφέρεται είναι ανέντιμο ή, στην καλύτερη περίπτωση, ασύνετο.

Σε άλλες απαντήσεις ειπώθηκε ότι το βιβλίο υποστηρίζει το Φανάρι, αγνοώντας επίσης την άμεση κριτική μας στον Βαρθολομαίο και στις δικές του παραβιάσεις των Ιερών Κανόνων.^[45]

Συνοψίζοντας, ακόμη κι αν δεν είχαμε πει τίποτε για τον Βαρθολομαίο, τα παραπτώματά του δεν θα καθιστούσαν ορθόδοξη τη διδασκαλία του Κυρίλλου. Σε αυτό επικεντρώθηκε το βιβλίο και από αυτό επιχειρούν να αποσπάσουν την προσοχή. Πάντως, πράγματι επικρίνουμε τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο· αρκεί να διαβάσει κανείς, αλλά φαίνεται ότι ακόμη κι αυτό είναι υπερβολική απαίτηση από Ορθοδόξους Χριστιανούς στις μέρες μας.

Αντίρρηση 15: «Και η Αμερική; Γιατί δεν επικρίνετε τη δική σας κυβέρνηση;»

Πρέπει να κατανοήσουμε ότι δεν γράψαμε πολιτικό βιβλίο. Κάθε κεφάλαιο επικεντρώνεται στις διδασκαλίες της Ορθόδοξης Εκκλησίας και σε ζητήματα δόγματος και αίρεσης. Τι σχέση έχει ακριβώς η Αμερική με ζητήματα δόγματος και αίρεσης; Πώς το ότι γράφουμε για έναν Ορθόδοξο Χριστιανό Πατριάρχη σημαίνει ότι εγκρίνουμε την αμερικανική κυβέρνηση;

Πουθενά, ούτε στο βιβλίο ούτε αλλού, δεν δικαιολογούμε άδικους πολέμους ή παραπτώματα της αμερικανικής ή οποιασδήποτε κυβέρνησης.

Η αμερικανική κυβέρνηση δεν διδάσκει στο όνομα της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ο Πατριάρχης Κύριλλος διδάσκει.^[46]

Όσα διδάσκει ένας πατριάρχης στο όνομα της Εκκλησίας και το αν οι πιστοί πρέπει να τον μνημονεύουν οφείλουν να απασχολούν τους Ορθοδόξους Χριστιανούς πολύ περισσότερο από τις πράξεις της κυβέρνησής τους. Όλα αυτά εξηγούνται πολύ καθαρά στο βιβλίο μας.

Οι βίοι των αγίων^[47] τούς παρουσιάζουν επανειλημμένα^[48] να αντιστέκονται^[49] σε άρχοντες^[50] και ιεράρχες^[51] που απομακρύνονταν από την ορθόδοξη πίστη.^[52]

Γιατί λοιπόν η εξέταση της διδασκαλίας ενός πατριάρχη να προϋποθέτει ότι πρώτα θα γράψουμε για κάποια άλλη κυβέρνηση; Η ευθύνη υπεράσπισης της πίστης δεν εξαφανίζεται επειδή κάποιος απαιτεί να ασχοληθούμε με άλλο θέμα.

Έτσι βλέπουμε συχνά ακόμη και Ορθοδόξους Χριστιανούς, όταν επικεντρώνονται υπερβολικά στην πολιτική, να συγχέουν τις προτεραιότητές τους. Έχουμε ευθύνη να μιλούμε κατά της αίρεσης. Αν θέλουν να ασχολούνται με κυβερνήσεις, είναι ελεύθεροι. Αλλά δεν έχει νόημα να θέλουν να εγκαταλείψουν οι άλλοι τα ζητήματα της πίστης για να συμμετάσχουν στην ίδια άφρονη προσκόλληση στην πολιτική αντί στο δόγμα.

Και εδώ, όσοι απαντούν στο βιβλίο αντιμετωπίζουν τα στοιχεία κατά του Πατριάρχη Κυρίλλου αλλάζοντας τη συζήτηση. Το μοτίβο είναι γνώριμο: όταν έρχονται αντιμέτωποι με στοιχεία, στρέφουν το θέμα στο πρόσωπο που τα παρουσιάζει. «Και τα δικά σου ελαττώματα;» Εδώ, η απάντηση στα στοιχεία για την αίρεση ενός πατριάρχη είναι: «Ναι, αλλά η κυβέρνησή σας;»

Σε τι απαντά αυτό; Και πώς υπερασπίζεται όσα διδάσκει ο Πατριάρχης Κύριλλος;

Αντίρρηση 16: «Αλλά το ΝΑΤΟ προκάλεσε τη Ρωσία»

Αυτή η αντίρρηση επιμένει να στραφούμε από τη διδασκαλία του Κυρίλλου στη συμπεριφορά του ΝΑΤΟ, σαν η επίρριψη ευθυνών στο ΝΑΤΟ να απαντά στο βιβλίο. Δεν απαντά. Πρόκειται για αποπροσανατολισμό μέσω συμψηφισμού ευθυνών, και η επιμονή στην αλλαγή θέματος δεν απαντά σε κανένα επιχείρημά μας.

Το επιχείρημα προϋπήρχε του βιβλίου μας. Τον Μάρτιο του 2022, ο Πατριάρχης Κύριλλος απέδωσε τις απαρχές της σύγκρουσης στις σχέσεις Δύσης και Ρωσίας, επικαλούμενος τη στρατιωτική ενίσχυση του ΝΑΤΟ κοντά στα ρωσικά σύνορα.^[53] Τον Ιούλιο του 2024, το Orthodox Reflections υιοθέτησε τον ισχυρισμό ότι το Κίεβο προκάλεσε τον πόλεμο και παρουσίασε μια εξιστόρηση για το «πώς το ΝΑΤΟ και το Κίεβο μάς οδήγησαν στον σημερινό πόλεμο».^[54]

Το βιβλίο όμως δεν αγνόησε το ΝΑΤΟ. Το κεφάλαιο για την αυτοάμυνα εξετάζει ρητά τις ανησυχίες της Ρωσίας για τη διεύρυνση του ΝΑΤΟ και τη δυτική επιρροή. Παραθέτει επίσης την καταδίκη των νατοϊκών βομβαρδισμών της Σερβίας το 1999 από τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία της Διασποράς (ROCOR).

Το κεφάλαιο εξετάζει τον Μέγα Βασίλειο, τον Άγιο Νικόδημο και τον Άγιο Θεόδωρο για την υπεράσπιση της ορθόδοξης πίστης και των Ορθοδόξων Χριστιανών από μη Ορθοδόξους επιτιθέμενους. Πώς η απόδοση ευθυνών στο ΝΑΤΟ μετατρέπει έναν πόλεμο όπου Ορθόδοξοι σκοτώνουν άλλους Ορθοδόξους στην άμυνα που περιγράφουν αυτοί οι άγιοι; Ο Μητροπολίτης Ονούφριος, του οποίου η Εκκλησία υποτίθεται ότι προστατευόταν, καταδίκασε την εισβολή ως αδελφοκτόνο πόλεμο χωρίς δικαιολογία ενώπιον Θεού και ανθρώπων. Πού είναι η απάντηση; Ή μήπως και εκείνος δεν κατάλαβε ότι έφταιγε το ΝΑΤΟ;^[41]

Αν ο ισχυρισμός είναι ότι το ΝΑΤΟ κατέστησε αναγκαία την εισβολή, απαντήστε στην εξέτασή του στο κεφάλαιο. Εκεί εξετάζονται οι ειρηνικές εναλλακτικές και η απαίτηση του Μητροπολίτη Αντωνίου να αποτρέπει η μάχη μεγαλύτερο κακό από αυτό που προκαλεί. Ποιο μέρος αυτής της εξέτασης είναι λανθασμένο; Η επανάληψη ότι προκλήθηκε η Ρωσία δεν αποδεικνύει ότι πληρούνταν οι προϋποθέσεις.^[36]

Και πώς η απόδοση ευθυνών στο ΝΑΤΟ θα αποδείκνυε ότι ο πόλεμος αυτός είναι ιερός ή ότι ο θάνατος ενός στρατιώτη κατά την εκπλήρωση του στρατιωτικού καθήκοντος εξαλείφει όλες τις αμαρτίες του; Το βιβλίο εξετάζει αυτές τις διδασκαλίες με βάση τη μαρτυρία των αγίων στα κεφάλαια «Μπορεί ο πόλεμος να ονομαστεί ιερός;» και «Εξαλείφει ο θάνατος στον πόλεμο όλες τις αμαρτίες μας;». Η συμπεριφορά του ΝΑΤΟ δεν απαντά σε κανένα από τα δύο.

Δεν χρειάζεται να επιλύσουμε κάθε κατηγορία εναντίον του ΝΑΤΟ για να μπορεί κάποιος να εντοπίσει σφάλμα στο επιχείρημα του βιβλίου.

Απαντήστε σε όσα λέει το βιβλίο. Το να επιμένετε να συζητήσουμε τα παραπτώματα άλλων, αφήνοντας αυτά τα επιχειρήματα αναπάντητα, είναι υπεκφυγή.

Γ. Αντιρρήσεις που κατακρίνουν τους συγγραφείς

Αντίρρηση 17: «Οι συγγραφείς είναι Αμερικανοί ρωσόφοβοι»

Μια απάντηση παρουσιάζει το βιβλίο ως έργο δύο Αμερικανών, ενώ άλλη επικαλείται προσωπικά εναντίον μου τις αμερικανικές στρατιωτικές αδικίες.^[55]

Ακόμη και η περιγραφή των συγγραφέων είναι ανακριβής: εγώ είμαι Αμερικανός πολίτης, γεννημένος στη Γερμανία· ο Παναγιώτης είναι Έλληνας πολίτης που ζει στην Ελλάδα. Καμία από αυτές τις υπηκοότητες δεν κάνει το επιχείρημά μας αληθινό ή ψευδές. Η επίκληση αμερικανικών αδικιών δεν απαντά στη διδασκαλία του Κυρίλλου, και το να μας αποκαλούν ρωσόφοβους δεν αποδεικνύει ότι μισούμε τους Ρώσους.

Το βιβλίο ήδη διευκρινίζει ποιους επικρίνουμε. Παραθέτει τον Βλαντίμιρ Καρά-Μουρζά, Ρώσο Ορθόδοξο Χριστιανό, ο οποίος εξηγεί:

Όταν μιλάμε για τη θέση της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, μιλάμε φυσικά για τη θέση της επίσημης ιεραρχίας. Δεν μιλάμε για την πίστη. Δεν μιλάμε για το συνολικό σώμα της Εκκλησίας, που περιλαμβάνει δεκάδες εκατομμύρια πιστών, πολλοί από τους οποίους είναι απολύτως αντίθετοι σε αυτόν τον πόλεμο, όπως κι εμείς.

— Βλαντίμιρ Καρά-Μουρζά, συζήτηση του Κέντρου Ευρασίας του Atlantic Council, 17 Σεπτεμβρίου 2025, https://www.youtube.com/watch?v=JSp-10UsoOE&t=909s, 15:09

Ο Καρά-Μουρζά επέκρινε επίσης από τη φυλακή την υποστήριξη του πολέμου από το Πατριαρχείο Μόσχας, αφού καταδικάστηκε σε εικοσιπέντε χρόνια για την αντίθεσή του στο Κρεμλίνο και στην εισβολή του. Γράφοντας ως Ορθόδοξος Χριστιανός, κατηγόρησε την ιεραρχία ότι έθεσε «την εξουσία του Καίσαρα πάνω από τα θεμέλια της χριστιανικής πίστης» και υποστήριξε ότι η υποστήριξή της στον πόλεμο αντέφασκε προς την ίδια της την επίσημη διδασκαλία.^[56] Είμαστε τώρα ρωσόφοβοι επειδή συμμεριζόμαστε μια κριτική που διατύπωσε αυτός ο Ρώσος Ορθόδοξος Χριστιανός από το κελί του, και τον οποίο αγκαλιάζουν τόσοι Ρώσοι;

Γιατί λοιπόν η μαρτυρία του αποκλείεται από αυτή την κατηγορία; Απλούστατα, επειδή δεν ταιριάζει στο αφήγημά τους. Ή δεν τη διάβασαν, καθώς έσπευδαν να ξεφυλλίσουν όσο το δυνατόν γρηγορότερα το βιβλίο για να του απαντήσουν.

Το βιβλίο παραθέτει επανειλημμένα Ρώσους αγίους και παρουσιάζει ρωσικές φωνές που επικρίνουν τον πόλεμο και τις συνέπειές του, όπως ο Καρά-Μουρζά και η Μαρία Πονομαρένκο.^[57] Είναι μεταξύ των ανθρώπων των οποίων τη μαρτυρία θέλαμε να ακούσουν οι αναγνώστες, και πρέπει να τους ακούσουν. Η κριτική σε έναν Ρώσο πατριάρχη δεν σημαίνει μίσος για τον ρωσικό λαό. Αυτό είναι ανοησία.

Διαβάζοντας το ιστολόγιο του Ιερομάρτυρα Δανιήλ Συσόεφ στο LiveJournal, βρίσκουμε κάτι που ίσως βοηθήσει να γίνει κατανοητή η θέση μας.

Στην ανάρτησή του «Το αμάρτημα της δικαιολόγησης του φόνου» («Грех оправдания убийства»), ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ Συσόεφ επικρίνει ανθρώπους που δικαιολογούν τους φόνους του Ιβάν του Τρομερού, του Στάλιν και του Λένιν επικαλούμενοι, όπως ήταν αναμενόμενο, φόνους στη Δύση. Τους αποδίδει τα ακόλουθα λόγια, αποτυπώνοντας την κατηγορία τους εναντίον όσων τους ελέγχουν:

Они говорят: “ничего, что Грозный, Сталин и Ленин убили столько людей. Так за то государство они создали ого-го какое. Да и убито было меньше чем пишут либералы. А на Западе вообще невесть сколько убивали, и ничего. И они еще смеют нам указывать, русофобы поганые!”

Λένε: «Δεν πειράζει που ο Ιβάν ο Τρομερός, ο Στάλιν και ο Λένιν σκότωσαν τόσους ανθρώπους. Κοίτα όμως τι κράτος έφτιαξαν! Και σκοτώθηκαν λιγότεροι απ’ όσους γράφουν οι φιλελεύθεροι. Στη Δύση πάλι, ποιος ξέρει πόσους σκότωναν, και τίποτε. Και τολμούν ακόμη να μας κάνουν υποδείξεις, οι βρωμεροί ρωσόφοβοι!»

— Ιερομάρτυρας Δανιήλ Συσόεφ, αποτυπώνοντας την κατηγορία όσων επικρίνει, «Το αμάρτημα της δικαιολόγησης του φόνου» («Грех оправдания убийства»), https://pr-daniil.livejournal.com/47993.html, εισαγωγική παράγραφος· δική μας μετάφραση

Η μέθοδος του αποπροσανατολιστικού συμψηφισμού υπάρχει ήδη: όταν επικρίνονται η Ρωσία και οι ηγέτες της, επικαλούνται φόνους στη Δύση και ύστερα κατηγορούν όσους αντιδρούν ότι μισούν τη Ρωσία. Ένας Ιερομάρτυρας που τιμούν οι πιστοί αποκάλυψε ο ίδιος αυτή τη συλλογιστική στη Ρωσία! Δεν χρειάστηκε να την επινοήσουμε εμείς. Τώρα έρχονται οι ίδιοι αυτοί άνθρωποι και επαναλαμβάνουν το σφάλμα που ήδη επισήμανε ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ Συσόεφ: κατηγορούν τη Δύση για να παραβλέψουν το κακό αλλού.

Δεν είναι φυσικά παράξενο ότι και ο ίδιος ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ Συσόεφ, Μοσχοβίτης, κατηγορήθηκε για αντιρωσική εχθρότητα! ακόμη και μετά τον θάνατό του, ο εθνικιστής Κωνσταντίν Κριλόφ κατήγγειλε το «μίσος του για το ρωσικό πνεύμα» και τα «αντιρωσικά κηρύγματά» του.^[58]

Αυτό είναι λοιπόν το παγιωμένο μοτίβο: όποιος επικρίνει πλευρές της Ρωσίας, ακόμη και όσα συμβαίνουν στο εσωτερικό της, μισεί τη Ρωσία. Εκείνοι μπορούν να επικρίνουν τη Δύση και εμείς δεν θα τους αποκαλέσουμε «δυτικόφοβους».

Γιατί;

Επειδή, πρώτον, δεν είμαστε παιδιά και, δεύτερον, η κριτική σε πλευρές μιας χώρας δεν σημαίνει μίσος για τη χώρα και τον λαό της. Ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ Συσόεφ αγαπούσε τη Ρωσία. Και ο Βλαντίμιρ Καρά-Μουρζά αγαπά τη Ρωσία. Η κριτική τους στις αδικίες δεν αποδεικνύει ότι τη μισούν.

Τελικά, δόξα τω Θεώ που αξιωνόμαστε την ίδια κατηγορία περί ρωσοφοβίας με αυτούς τους σπουδαίους ανθρώπους. Τέτοιες κατηγορίες δεν απαντούσαν τότε στη διδασκαλία του Ιερομάρτυρα Δανιήλ Συσόεφ, όπως δεν απαντούν τώρα στα χωρία που παραθέτουμε. Αποτελούν μακρόχρονο μοτίβο υπεκφυγής, το οποίο δυστυχώς έχουν εσωτερικεύσει πολλοί υποστηρικτές τους.

Η πίστη δεν κρίνεται από το διαβατήριο αυτού που την ομολογεί. Δεν υπάρχει ξεχωριστό αμερικανικό κριτήριο ορθόδοξου δόγματος. Γιατί εξετάζεται η υπηκοότητά μας, ενώ μένουν αναπάντητοι οι Ρώσοι άγιοι που παραθέτουμε και τα ίδια τα λόγια του Κυρίλλου;

Αντίρρηση 18: «Δεν έχετε αρμοδιότητα να μιλάτε γι’ αυτό»

Η εισαγωγή του βιβλίου ήδη εξετάζει την ευθύνη των λαϊκών να υπερασπίζονται την πίστη. Ο Άγιος Τύχων Μόσχας περιγράφει τη θέση τους σε αυτή την ιστορία:

Στην αρχή δεν υπέφεραν για την πίστη του Χριστού μόνο οι ποιμένες, αλλά και λαϊκοί, άνδρες, γυναίκες, ακόμη και παιδιά. Και οι λαϊκοί πολέμησαν τις αιρέσεις.

— Άγιος Τύχων Μόσχας, «Homily on the Sunday of Orthodoxy» («Ομιλία την Κυριακή της Ορθοδοξίας»), 23 Φεβρουαρίου 1903, https://www.johnsanidopoulos.com/2016/03/homily-on-sunday-of-orthodoxy-st-tikhon.html

Ο Άγιος Παΐσιος επίσης διακρίνει την υπεράσπιση του εαυτού μας από την υπεράσπιση της πίστης:

Δεν ταιριάζει να μαλώνης για τον εαυτό σου. Άλλο το να αντιδράσης, για να υπερασπιστής σοβαρά πνευματικά θέματα, που αφορούν την πίστη μας, την Ορθοδοξία. Αυτό είναι καθήκον σου.

— Άγιος Παΐσιος ο Αγιορείτης, Πνευματική αφύπνιση, σ. 59 της αγγλικής έκδοσης

Οι άγιοι δεν αναθέτουν την υπεράσπιση της πίστης μόνο στους κληρικούς. Κι όμως, λένε στους αναγνώστες ότι η έλλειψη εκκλησιαστικού βαθμού ή προσωπικής αγιότητας μας στερεί το δικαίωμα να μιλάμε.^[55] Γιατί επαναλαμβάνουν ως αντίρρηση τη λαϊκή μας ιδιότητα χωρίς να απαντούν στους αγίους που ήδη παραθέσαμε στην εισαγωγή;

Ούτε ισχυριστήκαμε ότι είμαστε άγιοι ή γέροντες. Ο Άγιος Νικόδημος διηγείται πώς ο Άγιος Εφραίμ δέχθηκε διόρθωση ακόμη και από μια πόρνη: του είπε ότι, αφού ο άνδρας πλάστηκε από τη γη, εκεί έπρεπε να στρέφει το βλέμμα του. Καταγράφει την αντίδραση του αγίου:

Ακούγοντας αυτόν τον σοφό έλεγχο από την πόρνη, ο Άγιος ωφελήθηκε πολύ και δόξασε τον Θεό.

— Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, Χρηστοήθεια, σ. 450, με παραπομπή στον Άγιο Γρηγόριο Νύσσης, Εγκώμιο στον όσιο πατέρα μας Εφραίμ (PG 46:833B)

Για αυτή την πόρνη δεν μας λέγεται από ποια χώρα καταγόταν, πόσα χρόνια ήταν Ορθόδοξη, αν ήταν καν, ούτε ποιον εκκλησιαστικό βαθμό είχε. Ας λάβουμε επίσης υπόψη ότι ήταν γυναίκα και ότι, ιδίως εκείνη την εποχή, η πνευματική συμβουλή από γυναίκα δεν θα θεωρούνταν συνήθης πρακτική. Κι όμως, ο Άγιος Εφραίμ ελέγχθηκε, μπόρεσε να το δεχθεί και ωφελήθηκε. Στους βίους των αγίων μας υπάρχουν πολλές διηγήσεις για αγίους που ωφελήθηκαν από συνηθισμένους ανθρώπους.

Ας το συγκρίνουμε τώρα με τους Ορθοδόξους Χριστιανούς της εποχής μας, που δεν μπορούν να ωφεληθούν από κανέναν αν δεν έχει τα κατάλληλα διαπιστευτήρια. Ακόμη χειρότερα, δεν μπορούν να ωφεληθούν και να διορθωθούν ούτε από τους αγίους όταν τους παρουσιάζονται τα λόγια τους.

Ο Θεός να μας βοηθήσει.

Συμπέρασμα

Γράψαμε αυτό το βιβλίο για Ορθοδόξους Χριστιανούς που προβληματίζονται από όσα ακούν να διδάσκονται στην Εκκλησία, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που φοβούνται μήπως και μόνο η εξέτασή τους είναι λάθος. Δικαιούνται μια απάντηση θεμελιωμένη στην πίστη. Οι κρίσεις για την εθνικότητα ή την πνευματική μας κατάσταση δεν δίνουν αυτή την απάντηση, ούτε οι βιαστικές επικρίσεις που παραβλέπουν όσα πραγματικά λέει το βιβλίο.

Το θέμα δεν είναι τόσο ασήμαντο ώστε να αρκεί ένα βιαστικό ξεφύλλισμα και μια απάντηση. Μιλάμε για ζωή και θάνατο, για ανθρώπους που σκοτώνονται, για μετάνοια και σωτηρία. Μιλάμε επίσης για τη μνημόνευση ιεραρχών που διδάσκουν δημόσια αίρεση και για τις ευθύνες που αναθέτουν οι άγιοι στους Ορθοδόξους Χριστιανούς σε τέτοιες περιστάσεις.

Και το βιβλίο δεν αρχίζει και δεν τελειώνει με τον πόλεμο. Τι γίνεται με τη διδασκαλία του Κυρίλλου ότι Μουσουλμάνοι και Ορθόδοξοι προσεύχονται στον ίδιο Θεό; Με τον έπαινό του για τον Σεργιανισμό; Με τη σχέση του με τον Φιντέλ Κάστρο; Το βιβλίο εξετάζει αυτά τα ζητήματα με βάση τη μαρτυρία των αγίων. Οι αντιρρήσεις για τον πόλεμο και τον εθνικισμό τα αφήνουν αναπάντητα.^[59] Ορισμένες απαντήσεις συζητούν και άλλα θέματα, αλλά δεν παρουσιάζουν πολλά στοιχεία ούτε απαντούν σε πολλά από αυτά. Δεν είναι και αυτά θεολογικά ερωτήματα; Σε μεγάλο βαθμό, λοιπόν, οι περισσότεροι παρέλειψαν τα προηγούμενα κεφάλαια ή τα διάβασαν επιφανειακά, αγνοώντας εκείνα που θεμελιώνουν μεγάλο μέρος του πλαισίου και των επιχειρημάτων στα οποία στηρίζονται τα επόμενα.

Οι συγγραφείς φυσικά είναι άνθρωποι και μπορούν να κάνουν λάθη. Παρακαλούμε όμως τους αναγνώστες να διαβάσουν πρώτα το βιβλίο. Και γενικά, να ακούνε πρώτα προσεκτικά, πριν σπεύσουν να διαφωνήσουν.

Αν ένα παράθεμα είναι ανακριβές, μια πηγή εφαρμόζεται εσφαλμένα ή ένα συμπέρασμα δεν προκύπτει, παραθέστε το χωρίο και δείξτε το λάθος. Πριν όμως προβάλετε μια αντίρρηση, ελέγξτε αν το γύρω επιχείρημα ή κάποιο άλλο κεφάλαιο ήδη την απαντά. Πολλές από αυτές τις αντιρρήσεις θα είχαν απαντηθεί αν όσοι τις προέβαλαν είχαν αφιερώσει χρόνο σε υπομονετική ανάγνωση.